Jump to content

Երեխաների թրաֆիքինգ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Երեխաների թրաֆիքինգը մարդկանց թրաֆիքինգի մի ձև է և Միավորված Ազգերի Կազմակերպության կողմից սահմանվում է որպես «երեխայի հավաքագրում, տեղափոխում, թաքցնում կամ ընդունում»՝ ստրկության, հարկադիր աշխատանքի և շահագործման նպատակով[1]: Այս սահմանումը զգալիորեն ավելի լայն է, քան նույն փաստաթղթում «մարդկանց թրաֆիքինգի» սահմանումը:[1]։ Երեխաները կարող են նաև թրաֆիքինգի ենթարկվել անօրինական որդեգրման համար: Անօրինական որդեգրումները խախտում են երեխաների իրավունքների բազմաթիվ նորմեր և սկզբունքներ, այդ թվում՝ երեխայի լավագույն շահերը, սուբսիդիարության սկզբունքը և անօրինական ֆինանսական շահույթի արգելքը[2]: Ըստ թրաֆիքինգի դեմ պայքարող «Love146» կազմակերպության՝ ամբողջ աշխարհում ավելի քան երեք միլիոն երեխա դառնում է սեռական թրաֆիքինգի և մանկական աշխատանքի զոհ[3]:

2012 թվականին ՄԱԿ-ի Թմրամիջոցների և հանցագործության դեմ պայքարի գրասենյակը (UNODC) հայտնել է, որ 3 տարվա ընթացքում զոհերիի քանակը 20 տոկոսից աճել է մինչև 27 տոկոս[4][5]: 2014 թվականին մարդկանց թրաֆիքինգի դեմ պայքարի «Thorn» կազմակերպության կողմից անցկացված հետազոտությունը ցույց է տվել, որ «Craigslist»-ի նման ինտերնետային կայքերը հաճախ օգտագործվում են որպես ոլորտի շրջանակներում բիզնես վարելու գործիքներ, և որ հարցմանը մասնակցած երեխաների սեռական թրաֆիքինգի զոհերի 70 տոկոսը որոշ ժամանակ վաճառվել է առցանց[6]։ 2016 թվականին «ERASE Child Trafficking» ՀԿ-ն գնահատել է, որ աշխարհի տարբեր ծայրերից թրաֆիքինգի ենթարկված 300,000 երեխաները վաճառում են որպես ստրուկներ[7]:

2020 թվականին Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունը նշել է, որ ամբողջ աշխարհում 18,000-ից 20,000 երեխա նույնականացվել է որպես թրաֆիքինգի զոհ (տարածաշրջանային տարբերություններով)[8][9]: Հյուսիսային և Ենթասահարական Աֆրիկայի երեխաները կազմում են թրաֆիքինգի զոհերի մեծամասնությունը, իսկ հարկադիր աշխատանքը ամենատարածվածն է Ենթասահարյան Աֆրիկայում[9]: Կենտրոնական Ամերիկայում և Կարիբյան ավազանում երեխաների թրաֆիքինգի զոհերի մեծ մասը աղջիկներ են, հիմնականում՝ դեռահասներ, որոնց թրաֆիքինգը կատարվել է սեռական շահագործման նպատակով, մինչդեռ Հարավային Ասիայում զոհերի գրեթե կեսը երեխաներ են, որտեղ զոհերը շահագործվում են աշխատանքի համար կամ հարկադրվում են ամուսնության[9][10]:

2022 թվականին Եվրոպական հանձնաժողովը նշել է, որ մեկ տարվա ընթացքում Եվրոպական Միություն թրաֆիքինգի ենթարկված անձանց թիվը կազմել է ավելի քան 10,000, որոնցից 15%-ը երեխաներ են եղել (մոտավորապես 75%-ը՝ աղջիկներ)[11]: Այս թիվը 2021 թվականի համեմատ 41%-ով ավելի է, հնարավոր է՝ Ուկրաինայի դեմ ռազմական ագրեսիայից փախչողների թրաֆիքինգի խոցելիության մասին իրազեկվածությունը բարձրացնելու ջանքերի շնորհիվ:[11]:

2022 թվականին ԱՄՆ-ն 2264 ոչ ամերիկացի երեխաների տրամադրել է վկայականներ և օգնության նամակներշ նշվում է, որ բոլորը ենթարկվել են աշխատանքային թրաֆիքինգի, սեռական թրաֆիքինգի կամ երկուսի էլ[12]։

Երեխաների թրաֆիքինգը միջազգայնորեն ճանաչվել է որպես լուրջ հանցագործություն, որը գոյություն ունի աշխարհի բոլոր տարածաշրջաններում և որը հաճախ հետևանքներ ունի մարդու իրավունքների համար: Այնուամենայնիվ, միայն 2002 թվականից ի վեր այս պրակտիկայի տարածվածությունն ու հետևանքները միջազգային ուշադրության են արժանացել՝ հետազոտությունների և հասարակական գործողությունների կտրուկ աճի շնորհիվ: Սահմանափակ հետազոտությունները դեռևս չեն բացահայտել երեխաների թրաֆիքինգի բոլոր պատճառները, սակայն, կարծես թե, աղքատությունը, մարդասիրական ճգնաժամը և կրթության պակասը նպաստում են բարձր ցուցանիշներին: Համապատասխանաբար, առաջարկվել և իրականացվել են բազմաթիվ հնարավոր լուծումներ, որոնք կարելի է դասակարգել չորս տեսակի գործողությունների՝ լայն պաշտպանություն, կանխարգելում, իրավապահ մարմիններ և զոհերի օգնություն[13][14]:

Երեխաների թրաֆիքինգի հետ կապված հիմնական միջազգային փաստաթղթերն են՝ 1989 թվականի ՄԱԿ-ի Երեխայի իրավունքների կոնվենցիան, 1999 թվականի Երեխայի աշխատանքի վատթարագույն ձևերի մասին կոնվենցիան և 2000 թվականի ՄԱԿ-ի արձանագրությունը՝ մարդկանց, մասնավորապես կանանց և երեխաների թրաֆիքինգի կանխարգելման, ճնշման և պատժման մասին։

Սահմանում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաների թրաֆիքինգի հարցերին վերաբերող առաջին խոշոր միջազգային փաստաթուղթը ՄԱԿ-ի 2000 թվականի Պալերմոյի արձանագրությունների մի մասն է: Այս փաստաթղթի 3(ա) հոդվածը սահմանում է երեխաների թրաֆիքինգը որպես երեխայի «շահագործման նպատակով հավաքագրում, տեղափոխում, փոխանցում, թաքցնում և/կամ ընդունում»[1]։ Այստեղ տրված երեխաների թրաֆիքինգի սահմանումը վերաբերում է միայն այն թրաֆիքինգի դեպքերին, որոնք միջազգային են և/կամ ներառում են կազմակերպված հանցավոր խմբեր. չնայած դրան, երեխաների թրաֆիքինգն այժմ սովորաբար ճանաչվում է այս պարամետրերից դուրս[15]։ ԱՄԿ-ն ընդլայնում է այս սահմանումը՝ պնդելով, որ տեղաշարժը և շահագործումը երեխաների թրաֆիքինգի հիմնական ասպեկտներն են[15]։ Այստեղ օգտագործված «երեխա» հասկացության սահմանումը համապատասխանում է 1989 թվականի Երեխայի իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիային, որտեղ ասվում է. «երեխա է համարվում 18 տարեկանից փոքր յուրաքանչյուր մարդ, եթե երեխայի նկատմամբ կիրառելի, օրենքին համաձայն չափահասության տարիքը չի հասնում ավելի վաղ»[16]։ Այս սահմանման մեջ նշված տարբերությունը կարևոր է, քանի որ որոշ երկրներ ընտրել են «չափահասության տարիքը» սահմանել 18 տարեկանից ցածր, այդպիսով ազդելով այն բանի վրա, թե ինչն է իրավաբանորեն համարվում երեխաների թրաֆիքինգ[15]։

Առնչվող իրավական փաստաթղթեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաների թրաֆիքինգի հետ կապված կան բազմաթիվ միջազգային, տարածաշրջանային և ազգային փաստաթղթեր: Այս փաստաթղթերն օգտագործվում են երեխաների թրաֆիքինգի իրավական սահմանումը սահմանելու համար, որպեսզի համապատասխան իրավական գործողություններ ձեռնարկվեն՝ այս գործելակերպը խթանողների և դրանցում ներգրավվածների դեմ: Այս իրավական փաստաթղթերն անվանվում են տարբեր տերմիններով, այդ թվում՝ կոնվենցիաներով, արձանագրություններով, հուշագրերով, համատեղ գործողություններով, առաջարկություններով և հռչակագրերով: Առավել նշանակալի փաստաթղթերը ներկայացված են ստորև:

Մարդու իրավունքների միջազգային փաստաթղթեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Այս իրավական փաստաթղթերը մշակվել են ՄԱԿ-ի կողմից՝ միջազգային մարդու իրավունքները և, ավելի կոնկրետ, երեխաների իրավունքները պաշտպանելու նպատակով։

Աշխատանքի և միգրացիայի մասին փաստաթղթեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաների թրաֆիքինգը հաճախ ներառում է և՛ աշխատանքային, և՛ միգրացիոն գործընթացներ։ Հետևաբար, այս միջազգային շրջանակները պարզաբանում են այն դեպքերը, երբ այս գործելակերպը անօրինական է։

Թրաֆիքինգի հետ կապված հատուկ փաստաթղթեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Մարդկանց, մասնավորապես կանանց և երեխաների առևտրի կանխարգելման, ճնշման և պատժման մասին արձանագրություն, 2000[1]
  • Մարդու իրավունքների և մարդկանց թրաֆիքինգի վերաբերյալ առաջարկվող սկզբունքներ և ուղեցույցներ, 2002[24]
  • Հաագայի կոնվենցիա՝ երեխաների պաշտպանության և միջազգային որդեգրման վերաբերյալ համագործակցության մասին

Տարածաշրջանային փաստաթղթեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մշակվել են նաև մի շարք տարածաշրջանային փաստաթղթեր՝ երկրներին երեխաների թրաֆիքինգի վերաբերյալ որոշումներ կայացնելու հարցում ուղղորդելու համար: Ստորև ներկայացված են հիմնական փաստաթղթերից մի քանիսը, չնայած գոյություն ունեն նաև շատ ուրիշներ[15]․

  • Եվրոպայի խորհրդի «Մարդկանց թրաֆիքինգի դեմ պայքարի մասին կոնվենցիա» (թիվ 197), 2005
  • Եվրոպական խորհրդարանին և Խորհրդին ուղղված հաղորդագրություն, 2005
  • Արևմտյան և Կենտրոնական Աֆրիկայում մարդկանց, մասնավորապես կանանց և երեխաների թրաֆիքինգի դեմ պայքարի բազմակողմ համագործակցության համաձայնագիր, 2006
  • Մեկոնգի ենթատարածաշրջանային համագործակցության համաձայնագիր՝ մարդկանց թրաֆիքինգի դեմ պայքարի համար (COMMIT), 2004

Ազգային օրենք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաների թրաֆիքինգի վերաբերյալ ազգային օրենքները շարունակում են զարգանալ ամբողջ աշխարհում՝ հիմնվելով արդեն իսկ սահմանված միջազգային սկզբունքների վրա: Մարդկանց թրաֆիքինգի դեմ պայքարի ՄԱԿ-ի գլոբալ նախաձեռնությունը բարձր է գնահատել թրաֆիքինգի դեմ պայքարի օրենսդրությունը, քանի որ այն ապահովում է, որ թրաֆիքինգով զբաղվողները և թրաֆիքինգի զոհերը համապատասխանաբար վարվեն. օրինակ՝ «եթե միգրացիոն օրենքներն օգտագործվում են թրաֆիքինգով զբաղվողներին հետապնդելու համար, հաճախ զոհերը նույնպես հետապնդվում են որպես անօրինական միգրանտներ, մինչդեռ եթե կա «թրաֆիքինգով զբաղվող» և «թրաֆիքինգի զոհ դարձած անձ» որոշակի կատեգորիա, ապա ավելի հավանական է, որ զոհը կվերաբերվի որպես այդպիսին»:Երեխաների թրաֆիքինգի վերաբերյալ ազգային օրենքների գոյությունը նաև հնարավորություն է տալիս թրաֆիքինգի զոհերին և/կամ նրանց ընտանիքներին ձեռնարկել համապատասխան քաղաքացիական գործողություններ[15]:

Երեխաների թրաֆիքինգի տեսակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարկադիր աշխատանք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաների թրաֆիքինգի նպատակը հաճախ հարկադիր մանկական աշխատանքն է[15]։ ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի տվյալներով՝ 2020 թվականի սկզբին մոտ 160 միլիոն երեխա ենթարկվել է մանկական աշխատանքի[25]։ Սա կազմում է աշխարհում յուրաքանչյուր 10 երեխայից գրեթե 1-ը, որոնցից գրեթե 79 միլիոնը ներգրավված են վտանգավոր աշխատանքում, որը անմիջականորեն վտանգում է նրանց առողջությունն ու զարգացումը[26][27]։ Այս թվի շրջանակներում, Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը հայտնում է, որ մանկական աշխատողների 70%-ը աշխատում է գյուղատնտեսության մեջ, ինչը վերջին տասնամյակի համեմատ 10%-ով ավելի է[28][29]։ Ենթասահարական Աֆրիկայի քաղաքային և գյուղական շրջաններում տնային մանկական աշխատանքի մակարդակի համեմատական ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ 2010 թվականին մանկական աշխատողների 84.3%-ը աշխատում էր գյուղական հատվածում: Հինգից տասնչորս տարեկան երեխաների 99.8%-ը ներգրավված է մանկական աշխատանքում՝ այս տարածաշրջաններում տնտեսական գործունեության որոշակի ձևերի համար[30]։ 2020 թվականի զեկույցը պարզել է, որ Ենթասահարյան Աֆրիկայում մանկական աշխատանք կատարող երեխաների ավելի քան 81%-ը աշխատում էր իրենց ընտանիքների համար, մինչդեռ 8%-ը աշխատում էր որպես երրորդ կողմի աշխատակից, իսկ մնացած 10%-ը՝ իրենց հաշվին, ինչը 2020 թվականի ուսումնասիրության մեջ ավելի մեծ ազդեցություն էր թողնում տղաների վրա՝ բոլոր տարիքային խմբերում[28][31]։ Ընդհանուր առմամբ, մանկական աշխատանքը կարող է ունենալ բազմաթիվ ձևեր, այդ թվում՝ տնային ստրկություն, գյուղատնտեսության, ծառայությունների և արտադրական ոլորտներում աշխատանք: Բացի այդ, մի քանի հետազոտողների կարծիքով, երեխաների մեծ մասը ստիպված է լինում աշխատել էժան և կառավարելի աշխատուժով և աշխատում է տներում, ֆերմաներում, գործարաններում, ռեստորաններում և շատ այլ տեղերում: Երեխաները էժան աշխատուժ են և, բացի այդ, կարողանում են կատարել այնպիսի աշխատանքներ, որոնք մեծահասակները չեն կարող կատարել իրենց չափսերի պատճառով: Դրա օրինակներից մեկը Գանայի ձկնորսական արդյունաբերությունն է՝ երեխաները կարող են ավելի հեշտ ձուկը ցանցերից դուրս հանել իրենց փոքր ձեռքերի շնորհիվ: Այսպիսով, նրանց ծառայությունները մեծ պահանջարկ ունեն, և մանկական աշխատանքը մնում է երեխաների առևտրի ներկայիս հետևանք։

Թրաֆիքինգի զոհ դարձած երեխաները կարող են ենթարկվել սեռական շահագործման, օգտագործվել զինված ուժերում և թմրանյութերի առևտրում, ինչպես նաև մանկական մուրացկանության մեջ[15]։ Համաշխարհային միտումների առումով, Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը գնահատում է, որ 2004-2008 թվականներին մանկական աշխատանքի դեպքերի 3%-ով նվազում է գրանցվել. սա հակասում է Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության նախորդ զեկույցին, որը պարզել էր, որ 2000-2004 թվականներին մանկական աշխատանքի դեպքերի 10%-ով նվազում է գրանցվել[29]։ Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը պնդում է, որ համաշխարհային մասշտաբով մանկական աշխատանքը դանդաղորեն նվազում է, բացառությամբ Ենթասահարյան Աֆրիկայի, որտեղ երեխա աշխատողների թիվը մնացել է համեմատաբար անփոփոխ. 5-17 տարեկան յուրաքանչյուր 4 երեխայից մեկը աշխատում է այս տարածաշրջանում[29]։ 2018 թվականին ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը հայտնել է, որ մանկական աշխատանքի ընդհանուր ծավալի 31%-ը գտնվում է Արևմտյան Աֆրիկայում: Այս տարածաշրջանում վեցից տասնչորս տարեկան յուրաքանչյուր վեց երեխայից մեկը աշխատում է: Զեկույցը նաև պարզում է, որ Ենթասահարյան Աֆրիկայում մանկական աշխատանքի 43%-ը պայմանավորված է երեխաների միգրացիայով և թրաֆիքինգով[32]։ Մեկ այլ խոշոր համաշխարհային միտում վերաբերում է 15-17 տարեկան երեխաների աշխատողների թվին. վերջին հինգ տարիների ընթացքում գրանցվել է այս երեխաների աշխատողների թվի 20% աճ[29]։ Միացյալ Նահանգներում տեղի է ունեցել զարմանալի օրինակ․ 1990-ականներին Gap-ի և Նայք-ի նման հսկայական ընկերությունները օգտագործում էին արդյունաբերական «քրտնաջաններ», որոնք օգտագործում էին թրաֆիքինգի զոհ դարձած երեխաներին՝ իրենց ցանկալի արտադրանքը պատրաստելու համար[33]։ Մանկական աշխատանքի սկանդալի հետագա հետաքննությունից հետո բացահայտվեցին GAP ընկերության գործարանների վտանգավոր աշխատանքային պայմանները: Երեխաները աշխատում էին վատ պահպանվող և վտանգավոր գործարաններում, բռնության զոհ էին դառնում և վարձատրվում էին նվազագույն աշխատավարձից շատ ավելի ցածր: Հաջորդող տարիներին նմանատիպ սկանդալներ բացահայտվել են նաև Ասիայի և Աֆրիկայի այլ մասերում:

Այս դեպքերին արձագանքելով՝ Միավորված Ազգերի Կազմակերպության գլխավոր քարտուղարի անդամները 2011 թվականին փորձել են նվազեցնել կորպորատիվ համակարգերում խախտումների թիվը՝ կիրառելով Միավորված Ազգերի Կազմակերպության «Պաշտպանել, հարգել և շտկել» շրջանակը, զեկույց, որը ներկայացնում է միջազգային կորպորացիաների և այլ բիզնես ձեռնարկությունների, ինչպես նաև մարդու իրավունքների վերաբերյալ ուղեցույցային սկզբունքները: ՄԱԿ-ի մարդու իրավունքների խորհրդի կողմից 2011 թվականի հունիսի 16-ին ընդունված 17/4 բանաձևով հաստատված զեկույցը ուրվագծում է երեք հիմնական սկզբունք.

  • Պետության գործող պարտավորությունը՝ հարգելու, պաշտպանելու և կատարելու մարդու իրավունքներն ու հիմնարար ազատությունները,
  • Բիզնես ձեռնարկությունների դերը՝ որպես հասարակության մասնագիտացված մարմիններ, որոնք կատարում են մասնագիտացված գործառույթներ, որոնք պարտավոր են պահպանել բոլոր կիրառելի օրենքները և հարգել մարդու իրավունքները,
  • Իրավունքների և պարտականությունների համապատասխանեցման անհրաժեշտությունը՝ խախտման դեպքում, համապատասխան և արդյունավետ միջոցների հետ:

Բանաձևը փորձել է ստեղծել համապատասխան աշխատանքային պայմանների վերաբերյալ համընդհանուր ըմբռնում և սահմանել է պատժամիջոցներ այն ընկերությունների համար, որոնք խախտում են ուղեցույցային սկզբունքները: Բացի այդ, բացահայտվել են հետազոտություններ այն աշխատուժի վերաբերյալ, որոնց իրավունքները խախտվել են: Այնուամենայնիվ, 2018 թվականին պարզվել է, որ դեռևս 218 միլիոն երեխա աշխատում է լրիվ դրույքով, որոնցից շատերը աշխատանքի են վերցվում գործարանների սեփականատերերի կողմից՝ արտադրական ծախսերը նվազեցնելու համար[34]։

Սեռական շահագործում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաների վաճառքի, մանկական մարմնավաճառության և մանկական պոռնոգրաֆիայի մասին կամընտիր արձանագրությունը Երեխայի իրավունքների մասին կոնվենցիայի արձանագրություն է, որը պաշտոնապես ընդունվել է ՄԱԿ-ի կողմից 2000 թվականին[35]։ Ըստ էության, այս արձանագրությունը պաշտոնապես պահանջում է, որ պետությունները արգելեն երեխաների վաճառքը, մանկական մարմնավաճառությունը և մանկական պոռնոգրաֆիան[35]։ Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության համաձայն, երեխաների սեռական շահագործումը ներառում է հետևյալ բոլոր գործողություններն ու գործողությունները[36]։

  • «Աղջիկների և տղաների օգտագործումը սեռական գործունեության մեջ՝ դրամական կամ բնական վարձատրվող (հայտնի է որպես մանկական մարմնավաճառություն), փողոցներում կամ փակ տարածքներում, այնպիսի վայրերում, ինչպիսիք են հասարակաց տները, դիսկոտեկները, մերսման սրահները, բարերը, հյուրանոցները, ռեստորանները և այլն»,
  • «Աղջիկների, տղաների և դեռահասների թրաֆիքինգը սեռական առևտրի համար»,
  • «Մանկական սեռական տուրիզմ»,
  • «Երեխաների մասնակցությամբ պոռնոգրաֆիայի արտադրությունը, խթանումը և տարածումը»,
  • «Երեխաների օգտագործումը սեքս շոուներում (հանրային կամ մասնավոր)»:

Չնայած այս պրակտիկայի մասշտաբների չափումը դժվար է՝ դրա հանցավոր և գաղտնի բնույթի պատճառով, Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը (ԱՄԿ) գնահատում է, որ ամբողջ աշխարհում սեռական շահագործման են ենթարկվում մինչև 1.8 միլիոն երեխաներ, մինչդեռ ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի 2006 թվականի «Աշխարհի երեխաների վիճակը» զեկույցում այս թիվը կազմում է 2 միլիոն[37][38]։ ԱՄԿ-ն պարզել է, որ մանկական աշխատանքի այլ ձևերի մեջ ներգրավված աղջիկները, ինչպիսիք են տնային ծառայությունը կամ փողոցային առևտուրը, ամենաբարձր ռիսկի տակ են ներքաշվելու սեռական առևտրի մեջ[37] և հայտնի է, որ 12 տարեկան և ցածր տարիքի երիտասարդ աղջիկները ավելի ճկուն են և ավելի հեշտությամբ են մարզվում մարմնավաճառների իրենց ապագա դերերին, և քանի որ կուսությունը բարձր է գնահատվում որոշակի սպառողների կողմից, որոնք պատրաստ են վճարել ավելի բարձր գին[39]։ Տարբեր աղբյուրներ, այդ թվում՝ ԱՄԿ-ն և գիտնականներ Էրին Կունզեն և Դ.Մ. Հյուզը, նույնպես պնդում են, որ ինտերնետի օգտագործման և մատչելիության աճը ծառայել է որպես առևտրականների հիմնական ռեսուրս, ի վերջո մեծացրել է երեխաների սեռական առևտրի դեպքերը[37][40][41]։ Իրականում, 2009 թվականին Իլինոյսի շերիֆ Թոմաս Ջ. Դարթը դատի է տվել «Craigslist»-ի՝ առցանց հայտարարությունների հայտնի կայքի սեփականատերերին՝ մարմնավաճառության, մասնավորապես՝ երեխաների շրջանում, «թույլտվության» և «խթանման» համար[42][43]։ Հանրային և իրավական ճնշմանը ի պատասխան՝ «Craigslist»-ը այդ ժամանակվանից ի վեր արգելափակել է իր «Մեծահասակների ծառայություններ» բաժնի բոլոր մուտքերը[44]։

Երեխաները զինված ուժերում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Զինված հակամարտություններին երեխաների ներգրավման մասին կամընտիր արձանագրությունը Երեխայի իրավունքների մասին կոնվենցիայի արձանագրություն է, որը ՄԱԿ-ի կողմից պաշտոնապես ընդունվել է 2000 թվականին[45]։ Ըստ էության, արձանագրությունը նշում է, որ չնայած 18 տարեկանից փոքր կամավորները կարող են կամավոր կերպով միանալ զինված ուժերին, նրանք չեն կարող զորակոչվել: Ինչպես ասվում է արձանագրության մեջ. «Մասնակից պետությունները պետք է ձեռնարկեն բոլոր հնարավոր միջոցները՝ ապահովելու համար, որ իրենց զինված ուժերի 18 տարեկանը չլրացած անդամները անմիջականորեն չմասնակցեն ռազմական գործողություններին»[45]։ Այնուամենայնիվ, ԱՄԿ-ն 2012 թվականին գնահատել է, որ աշխարհի առնվազն 17 երկրներում «տասնյակ հազարավոր» աղջիկներ և տղաներ հարկադիր զորակոչվել են զինված ուժեր[46]։ Զինված ուժերում զորակոչված երեխաները կարող են օգտագործվել երեք տարբեր ձևերով[47][48]՝

  • Ռազմական գործողություններում (մարտական դերեր)
  • Օգնության համար (օրինակ՝ սուրհանդակներ կամ լրտեսներ)
  • Քաղաքական առավելության համար (օրինակ՝ քարոզչական նպատակներով)

Երեխա զինվորների օգտագործումը դադարեցնելու կոալիցիայի կողմից վերջերս անցկացված հետազոտությունը նույնպես նշել է, որ աղջիկ զինվորները պետք է առանձնահատուկ կերպով ճանաչվեն, քանի որ նրանք հատկապես խոցելի են սեռական բռնության գործողությունների նկատմամբ[48]։ Երեխա զինվորների դեպքերը «Կոնի 2012» շարժման կիզակետում էին, որի նպատակն էր ձերբակալել ուգանդացի ռազմական հանցագործ Ջոզեֆ Կոնիին, որը պատասխանատու է հազարավոր երեխա զինվորների և սեռական թրաֆիքինգի համար[49]։

Երեխաները թմրանյութերի առևտրում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաները նաև օգտագործվում են թմրանյութերի առևտրում աշխարհի բոլոր տարածաշրջաններում[15]։ Մասնավորապես, երեխաները հաճախ ենթարկվում են շահագործման՝ որպես թմրանյութերի փոխադրողներ կամ դիլերներ, ապա «վճարվում» են թմրանյութերով, որպեսզի նրանք կախվածություն ձեռք բերեն և ավելի խորը թակարդի մեջ ընկնեն[15]։ Թմրանյութերի ապօրինի շրջանառության պատճառով ձերբակալված երեխաներին հաճախ վերաբերվում են որպես հանցագործների, մինչդեռ իրականում նրանք իրավական օգնության կարիք ունեցողները[15]։ Չնայած այս պրակտիկայի տարածվածության վերաբերյալ համաշխարհային վիճակագրությունը անհայտ է, անցկացվել են մի քանի օգտակար տարածաշրջանային ուսումնասիրություններ: Օրինակ, Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը (ԱՄԿ) ուսումնասիրել է աֆղան երեխաների օգտագործումը հերոինի առևտրում և երեխաների ներգրավվածությունը Բրազիլիայի թմրանյութերի առևտրում[50][51]։ Գիտնական Լյուկ Դաուդնին հատուկ ուսումնասիրել է թմրանյութերի առևտրում ներգրավված երեխաներին Ռիո դե Ժանեյրոյում. նա պարզել է, որ թմրանյութերի առևտրում ներգրավված երեխաները զգալիորեն ավելի բարձր ռիսկի են ենթարկվում բռնության, մասնավորապես՝ սպանության մեջ ներգրավվելու համար[52]։

Որդեգրում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաները կարող են ենթարկվել որդեգրման, մասնավորապես՝ միջազգային որդեգրման նպատակով թրաֆիքինգի։ Երեխաներին գտնում են որբանոցնեում կամ առևանում են, կամ ծնողներին կարող են խաբել, համոզել կամ հարկադրել հրաժարվել խնամակալությունից[53][54]։

Բժշկական հետազոտություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հաճախ դժվար է լինում մանկական դեպքեր ներգրավել փորձարարական դեղերի 1-ին փուլի թունավորության փորձարկումների համար: Քանի որ միջազգային որդեգրվածները խոցելի են, և քանի որ բժշկական անձնակազմն ունի իշխանություն օրինական խնամակալների նկատմամբ, միջազգային որդեգրման խթանումը՝ դեղագործական կլինիկական փորձարկումներում ընդգրկելու համար, երեխաների արդյունավետ տեղափոխման համար[55]։

Միջազգային որդեգրման գործակալությունները կազմակերպում են միջազգային որդեգրումներ՝ բարձր վճարներ գանձելով որդեգրող ծնողներից[56][57]։ Հաագայի կոնվենցիան՝ երեխաների պաշտպանության և միջազգային որդեգրման վերաբերյալ համագործակցության մասին, միջազգային համաձայնագիր է, որը նախատեսված է երեխաներին նման շահագործումից պաշտպանելու և նման անօրինական միջազգային որդեգրումները կանխելուն նպաստելու համար։

Մուրացկանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Նիգերում հարկադիր մուրացկանություն կատարող երեխաներ։

Երեխաների հարկադիր մուրացկանությունը մուրացկանության տեսակ է, որի դեպքում տասնութ տարեկանից փոքր տղաներն ու աղջիկները ստիպված են մուրացկանությամբ զբաղվել՝ հոգեբանական և ֆիզիկական հարկադրանքի միջոցով[58]։ Բուֆֆալոյի մարդու իրավունքների մասին օրենքի ակնարկի կողմից մուրացկանությունը սահմանվում է որպես «փողոցում բարեգործության համար գումար խնդրելու գործունեություն»[59]։ Կան ապացույցներ, որոնք ենթադրում են, որ հարկադիր մուրացկանությունը այն ոլորտներից մեկն է, որտեղ երեխաները ենթարկվում են թրաֆիքինգի, և ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի վերջերս անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ Հարավարևելյան Եվրոպայում թրաֆիքինգի զոհերի 13%-ը ենթարկվել է թրաֆիքինգի՝ հարկադիր մուրացկանության նպատակով:[59]։ ՄԱԿ-ի արձանագրությունը հաստատում է, որ «երեխային շահագործման նպատակով հավաքագրելը, տեղափոխելը, փոխանցելը, թաքցնելը կամ ստանալը համարվում է «մարդկանց թրաֆիքինգ», նույնիսկ եթե դա չի ներառում այս հոդվածի (ա) ենթակետում նշված միջոցներից որևէ մեկը»[59]։ Այս սահմանմամբ, երեխային մուրացկանության նպատակով քաղաքային կենտրոն տեղափոխելը համարվում է թրաֆիքինգ՝ անկախ նրանից, թե այս գործընթացը կիրառվել է երրորդ կողմի կամ ընտանիքի անդամի կողմից[58]։ Այս տեսակի թրաֆիքինգի ծանրությունը սկսել է համաշխարհային ճանաչում ստանալ, և Միգրացիայի միջազգային կազմակերպությունը (ՄՄԿ), Եվրոպական միությունը, Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը և ՄԱԿ-ը, ի թիվս այլոց, սկսել են ընդգծել դրա արդիականությունը[59]։ Եվրոպական միության թրաֆիքինգի կանխարգելման և դրա դեմ պայքարի մասին Բրյուսելի հռչակագիրը մանկական մուրացկանությունը ներառում է որպես թրաֆիքինգի ձևերից մեկը՝ նշելով, որ «մարդկանց թրաֆիքինգը զզվելի և մտահոգիչ երևույթ է, որը ներառում է հարկադիր սեռական շահագործում, ստրկության նման պայմաններում աշխատանքային շահագործում, մուրացկանության շահագործում և անչափահասների հանցագործություն, ինչպես նաև տնային ստրկություն»[60]։ Այս հարցը հատկապես դժվար է կարգավորել, քանի որ հարկադիր մուրացկանությունը հաճախ պարտադրվում է ընտանիքի անդամների կողմից, իսկ ծնողական իշխանությունը կիրառվում է երեխայի նկատմամբ՝ մուրացկանության իրականացումն ապահովելու համար[59][61]։

Ժողովրդագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ սահմանման՝ մանկական մուրացկանությունը տեղի է ունենում տասնութ տարեկանից փոքր անձանց մոտ, չնայած ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը պարզել է, որ հարկադիր մուրացկանությունը գոյություն ունի նաև երկու տարեկանից փոքր երեխաների շրջանում[58]։ Այս պրակտիկայի դեպքերը գրանցվել են Համաշխարհային բանկի կողմից Հարավային և Կենտրոնական Ասիայում, Եվրոպայում, Լատինական Ամերիկայում, Կարիբյան ավազանում, Մերձավոր Արևելքում և Արևմտյան Աֆրիկայում[62]։

Հետազոտությունների մեծ մասը, օրինակ՝ ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի կողմից անցկացված ուսումնասիրությունները, ցույց են տվել, որ տղաները շատ ավելի հավանական է, որ ենթարկվեն թրաֆիքինգի՝ մուրացկանության նպատակով, քան աղջիկները. փորձագետները ենթադրում են, որ դա պայմանավորված է նրանով, որ սեռական շահագործման նպատակով թրաֆիքինգում կանանց ավելի մեծ ներկայություն կա[63]։ Ալբանիայում, որտեղ հարկադիր մուրացկանությունը տարածված պրակտիկա է, զոհերի յոթանասուն տոկոսը տղաներ են[59]։

Թեև կոնկրետ թվերը դժվար է որոշել, Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը վերջերս հայտնել է, որ առնվազն 600,000 երեխա ներգրավված է հարկադիր մուրացկանության մեջ[64]։ Սակայն խնդիրը կարող է շատ ավելի լայնածավալ լինել, քանի որ Չինաստանի քաղաքացիական գործերի նախարարությունը հայտնել է, որ մինչև 1.5 միլիոն երեխա ստիպված է մուրացկանություն կատարել[65]։ Բացի այդ, 2012 թվականին Սենեգալում «Human Rights Watch»-ի կողմից անցկացված ուսումնասիրությունը կանխատեսել է, որ երկրում և հարևան երկրներում առնվազն 50,000 երեխա ենթարկվել է թրաֆիքինգի՝ մուրացկանության նպատակով[66]։ Մի շարք երկրներում մուրացկանությունը հաճախ փողոցային երեխաների եկամտի հիմնական աղբյուրն է, իսկ 2011 թվականին ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի կողմից անցկացված ուսումնասիրությունը պարզել է, որ Զիմբաբվեի փողոցներում աշխատող երեխաների 45.7%-ը զբաղվում է մուրացկանությամբ, չնայած հնարավոր չէ իմանալ, թե արդյոք դա եղել է հարկադիր միջոցներով[67][68]։

Մոտիվացիաներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Տնտեսական գործոններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հարկադիր մուրացկանությունը շահավետ գործունեություն է, որի շրջանակներում զոհերը շահագործվում են տնտեսական խթաններով: Մուրացկանության նպատակով թրաֆիքինգի ենթարկված երեխաների խոշոր խմբերի բիզնես կառուցվածքները համեմատելի են միջին չափի բիզնես ձեռնարկության հետ[59]։ Ամենածանր դեպքերում, մուրացկանության հարկադրված երեխաների ցանցերը կարող են շահույթ ստացողին ապահովել 30,000-40,000 ԱՄՆ դոլար[69]։ Չնայած ընտանեկան ցանցերը այդքան էլ լայն չեն, Ալբանիայում անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ մուրացկանությամբ զբաղվող բազմազավակ ընտանիքը կարող է օրական վաստակել մինչև տասնհինգ եվրո, ինչը գերազանցում է ուսուցչի միջին աշխատավարձը երկրում[59]։ «Anti-Slavery International»-ը պնդում է․ քանի որ այս եկամուտը համեմատաբար բարձր է, շատ ընտանիքներ կարծում են, որ դա լավագույն տարբերակն է՝ հաշվի առնելով առկա կարողությունների բացակայությունը: Կարողությունների զրկանքը, որը նշանակում է հնարավորությունները հեշտացնող բավարար ռեսուրսների կանոնավոր բացակայություն, կարող է պատճառ հանդիսանալ ընտանիքներում սերնդափոխության մուրացկանության պրակտիկայի համար[70]։ ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի ուսումնասիրությունները պարզել են, որ մուրացկանությունը հատկապես տարածված է այն ընտանիքներում, որտեղ ծնողները որոշակիորեն անգործունակ են, ինչը հանգեցնում է նրան, որ երեխաները դառնում են միակ գումար աշխատողները[67]։

Աֆրիկայում երեխաների թրաֆիքինգի դեմ պայքարի անհրաժեշտ բաղադրիչը աղքատ համայնքներում ռեսուրսների ավելացումն է: Շատ ընտանիքներ կորցրել են իրենց երեխաներին խնամելու ունակությունը, ուստի նրանք զգում են, որ պետք է նրանց տեղավորեն խնամքի հաստատություններում, ինչը հաճախ հանգեցնում է այդ երեխաների թրաֆիքինգի: Մինչև Ենթասահարյան Աֆրիկայում ինստիտուցիոնալ խնամքի հաստատությունների ներդրումը, ընտանիքները կիրառում էին ազգակցական խնամատարություն՝ ծայրահեղ աղքատության և որբության դեպքերում միմյանց երեխաներին խնամելու համար: Ներկայումս շատ աֆրիկյան երկրներ համայնքային զարգացման գործընթաց են իրականացնում՝ որբ երեխաների ընդլայնված ընտանիքին ռեսուրսներ տրամադրելու և նրանց խնամքին օգնելու համար: Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում ապրող երեխաների աղքատ ծնողները նրանց ուղարկել են ճամբար, որը գովազդվում էր որպես երեխաների համար անվճար վայր՝ արձակուրդն անցկացնելու համար: Իրականում ճամբար չկար, և այս բոլոր երեխաները ներքաշվել են մարդկանց թրաֆիքինգի մեջ: Չնայած իրենց լավագույն ջանքերին՝ այս երեխաների ծնողները երկու տարի չէին կարողանում գտնել նրանց՝ ռեսուրսների պակասի պատճառով: Երբ երեխաները գտնվել են, ծնողները հայտնվել են իրենց երեխայի խնամակալության համար իրավական պայքարի կիզակետ:

Որբանոցների ապօրինի առևտրի վերացման վերջին կարևոր տարրը կամավորական տուրիզմի սահմանափակումն է: Ինչպես սահմանել է Պիպպա Բիդլը, կամավորական տուրիզմը կամավորական աշխատանք է, որը կատարվում է զարգացող երկրում կարճ ժամանակահատվածում՝ դրական արդյունքների ենթադրությամբ: Կամավորական տուրիզմը, որպես կանոն, իրականացվում է հարուստ և հիմնականում սպիտակամորթ երկրներից բարի մտադրություններով կամավորների կողմից, բայց այն կարող է ստեղծել խիստ անկայուն և անվտանգ կենսապայմաններ որբ երեխաների համար: Կամավորական տուրիստները ապրում և աշխատում են նույն տարածքում, ինչ այս փոքր երեխաները, բայց նրանք չեն ստուգվում: Որբանոցների ապօրինի առևտրի ֆինանսավորման մեծ մասը գալիս է կամավորական տուրիզմից, միսիոներական ուղևորություններից և մասնավոր նվիրատվություններից, ուստի երեխաները ապօրինի առևտրով են զբաղվում որբանոցներում՝ այդ տեղը լրացնելու և կամավորական կատարյալ միջավայր ստեղծելու համար, որպեսզի ֆինանսավորումը շարունակվի: Ցնցող իրականությունն այն է, որ այս երեխաները հազիվ թե տեսնեն իրենց նվիրաբերված գումարը: Նիգերիայի որբանոցները կապված են եղել մանկական գործարանների հետ, որտեղ առևտրի զոհ դարձած կանայք կալանավորվում, բռնաբարվում և ստիպված են լինում կրել և ծննդաբերել երեխայի՝ այն այդ «որբանոցներին» վաճառելու նպատակով:

Քաղաքական գործոններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Համաշխարհային բանկի տվյալներով՝ հարկադիր մուրացկանությունը ամենատարածվածն է Մերձավոր Արևելքում և Արևմտյան Աֆրիկայի երկրներում, որտեղ մուրացկանությունն արգելող օրենքները քիչ են, իսկ թրաֆիքինգի խիստ կարգավորումը բացակայում է[62]։ Զիմբաբվեում, որտեղ մանկական մուրացկանությունը տարածված է, Միավորված Ազգերի Կազմակերպությունը նշել է Զիմբաբվեի աշխատանքային օրենքի և ՄԱԿ-ի Երեխայի իրավունքների մասին կոնվենցիայի միջև բազմաթիվ հակասությունների մասին[67]։ Շատ երկրներ, ինչպիսին է Ինդոնեզիան, ունեն մուրացկանության դեմ օրենքներ, սակայն դրա հետևանքները ենթադրում են ժամանակավոր կալանք և ի վերջո ազատագրում, ինչը քիչ բան է անում խնդրի դեմ պայքարելու համար[71]։

Մշակութային գործոններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կան մի քանի մշակութային գործոններ, որոնք նպաստում են մուրացկանությանը: Եվրոպայում մուրացկանությունը հանդիպում է մի շարք փոքրամասնությունների մշակույթներում, հատկապես տարածված է գնչուական և քոչվոր համայնքներում[59]։ Թուրքիայում մուրացկանների ընտանեկան ցանցերը գրանցվել են երեք սերունդների ընթացքում, ինչը խորապես արմատացած է նրանց գոյատևման սխեմաներում[72]։ Կարևոր է նշել, որ չնայած դրանք կարող են մշակութային արմատներ ունեցող գործելակերպեր լինել, անչափահասների մուրացկանությունը ընտանեկան ճնշման միջոցով դեռևս դասվում է հարկադիր մուրացկանության շրջանակին[59]։ Երեխաների, նույնիսկ սեփական երեխաների տեղափոխումը շահագործման նպատակով՝ մուրացկանության միջոցով, Միավորված ազգերի կազմակերպության կողմից սահմանված թրաֆիքինգի մի ձև է[59]։

Մեկ այլ մշակութային պրակտիկա է ընտանեկան պարտքերի մարումը երեխաներից մեկի առևանգման և շահագործման միջոցով[73]։

Ընդհանուր չարաշահումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը պարզել է, որ երրորդ անձանց կողմից մուրացկանության հարկադրված երեխաները հաճախ հեռացվում են իրենց ընտանիքներից, իրենց եկամտի մեծ մասը հանձնում են շահագործողին, դիմանում են անապահով աշխատանքային և կենսապայմանների, իսկ երբեմն էլ խեղվում են՝ շահույթը մեծացնելու համար[58][63]։ Խեղման գործընթացը, որը հայտնի է դարձել «Միլիոնատերը ետնախորշից» ֆիլմի շնորհիվ, տարածված է, քանի որ ըստ Բուֆֆալոյի մարդու իրավունքների իրավունքի վերանայման՝ ակնհայտ հատուկ կարիքներ ունեցող երեխաները հաճախ երեք անգամ ավելի շատ են վաստակում, քան մուրացկանությամբ զբաղվող մյուս երեխաները[59]։ Կուրության և վերջույթների կորստի նման վնասներից բացի, շահույթը մեծացնելու նպատակով ֆիզիկական այլ բռնություններից են երեխայի լեզվի վրա չիլի պղպեղ լցնելը՝ խոսքի խանգարման տպավորություն ստեղծելու համար, ափիոնի օգտագործումը՝ լաց առաջացնելու համար, և թմրանյութերի հարկադիր ներարկումներ կատարելը, որոնք բարձրացնում են երեխայի էներգիան և զգոնությունը[58]։ Թրաֆիքինգի խմբավորման ղեկավարների դեմ ցուցմունքներում քննարկվել է անհատներին սննդից, ջրից և լույսից զուրկ փոքր խցերում պահելու մասին՝ զոհերին թույլ և անզոր դարձնելու և այդպիսով նվիրատվություններ ստանալու հավանականությունը ավելի մեծացնելու համար[68]։

Մուրացկանության տեղի ունենալու պայմանները հաճախ երեխաներին ենթարկում են հետագա ֆիզիկական և բանավոր բռնության, այդ թվում՝ սեռական զոհ դառնալու և ոստիկանական բռնության[58]։ «Human Rights Watch»-ի կողմից անցկացված հետազոտությունը ցույց է տվել, որ երբ մուրացկանության ժամերը լրանում են, երեխաները հաճախ չունեն պատշաճ կացարան, բավարար սնունդ կամ առողջապահական ծառայություններ[74]։ Ավելին, հարկադիր մուրացկանության ցանցերը ղեկավարող շատ ավազակախմբեր ներգրավված են թմրանյութերի մեծ ծավալի մեջ, ուստի նրանց վերահսկողության տակ գտնվող երեխաները հաճախ վերածվում են թմրամոլների, որպեսզի նրանք ավելի կախված դառնան իրենց շահագործողներից[58]։

Երկարաժամկետ հետևանքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ մուրացկանության հարկադրված երեխաները հիմնականում քիչ կամ ընդհանրապես կրթություն չեն ստանում՝ օրական մինչև տասնվեց ժամ անցկացնելով փողոցում[59]։ Քանի որ կրթությունը աղքատությունից խուսափելու առաջատար մեթոդներից մեկն է, ցույց է տրվել, որ մուրացկան երեխաները մասնակցում են այս պրակտիկան սերնդեսերունդ շարունակելու ցիկլիկ գործընթացին[58]։ ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի կողմից անցկացված հարցազրույցները ցույց են տալիս, որ մուրացկանությամբ զբաղվող երեխաները քիչ հույս ունեն ապագայի նկատմամբ և չեն հավատում, որ իրենց հանգամանքները կբարելավվեն[67]։ Փողոցներում աշխատող երեխաները սովորաբար քիչ կամ ընդհանրապես չգիտեն իրենց իրավունքների մասին, ինչը նրանց հատկապես խոցելի է դարձնում շահագործման համար՝ թե՛ անչափահաս տարիքում, թե՛ հետագայում՝ մեծահասակ տարիքում[67]։ ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը նաև պարզել է, որ մուրացկանությամբ զբաղվող երեխաների մոտ ՄԻԱՎ վարակի դեպքերը շատ ավելի բարձր են՝ փողոցներում իրազեկվածության և վերահսկողության բացակայության պատճառով[67]։

Լուծումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Միջազգային գործողություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մարդկանց թրաֆիքինգի դեմ պայքարում զոհակենտրոն մարդու իրավունքների վրա հիմնված մոտեցումը միջազգային ճանաչում է ստացել որպես այս խնդիրը լուծելու լավագույն հնարավոր ռազմավարություն, որտեղ միջոցները կենտրոնանում են շահագործողին պատժելու և երեխային վերականգնելու վրա[59]։ Այս մեթոդը շեշտող որոշ երկրներից է ԱՄՆ-ը, որտեղ 2000 թվականի «Մարդկանց թրաֆիքինգի և բռնության զոհերի պաշտպանության մասին» օրենքը հաստատում է, որ «թրաֆիքինգի ծանր ձևերի զոհերը չպետք է բանտարկվեն, տուգանվեն կամ այլ կերպ պատժվեն՝ միայն մարդկանց թրաֆիքինգի ենթարկվելու անմիջական հետևանքով կատարված անօրինական գործողությունների համար»[75]։

Այլ աջակցվող մեթոդները, ինչպիսիք են Բուֆֆալոյի մարդու իրավունքների կենտրոնի կողմից ուրվագծվածները, ներառում են երեք «P»-ների վրա հիմնվելը՝ պաշտպանություն, հետապնդում և կանխարգելում (protection, prosecution and prevention)[59]։ Պաշտպանությունը սկսվում է թրաֆիքինգի և մուրացկանության հարցերով խիստ միջոցառումների կիրառումից: Շատ երկրների համար առաջին քայլը մուրացկանության և թրաֆիքինգի քրեականացումն է[72]։ Հետապնդումը պետք է իրականացվի թրաֆիքինգով զբաղվողների համար՝ ավելի մեծ իրավական հետևանքների տեսքով՝ պատիժը կենտրոնացնելով շահագործողի, այլ ոչ թե շահագործվողի վրա[75]։ Սա դժվարանում է ընտանեկան թրաֆիքինգի զոհերի հետ կապված, հաշվի առնելով, որ դա կպահանջի խնամքի տեղաբաշխման փոփոխություններ և յուրաքանչյուր տեղահանված երեխայի բարեկեցության խիստ մոնիթորինգ[58]։ Շատ կազմակերպություններ պնդում են, որ կանխարգելումը սկսվում է նվիրատվությունները արգելելուց և ծառայությունների բարելավումից, որպեսզի երեխաները և ընտանիքները որպես ամբողջություն ունենան ավելի մեծ կարողություններ[74]։ Չնայած բարի մտադրություններին, երեխաներ մուրացկաններին գումար տալով՝ անհատները միայն ավելի շահավետ են դարձնում այս պրակտիկան, և շուտով այդ միջոցները հայտնվում են երեխային բռնություն գործադրողի ձեռքում[74]։

Կառավարության արձագանք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սենեգալում, որտեղ թալիբների նկատմամբ չարաշահումները լայնածավալ են, Համաշխարհային բանկի օգնությամբ մի շարք նախաձեռնություններ են ձեռնարկվել այս շահագործմանը վերջ դնելու համար: Նախ, համայնքային մակարդակով միջամտություն է իրականացվում՝ կրթելով Ղուրանի որոշ հաստատությունների վավերականության վերաբերյալ, քանի որ գյուղացիները սովորաբար իրենց երեխաներին ուղարկում են այնտեղ: Սա լրացվում է երկրի ներսում դպրոցների կարգավորման բարելավմամբ՝ ապահովելու համար, որ դրանք մնան կրթության վայրեր, որին հաջորդում է մարդկանց անօրինական առևտրի և շահագործողական մուրացկանության արգելողխ նախկինում գործող օրենքների ավելի խիստ կիրառումը: Վերջապես, ՔՀԿ-ների օգնությամբ վերականգնողական ծառայություններ են մատուցվել ապաքինված երեխաներին՝ նրանց այն հնարավորությունները տրամադրելու համար, որոնցից նրանք զրկվել են[62]։

Զիմբաբվեում քաղաքականությունը հարմարեցվել է տասնվեց տարեկանից փոքր բոլոր անձանց անվտանգությունն ապահովելուն՝ «Երեխաների պաշտպանության և որդեգրման մասին» օրենքով, սակայն կառավարությունը ընդունում է, որ ռեսուրսների և կապիտալի պակասը կարևոր դեր է խաղում անբավարար կիրառման մեջ[67]։

Բանգլադեշում, որտեղ մոտավորապես 700,000 մուրացկան կա, 2009 թվականին ընդունվել է օրենք, որն արգելում է այդ պրակտիկան, չնայած պաշտոնյաները հայտնում են այդ օրենքի կիրառման հետ կապված որոշ խնդիրների մասին[68]։

Չինաստանում Հանրային անվտանգության նախարարությունը ստեղծել է մի բաժին, որը կենտրոնանում է բացառապես երեխաների թրաֆիքինգի վրա: Բաժնում գործում է թեժ գիծ, որտեղ հանրությունը զանգահարում է 110 հեռախոսահամարով՝ հարկադիր մուրացկանության կասկածելի դեպքերի մասին հաղորդելու համար, որոնք իրավապահ մարմինների աշխատակիցները պետք է ավելի մանրամասն հետաքննեն: Ոստիկանությունը պատրաստված է երեխաներին խնամակալության տակ վերցնելու համար, եթե նրանց խնամակալի հետ արյունակցական կապը չի կարող հաստատվել, և ծնողներին կրթելու մուրացկանության անօրինականության և վտանգների մասին, եթե նրանք են պատասխանատու երեխայի արարքի համար: 2009 թվականի ապրիլին ներդրված այս քաղաքականությունը հանգեցրել է 9300 երեխայի վերականգնմանը[65]։

Հասարակական կազմակերպությունների նախաձեռնություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ հասարակական կազմակերպություններ նախաձեռնել են շարժումներ, որոնք կենտրոնանում են հանրությանը նվիրատվությունների վտանգների մասին տեղեկացնելու վրա: Ինչպես ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը հաղորդել է 2006 թվականին, «որոշակի վարքագծեր, ինչպիսին է երեխա մուրացկաններին գումար տալը, կարող են նաև անուղղակիորեն դրդել մարդկանց առևտրով զբաղվողներին և վերահսկողներին պահանջել երեխաներ»[63]։ «Mirror Foundation»-ի «Stop Child Begging Project of Thailand»-ը նման կազմակերպություններից մեկն է, որը շեշտը դնում է պահանջարկի վերացման վրա: Նրանց նախաձեռնությունները կենտրոնացած են անցորդներին իրենց երկրում մարդկանց առևտրի զոհ դարձած կամբոջացիների հարկադիր մուրացկանության մասին իրազեկելու վրա՝ նվիրատվությունների հավանականությունը նվազեցնելու համար[76][77]։

Այլ մեթոդներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չինաստանում, որտեղ երեխաների առևանգումը և հարկադիր մուրացկանությունը պարբերաբար փաստաթղթավորվում է, սկսվել է բազմամեդիա շարժում[65]։ Այստեղ բլոգներն օգտագործվում են երեխաների ավելի քան 3000 լուսանկար հրապարակելու համար, որոնց ընտանիքները կարծում են, որ առևանգվել են մուրացկանության նպատակով, և հարյուր հազարավոր հետևորդներ շարունակում են փնտրել այդ երեխաներին խոշոր քաղաքային կենտրոններում: Այս արշավը հնարավորություն է տվել առնվազն վեց երեխաների գտնել և վերամիավորվել իրենց ընտանիքների հետ[65]։

Այն դեպքերում, երբ մուրացկանությունը կրոնական առումով թույլատրվում է, ԱՄՆ Միջազգային զարգացման գործակալությանը (USAID) առաջարկել է, որ կրոնական առաջնորդները պետք է բացահայտորեն դատապարտեն այս սովորույթը: Թալիբների կրոնական առաջնորդներին խնդրել են դիրքորոշում ընդունել մուրացկանության դեմ՝ օգտագործելով Ղուրանից մեջբերված հատվածներ, ինչպիսիք են՝ «Բացի դրախտից, դուք չպետք է ոչինչ մուրաք Ալլահից» (8:23), ինչը կնպաստի այս սովորույթի կրոնական հիմքից զրկմանը[78]։ Բացի այդ, ԱՄՆ նախկին նախագահ Քլինթոնը ստանձնել է երեխաների նկատմամբ բռնությունից պաշտպանություն ապահովելու պատասխանատվությունը՝ ինտերնետային ծառայություններ մատուցողների (ISP) միջոցով, որոնք կարող են օգնել իրավապահ մարմիններին հետևել ցանկացած կասկածելի գործունեության, այդ թվում՝ մանկական պոռնոգրաֆիայի[79]։

Կանխիկով խթանված վաճառք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին Հռոմում, ըստ Քեյթ Բրեդլիի, Օգոստինոսը գրել է, որ «կային աղքատ ծնողներ, որոնք վաճառում էին իրենց երեխաներին, քանի որ նրանց կանխիկ գումար էր հարկավոր»[80]։

Ժամանակակից Նեպալում աղքատ ընտանիքների ծնողները վաճառում են իրենց երեխաներին որբանոցներին (կամ երբեմն պարզապես հանձնում են նրանց առանց որևէ վճարի): Այնուհետև որբանոցը նրանց կեղծ կերպով ներկայացնում է որպես «որբեր», ապահովելով եկամուտ որբանոցների համար[81][82]։

Մեխանիզմներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ընդհանուր առմամբ, երեխաների թրաֆիքինգը տեղի է ունենում երեք փուլով՝ հավաքագրում, տեղաշարժ և շահագործում[15][24]։ Հավաքագրումը տեղի է ունենում, երբ երեխային մոտենում է հավաքագրողը, կամ որոշ դեպքերում՝ անմիջապես դիմում է հավաքագրողին[15]։ Հավաքագրումը սկսվում է տարբեր ձևերով. դեռահասները կարող են ճնշման տակ լինել իրենց ընտանիքներին նպաստելու համար, երեխաները կարող են առևանգվել կամ առևանգվել թրաֆիքինգի համար, կամ ընտանիքները կարող են միասին թրաֆիքինգի ենթարկվել[15]։ Այնուհետև տեղի է ունենում տեղաշարժ՝ տեղական, տարածաշրջանային և/կամ միջազգային մակարդակով՝ տարբեր տրանսպորտային միջոցների միջոցով, այդ թվում՝ մեքենայով, գնացքով, նավով կամ ոտքով[15]։ Եվ վերջում, երեխաների թրաֆիքինգի վերջնական նպատակը շահագործումն է, որի ընթացքում թրաֆիքինգով զբաղվողները օգտագործում են երեխաների ծառայությունները՝ անօրինական շահույթ ստանալու համար[15]։ Շահագործումը կարող է տեղի ունենալ տարբեր ձևերով, այդ թվում՝ հարկադիր աշխատանք, սեռական շահագործում և երեխաների մուրացկանություն, ի թիվս այլ գործողությունների։

Առաջարկի և պահանջարկի օրենք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաների թրաֆիքինգը հաճախ հասկացվում է առաջարկի և պահանջարկի տնտեսական մոդելի միջոցով[24][83]։ Մասնավորապես, թրաֆիքինգի ենթարկվածները կազմում են «մատակարարումը», մինչդեռ թրաֆիքինգով զբաղվողները և շահագործումից շահույթ ստացողները «պահանջարկը»[15]։ Սահմանվում են պահանջարկի երկու տեսակ՝ սպառողական պահանջարկ և ստացական պահանջարկ: Սպառողական պահանջարկը ստեղծվում է այն մարդկանց կողմից, ովքեր ակտիվորեն կամ պասիվ կերպով գնում են թրաֆիքինգի ենթարկված աշխատուժի ապրանքները կամ ծառայությունները:[15]։ Դրա օրինակ կարող է լինել զբոսաշրջիկը, որը գնում է թրաֆիքինգի ենթարկված երեխայի կողմից կարված մարզաշապիկ: Մյուս կողմից, ստացական պահանջարկը ստեղծվում է այն մարդկանց կողմից, ովքեր անմիջականորեն շահույթ են ստանում թրաֆիքինգի պրակտիկայից, ինչպիսիք են կավատները կամ կոռումպացված գործարանատերերը[15]։ Գիտնական Քևին Բեյլսը լայնորեն ուսումնասիրել է այս տնտեսական շրջանակի կիրառումը մարդկանց թրաֆիքինգի դեպքերում. նա պնդում է, որ այն կարևոր է թրաֆիքինգի սկսման և շարունակման ճշգրիտ ըմբռնման համար[84]։ Բեյլսը, գիտնականներ Էլիզաբեթ Մ. Ուիթոնի, Էդվարդ Ջ. Շաուերի և Թոմաս Վ. Գալիի հետ միասին, պնդել է, որ ազգային կառավարությունները պետք է ավելի ակտիվորեն իրականացնեն քաղաքականություններ, որոնք կնվազեցնեն պահանջարկի երկու տեսակները, այդպիսով աշխատելով թրաֆիքինգի վերացման ուղղությամբ[85][86]։

Սոցիալական մեխանիզմներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարբեր միջազգային կազմակերպություններ, այդ թվում՝ Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը երեխաների թրաֆիքինգը կապել են աղքատության հետ՝ հայտնելով, որ աղքատության մեջ ապրելը, ինչպես պարզվել է, մեծացնում է երեխաների խոցելիությունը թրաֆիքինգի նկատմամբ[15][87][88]։ Այնուամենայնիվ, աղքատությունը բազմաթիվ սոցիալական «ռիսկի գործոններից» միայն մեկն է, որը կարող է հանգեցնել թրաֆիքինգի: Ինչպես նշում են ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը և Համաշխարհային բանկը. «Հաճախ երեխաները միաժամանակ մի քանի ռիսկի գործոնների են ենթարկում, և դրանցից մեկը կարող է հանդես գալ որպես խթան, որը շարժման մեջ է դնում թրաֆիքինգի իրադարձությունը: Սա երբեմն անվանում են «աղքատության պլյուս», իրավիճակ, երբ աղքատությունն ինքնին չի հանգեցնում անձի թրաֆիքինգի, այլ երբ «պլյուս» գործոնը, ինչպիսին է հիվանդությունը, զուգակցվում է աղքատության հետ՝ մեծացնելով խոցելիությունը»[15][89]։ ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը, UN.GIFT-ը և մի շարք գիտնականներ, այդ թվում՝ Ունա Մյուրեյը և Մայք Դոթրիջը, նույնպես պնդում են, որ երեխաների թրաֆիքինգի ճշգրիտ ըմբռնումը պետք է ներառի գենդերային անհավասարության վերլուծություն[15][90][91]։ Մասնավորապես, շատ երկրներում աղջիկները թրաֆիքինգի ավելի բարձր ռիսկի տակ են գտնվում, մասնավորապես՝ սեռական շահագործման նպատակով[15][90]։ Բացի այդ, այս միջազգային գործակալություններն ու գիտնականները պնդում են, որ կանանց և տղամարդկանց հավասար ձայնի իրավունք տալը մարդկանց թրաֆիքինգի դեմ պայքարի քաղաքականության մեջ կարևորագույն նշանակություն ունի երեխաների թրաֆիքինգի դեպքերի նվազեցման համար[90][91]։

Եվրոպայում ուսումնասիրությունները բացահայտել են ռիսկեր, որոնք երեխաներին խոցելի են դարձնում շահագործման նկատմամբ, որոնք նաև երեխաների թրաֆիքինգի պատճառներ և նպաստող գործոններ են։ Դրանք ներառում են սոցիալական և տնտեսական մարգինալացում, դիսֆունկցիոնալ ընտանեկան միջավայր, ընտանիքում կամ հաստատություններում անտեսման, չարաշահման կամ բռնության փորձառություններ, շահագործման հարաբերություններ, գենդերային բռնություն և խտրականություն, փողոցներում ապրելու կամ աշխատելու փորձառություններ, անկայուն և անկանոն միգրացիոն իրավիճակներ, աշխատելու և գումար վաստակելու ձգտումներ, ինչպես նաև դպրոց, մասնագիտական ​​ուսուցում կամ կանոնավոր աշխատանքի ընդունվելու կամ մնալու սահմանափակ հնարավորություններ։ Քանի որ ազգային կառավարությունների կողմից սոցիալական անվտանգության ցանցերը բարելավելու ջանքերը կարող են նվազեցնել այս ռիսկերից շատերը, երեխաների թրաֆիքինգը համարվում է ոչ միայն հանցավոր գործունեության արդյունք, այլև որպես ազգային կառավարության կողմից երեխաների անվտանգ և առողջ զարգացման իրավունքները արդյունավետորեն պաշտպանելու ունակության թուլության ցուցանիշ[92][93][94][95]։

Նույնականացում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաների թրաֆիքինգի բարդ սահմանումը և ազգային օրենքների ու մեկնաբանությունների տարբերությունները դժվարացնում են թրաֆիքինգի զոհերի նույնականացումը: Օրինակ, երեխաների թրաֆիքինգի վերաբերյալ եվրոպական բանավեճում չկա կոնսենսուս այն մասին, թե ինչպես պետք է երեխաների թրաֆիքինգը տարբերակել շահագործման այլ համատեքստերից՝ միգրանտների սոցիալական ջ՛մջնջլփւքկչ, երեխաների վաճառքից և միգրանտների անօրինական տեղափոխումից[96][97]։ Հայտնի է նաև, որ մարդկանց անօրինական տեղափոխողները շահագործում են երեխաներին՝ միջազգային սահմաններով միգրանտներին տեղափոխելու համար[98][99]։

Երբ պոտենցիալ զոհը կապ է հաստատում պետական մարմինների հետ, երեխային որպես թրաֆիքինգի զոհ նույնականացնելը ժամանակ է պահանջում: Գործընթացը հաճախ օգտակար է երեխայի պատմության մանրակրկիտ ըմբռնման համար: Օրենքի հետ խնդիրներ ունեցող երեխայի համար երեխայի ամբողջական պատմությունը լսելը օգնում է սոցիալական աշխատողներին և պաշտոնյաներին որոշել, թե արդյոք երեխան իրականում հանցագործության զոհ է, ինչպիսիք են շահագործումը, բռնությունը կամ թրաֆիքինգը: Վարչական գործընթացում գտնվող երեխայի համար, ինչպիսին է ապաստանի ընթացակարգը, երեխայի ամբողջական պատմությունը լսելը օգնում է սոցիալական աշխատողներին հայտնաբերել թրաֆիքինգի դեպքերը: Երեխաները կարող են տատանվել իրենց ամբողջական պատմությունները իշխանությունների և նշանակված մանկական բարեկեցության մասնագետների հետ կիսվելու հարցում: Որոշ ծառայություններ մատուցողներ պարզել են, որ երեխայի հետ վստահության և կայուն հարաբերությունների հաստատումը նպաստում է շահագործման և թրաֆիքինգի այնպիսի փորձառությունների բացահայտմանը, որոնք այլապես կարող էին չբացահայտվել: Վստահության կառուցման գործընթացը կարող է ներառել օգնության և աջակցության ծառայությունների տրամադրում՝ անվտանգությունը, բարեկեցությունը և զարգացումն ապահովելու համար[100][101][102][103]։

Երեխաների թրաֆիքինգի նույնականացված զոհերն իրավունք ունեն օգտվելու հատուկ երաշխիքներից, որոնք ունեն հանցագործությունների բոլոր երեխա զոհերը՝ համաձայն միջազգային իրավունքի։ Այս երաշխիքները ներառում են խնամակալության, իրավաբանական օգնության և ներկայացուցչության, անվտանգության և պաշտպանության, ֆիզիկական և հոգեբանական վերականգնման և սոցիալական վերաինտեգրման աջակցության, ներգաղթային կարգավիճակի կարգավորման, փոխհատուցման իրավունքը և քրեական դատավարություններում որպես կողմ կամ հայցվոր հանդես գալու իրավունքը։ Անօրինական կամ հանցավոր գործունեության մեջ շահագործված թրաֆիքինգի զոհ դարձած երեխաների համար կարևոր երաշխիք է «անպատժելիության դրույթը»։ Դա նշանակում է, որ քրեական հանցագործությունների, այդ թվում՝ մարդկանց թրաֆիքինգի, երեխա զոհերը պետք է պաշտպանված լինեն պատժամիջոցներից կամ հետապնդումից՝ իրենց զոհի կարգավիճակի հետ կապված կատարած գործողությունների համար[104][105]։

Երեխայի իրավունքների մասին ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի 19-րդ և 32-36-րդ հոդվածները արգելում են երեխաների շահագործումը ցանկացած ձևով և ցանկացած համատեքստում: Բռնության, շահագործման կամ չարաշահման ենթարկված ցանկացած երեխա կարող է համարվել հանցագործության զոհ և օգտվում է համապատասխան իրավունքներից, ներառյալ օգնության, պաշտպանության և աջակցության, վերականգնման և վերականգնողական ծառայությունների, արդարադատության մատչելիության հասանելիությունը՝ համապատասխան ընթացակարգային երաշխիքներով ցանկացած հարակից իրավական կամ վարչական վարույթում: Շահագործման վտանգի տակ գտնվող երեխաները պետք է նույնականացվեն և ճանաչվեն որպես ռիսկի խմբում գտնվողներ: Սա ենթադրում է, որ նրանք իրավունք ունեն օգնության և աջակցության՝ իրենց շահագործումը կամ ռիսկերից բխող ցանկացած այլ վնաս կանխելու համար: Հաշվի առնելով թրաֆիքինգի զոհ դարձած երեխաներին նույնականացնելու դժվարությունները և Կոնվենցիայով նախատեսված շահագործման բոլոր ձևերից և համատեքստերից լայն պաշտպանությունը, երեխայի իրավունքների վրա հիմնված մոտեցումը առաջնահերթություն է տալիս շահագործման կամ այլ հանցագործության զոհ երեխաների և ռիսկի խմբում գտնվող երեխաների նույնականացմանը: Թե արդյոք շահագործումը տեղի է ունենում թրաֆիքինգի համատեքստում, թե ոչ, երկրորդական նշանակություն ունի երեխայի իրավունքների և պաշտպանության համատեքստի համար: Այն կարող է հիմնականում հետաքրքրել իրավապահ մարմիններին և դատախազությանը[106][107]։

Տարածվածություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դժվար է ստանալ հուսալի գնահատականներ ամեն տարի թրաֆիքինգի ենթարկվող երեխաների թվի վերաբերյալ, հիմնականում այս գործելակերպի գաղտնի և հանցավոր բնույթի պատճառով[15][88]։ Երեխաների թրաֆիքինգի վերաբերյալ գնահատականներ հավաքելու և կազմելու համար հաճախ տարիներ են պահանջվում, և, որպես արդյունք, տվյալները կարող են թվալ և՛ անբավարար, և՛ հնացած[15]։ Տվյալների հավաքագրման այս գործընթացը միայն բարդանում է այն փաստով, որ շատ քիչ երկրներ են հրապարակում երեխաների թրաֆիքինգի վերաբերյալ ազգային գնահատականներ[15]։ Արդյունքում, լայնորեն համարվում է, որ առկա վիճակագրությունը թերագնահատում է խնդրի իրական մասշտաբները[15]։

Ամբողջ աշխարհում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաների թրաֆիքինգը փաստաթղթավորվել է աշխարհի բոլոր տարածաշրջաններում[1][108]։ Այս պրակտիկայի տարածվածության վերաբերյալ լայնորեն օգտագործվող ցուցանիշը 2012 թվականին այն էր, որ ամեն տարի 1.2 միլիոն երեխա է ենթարկվել թրաֆիքինգի, մինչդեռ ներկայիս տվյալներով այդ թիվը 2024 թվականին մոտ է 3 միլիոն է[109][110][111][112]։ Հայտնաբերման դեպքերի 25% աճ է գրանցվել[113]։

Տարածաշրջանային

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարածաշրջանային առումով, ՄԱԿ-ի թմրանյութերի և հանցավորության դեմ պայքարի գրասենյակի 2024 թվականի մարդկանց թրաֆիքինգի վերաբերյալ գլոբալ զեկույցը ներկայացնում է երեխաների թրաֆիքինգի տարեկան գնահատականներ ըստ տարածաշրջանի[114]․

Կենտրոնական Ամերիկան և Կարիբյան ավազանը, Ենթասահարյան Աֆրիկան և Հյուսիսային Աֆրիկան գրանցել են հայտնաբերված զոհերի ամենաբարձր ցուցանիշը (մոտ 60 տոկոս), որին հաջորդում են Արևելյան Ասիան և Խաղաղօվկիանոսյան տարածաշրջանը, ինչպես նաև Հարավային Ասիան: Երեխաների թրաֆիքինգը ամենատարածվածն է զարգացող երկրներում, չնայած այն տեղի է ունենում նաև զարգացած և արդյունաբերական տնտեսություններում[15][115]։ Նշենք, որ ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտը հրապարակում է ամենամյա «Մարդկանց թրաֆիքինգ» զեկույցը, որը տվյալներ է տրամադրում մարդկանց և երեխաների թրաֆիքինգի տարածվածության վերաբերյալ երկրների մեծ մասում[115]։ Մինչև 300,000 ամերիկացի երիտասարդներ կարող են ցանկացած պահի ենթարկվել առևտրային սեռական շահագործման[116][117]։

Պատմություն (Անգլիա)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ մարդաբան Սեմյուել Փայեթ Մենեֆիի՝ 17-րդ դարի վերջին և 18-րդ դարերի Բրիտանիայում աղքատության մեջ գտնվող ծնողները «վաճառում էին իրենց երեխաներին (իրականում՝ իրենց երեխաների ծառայությունները)»[118][119]։ Վաճառքի դրդապատճառներն ավելի շատ տնտեսական էին, քան կանանց վաճառքի դեպքում[120] սահմանափակ տվյալներից ելնելով՝ գները «կարծես թե բավականին բարձր են եղել»[121]։ Վաճառված տղաներից շատերը ծխնելույզ մաքրողների համար մագլցող տղաներ էին, մինչև որ այլևս բավականաչափ փոքր չէին[122]։ Մարմնավաճառությունը երեխայի, սովորաբար աղջկա վաճառքի մեկ այլ պատճառ էր։ Մեկ վաճառքը վերաբերում էր զարմուհուն, մյուսը՝ տղամարդու կողմից կնոջ՝ զուգընկերոջ դստեր վաճառքը, որը նաև ղեկավարում էր նրա բիզնեսը։ Որոշ երեխաներ գողացվել են, ապա վաճառվել[123]։

Պատճառներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիտական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ երեխաների թրաֆիքինգի համար արմատական պատճառ չկա։ Այնուամենայնիվ, կան բազմաթիվ պատճառներ, որոնք նպաստում են բարձր թվաքանակին, ինչպիսիք են աղքատությունը, մարդասիրական ճգնաժամը և կրթության պակասը։ Կարևոր է նաև նշել, որ միգրացիան կարող է լինել նաև կամավոր։

Աղքատություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղքատությունը ամբողջ աշխարհում երեխաների առևտրի հիմնական պատճառն է[124][125][126]։

Հաճախ ծնողները չեն կարողանում ապահովել իրենց ընտանիքները և, հետևաբար, շահագործում են իրենց երեխաներին ֆինանսական պատճառներով: Սա հանգեցնում է նրան, որ երեխաները հակված են ավելի ռիսկային աշխատանքներ կատարել՝ իրենց և իրենց ընտանիքների կյանքը պահպանելու համար[127]։ Ծնողների կողմից իրենց երեխաներին թրաֆիքինգի ենթարկելու որոշումը՝ աղքատության պատճառով, միշտ չէ, որ պայմանավորված է դրամական խթաններով, այլ նաև այն պատճառով, որ կրթության պակասը նրանց ստիպում է հավատալ, որ միգրացիան իրենց երեխաներին ավելի շատ հնարավորություններ կընձեռի, ինչը կօգնի նրանց խուսափել քրոնիկ աղքատությունից[128]։ Երբեմն երեխաները որբանում են աղքատության հետևանքով, երբ ծննողները թողնում են իրենց երեխաների թրաֆիքինգի ենթարկողների ձեռքում: Աշխարհում մոտ 120 միլիոն երեխա է ապրում փողոցներում (30 միլիոն՝ Աֆրիկայում, 30 միլիոն՝ Ասիայում և 60 միլիոն՝ Հարավային Ամերիկայում), ինչը երեխաներին դարձնում է խոցելի և, հետևաբար, հեշտ թիրախ[129]։

Մարդասիրական ճգնաժամ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնական աղետներից հետո երեխաների թրաֆիքինգի մակարդակը 20-30%-ով ավելի բարձր է[130]։ Սա նկատվել է Հայիթիում 2010 թվականի երկրաշարժերից հետո։ Բնական աղետներից հետո սեռական շահագործման աճը հանգեցնում է 18 տարեկանից փոքր աղջիկների զոհ դառնալուն, մասնավորապես՝ նման տարածքներում 18 տարեկանից փոքր աղջիկների 33%-ի[130]։ Պատճառը բնական աղետներից հետո առաջացող խոցելիության աճն ու ֆինանսական անկայունությունն է։

Կրթության պակաս

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կրթության և գրագիտության պակասը ընտանիքներին ավելի խոցելի է դարձնում թրաֆիքինգով զբաղվողների համար: Ծնողները հաճախ անտեղյակ են երեխաների թրաֆիքինգի բացասական հետևանքներից և կամավոր կերպով իրենց երեխաներին ուղարկում են այլ վայրեր: Բացի այդ, երեխաները հաճախ տեղյակ չեն իրենց իրավունքների մասին և չեն հասկանում, թե իրենց որ իրավունքներն են խախտվում: Անհրաժեշտ է երեխաներին կրթել իրենց իրավունքների մասին, քանի որ դա կնվազեցնի մանիպուլյացիաների և հարկադիր արդյունաբերական աշխատանքի հավանականությունը: Երեխաներին կրթության իրենց իրավունքի մասին տեղեկացնելը կբարձրացնի ընդգրկվածության և դասարանների ավարտման մակարդակը[131]։

Կամավոր միգրացիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2013 թվականին 15-24 տարեկան երիտասարդ միգրանտները կազմում էին ընդհանուր միգրացիայի 12%-ը[132]։ «Երեխաների թրաֆիքինգ» տերմինը հաճախ չարաշահվում է, երբ միգրացիան կամավոր է։ «Երիտասարդների միգրացիա» նշանակում է երիտասարդների ընտրությունը լքել տները՝ այլ տեղերում հնարավորություններ գտնելու համար։ Որակյալ կրթության, զբաղվածության և արկածների նման հնարավորությունները հաճախ սակավ են գյուղական վայրերում, այդ իսկ պատճառով միգրացիան հաճախ տեղի է ունենում գյուղական վայրերից քաղաք։ Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը նշել է, որ 27 միլիոն երիտասարդ լքում է իրենց ծննդավայրը՝ արտասահմանում որպես միջազգային միգրանտներ աշխատանք փնտրելու համար[133]։ Երիտասարդների համար միգրացիան ավելի անվտանգ դարձնելու համար ՄԱԿ-ը իր նոր զարգացման նպատակներին, որոնք պետք է հրապարակվեն 2030 թվականին, ներառել է «Միգրացիայի հնարավորությունների և մարտահրավերների լուծումը կենտրոնական դեր ունի կայուն տնտեսական և սոցիալական զարգացման հասնելու գործում» դրույթը։

Ազդեցություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաներ և ընտանիքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ըստ UN.GIFT-ի՝ երեխաների թրաֆիքինգն ամենամեծ ազդեցությունն ունի թրաֆիքինգի ենթարկված երեխաների և նրանց ընտանիքների վրա[15][134]։ Նախ, թրաֆիքինգը կարող է հանգեցնել թրաֆիքինգի զոհ դարձած երեխայի մահվան կամ մշտական վնասվածքի[15]։ Սա կարող է բխել թրաֆիքինգի վտանգավոր «շարժման» փուլից կամ «շահագործման» փուլի որոշակի ասպեկտներից, ինչպիսիք են վտանգավոր աշխատանքային պայմանները: Ավելին, թրաֆիքինգի ենթարկված երեխաները հաճախ զրկվում են առողջապահական ծառայություններից, ինչը արդյունավետորեն մեծացնում է նրանց լուրջ վնասվածքների և մահվան հավանականությունը[15]։ Թրաֆիքինգի ենթարկված երեխաները հաճախ ենթարկվում են նաև ընտանեկան բռնության. նրանց կարող են ծեծել կամ սովամահ անել՝ հնազանդությունն ապահովելու համար[15]։ Բացի այդ, այս երեխաները հաճախ բախվում են թմրամոլության. նրանց կարող են թմրանյութեր տալ որպես «վճար» կամ որպեսզի նրանք կախվածություն ձեռք բերեն և, հետևաբար, կախվածություն ձեռք բերեն իրենց թրաֆիքինգով զբաղվողներից[15]։ Հանցագործության շատ այլ ձևերից տարբերվող՝ թրաֆիքինգի ենթարկված երեխաների կողմից կրած տրավման հաճախ երկարատև և կրկնվող է, ինչը հանգեցնում է ծանր հոգեբանական հետևանքների[134]։ UUN.GIFT-ը հաղորդում է, որ թրաֆիքինգի ենթարկված երեխաները հաճախ տառապում են դեպրեսիայից, անհանգստությունից և հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարումից, ի թիվս այլ հիվանդությունների[134]։

Ընտանիքների վրա ազդեցությունը նույնպես ծանր է։ Որոշ ընտանիքներ կարծում են, որ իրենց երեխաներին աշխատանք գտնելու համար տեղափոխել կամ թույլ տալը լրացուցիչ եկամուտ կբերի, մինչդեռ իրականում շատ ընտանիքներ երբեք այլևս չեն տեսնի իրենց թրաֆիքինգի զոհ դարձած երեխաներին[15]։ Բացի այդ, UN.GIFT-ը պարզել է, որ թրաֆիքինգի որոշակի ձևեր, մասնավորապես աղջիկների սեռական շահագործումը, «ամոթ» են բերում ընտանիքներին[134]։ Այսպիսով, որոշակի դեպքերում, երեխաները, որոնք կարողանում են խուսափել թրաֆիքինգից, կարող են վերադառնալ իրենց ընտանիքներ և պարզում են, որ մերժված և մեկուսացած են[134]։

Համայնքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաների թրաֆիքինգը նույնպես մեծ ազդեցություն ունի համայնքների վրա: Եթե համայնքում մի քանի երեխա ենթարկվում է թրաֆիքինգի, դա կարող է հանգեցնել ամբողջ համայնքի կոռումպացմանը և ավերածությունների: Սոցիալական զարգացման ջանքերը խոչընդոտվում են, քանի որ թրաֆիքինգի զոհ դարձած երեխաների կրթությունը կրճատվում է: Կրթության այս պակասի հետևանքով թրաֆիքինգից խուսափող երեխաները կարող են ավելի քիչ աշխատանք գտնել կյանքի հետագա տարիներին: Բացի այդ, թրաֆիքինգի զոհ դարձած աղջիկները բախվում են հատուկ խոչընդոտների, քանի որ նրանց ամուսնության հեռանկարները կարող են նվազել, եթե համայնքը տեղյակ լինի, որ նրանք թրաֆիքինգի են ենթարկվել, մասնավորապես՝ սեռական շահագործման նպատակով[15]։

Ազգեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազգային մակարդակում տնտեսական զարգացումը լրջորեն խոչընդոտվում է թրաֆիքինգի զոհ դարձած երեխաների կրթության պակասի պատճառով. սա հանգեցնում է ապագա պոտենցիալ արդյունավետ աշխատողների մեծ կորստի[15][134]։ Երեխաները, որոնք կարողանում են հաջողությամբ վերադառնալ իրենց ընտանիքներ, հաճախ զգալի ֆինանսական բեռ են ստեղծում՝ կրթության պակասի, ինչպես նաև թրաֆիքինգի աշխատանքի ընթացքում ստացած հիվանդությունների և վնասվածքների պատճառով[15]։ Այս թրաֆիքինգի զոհ դարձած երեխաների վերականգնման հետ կապված կան մեծ ծախսեր[15]։ Ավելին, երեխաների թրաֆիքինգի շարունակականությունը վկայում է շարունակական հանցավոր գործունեության և հանցավոր ցանցերի առկայության մասին, որոնք, շատ դեպքերում, կապված են նաև թմրանյութերի և բռնության հետ[134]։ Արդյունքում, UN.GIFT-ը երեխաների թրաֆիքինգը նշել է որպես ազգային և համաշխարհային անվտանգության սպառնալիքների էական ցուցանիշ[134]։

Առաջարկվող լուծումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երեխաների թրաֆիքինգի կամ «թրաֆիքինգի դեմ պայքարի գործողությունների» լուծումները կարելի է մոտավորապես դասակարգել չորս կատեգորիայի[13]՝

  • Լայն պաշտպանություն. «Կանխարգելել երեխաների և նախկին զոհերի (կրկին) թրաֆիքինգի ենթարկվելը»,
  • Կանխարգելում. «Երեխաների թրաֆիքինգի հանցագործության և դրա վերջնական արդյունքի շահագործում»,
  • Իրավապահ մարմիններ. «Մասնավորապես՝ աշխատանքային համատեքստում և աշխատանքային օրենքների ու կանոնակարգերի հետ կապված»,
  • Պաշտպանություն. «Նրանց բողոքի լուծման, վերականգնման և նրանց ինքնության հաստատմանն ուղղված բոլոր քայլերը[14]։

Լայնածավալ պաշտպանության գործողությունները ուղղված են այն երեխաներին, ովքեր կարող են ենթարկվել թրաֆիքինգի, և ներառում են երեխաների թրաֆիքինգի վերաբերյալ իրազեկվածության բարձրացում, մասնավորապես՝ խոցելի համայնքներում[13]։ Այս տեսակի իրազեկման միջոցառումները ներառում են նաև խոցելի ընտանիքների տնտեսական վիճակի բարելավմանն ուղղված քաղաքականություններ, որպեսզի նրանց համար հասանելի լինեն ողջամիտ այլընտրանքներ, բացի իրենց երեխաներին աշխատանքի ուղարկելուց[13]։ Դրա օրինակներից են մեծահասակների համար զբաղվածության հնարավորությունների ընդլայնումը և պայմանական դրամական փոխանցման ծրագրերը: Մեկ այլ խոշոր լայնածավալ պաշտպանության ծրագիր, որը պատրաստակամորեն հավանության է արժանացել UN.GIFT-ի, ԱՄԿ-ի և ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ի կողմից, ներառում է գենդերային հավասարության խթանումը, մասնավորապես՝ բարձրացնելով տղաների և աղջիկների մատչելի, որակյալ կրթության հասանելիությունը[13][134][135]։ Պաշտպանության և ռեսուրսների այլ ձևեր են հարմարավետ տեղակայված կլինիկաները, մաքուր ջուրը, կայուն միջավայրը և ֆինանսական գրագիտությունը[136]։

Կանխարգելիչ գործողությունները ավելի շատ կենտրոնացած են երեխաների թրաֆիքինգի իրական պրակտիկայի դեմ պայքարի վրա, մասնավորապես՝ ներդնելով այնպիսի իրավական շրջանակներ, որոնք ուղղված են ինչպես թրաֆիքինգով զբաղվողներին կանխելուն, այնպես էլ նրանց հետապնդելուն[13][24]։ Սա ներառում է Աշխատանքի միջազգային կազմակերպության միջազգային աշխատանքային չափորոշիչների ընդունումը և իրականացումը, ինչպես նաև անվտանգ և օրինական միգրացիայի գործելակերպի մշակումը[13]։

Իրավապահ մարմինները վերաբերում են թրաֆիքինգի ենթարկողների իրական հետապնդմանը. ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը պնդում է, որ երեխաների թրաֆիքինգի ենթարկողների հաջող հետապնդումը ամենաապահով միջոցն է այն ուղերձը հղելու, որ երեխաների թրաֆիքինգը չի հանդուրժվի[13]։ Թրաֆիքինգով զբաղվողները կարող են «բռնվել» թրաֆիքինգի երեք փուլերից որևէ մեկում՝ հավաքագրում, տեղաշարժ և/կամ շահագործում. թրաֆիքինգի դեմ պայքարի օրենքները, ինչպես նաև մանկական աշխատանքի մասին օրենքները պետք է պատշաճ կերպով կիրառվեն և պատշաճ կերպով իրականացվեն: ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը նույնպես առաջարկել է մշակել ժողովրդական հսկողության համակարգեր, որոնք համայնքներին հնարավորություն կտան անմիջապես հաղորդել երեխաների թրաֆիքինգի նշանների մասին իրավապահ մարմիններին[13]։ Այնուամենայնիվ, որոշ թրաֆիքինգի դեմ պայքարող խմբեր, ինչպիսին է «Երիտասարդ կանանց հզորացման նախագիծը», դեմ են իրավապահ մարմինների հետ համագործակցությանը՝ այն դեպքերի պատճառով, երբ իրավապահ մարմինների աշխատակիցները դեր են խաղացել զոհի շահագործման գործում[137]։ 2016 թվականի հունիսին Օքլենդի ոստիկանության 14 աշխատակիցներ ենթադրաբար ներգրավված են եղել դեռահաս մարմնավաճառուհու հետ կապված սեռական սկանդալի մեջ[138]։

Պաշտպանությունը սկսվում է նախ զոհի նույնականացումից. երեխաների թրաֆիքինգի մասին օրենքները պետք է հստակ և համապատասխանաբար սահմանեն, թե ինչ է համարվում «թրաֆիքինգի զոհ»[13]։ Այնուհետև պետք է գործեն իրավական գործընթացներ՝ երեխաներին թրաֆիքինգի իրավիճակներից դուրս բերելու և նրանց ընտանիքներ կամ այլ համապատասխան միջավայր վերադարձնելու համար[13]։ Զոհերին պետք է նաև տրամադրվի անհատականացված և աջակցող ֆիզիկական և հոգեբանական վերականգնում՝ իրենց տեղը գտնելու համար: Հնարավոր են նաև տրավմաների վրա հիմնված ծրագրեր, կանխարգելման կրթական ծրագրեր, զոհերի ղեկավարած կենտրոններ և այլ վերականգնման և համայնքային ինտեգրման ծրագրեր[139]։ Երիտասարդներին հատուկ խոցելիությունները, ինչպիսիք են անօթևանությունը, ընտանիքի բացակայությունը, անվստահությունը, սոցիալականացման բացակայությունը, հարկադրական հարաբերությունները, թմրամոլությունը և կրթության բացակայությունը, կարող են որոշ երեխաների համար դժվարություններ առաջացնել վերականգնողական գործընթացում[139]։ Որոշ գիտնականներ պաշտպանում են իրավունքների վրա հիմնված զարգացումը, որտեղ զոհերը, փրկվածները և ռիսկի ենթարկված երիտասարդները պետք է կարողանան մասնակցել նախագծերի պլանավորմանը և շարունակական ներգրավվածություն ունենալ՝ ինքնավարություն և առաջնորդություն կառուցելու համար[136]։ Այս վերականգնումը կարող է բավականին երկար ժամանակ պահանջել, բայց անհատի ճիշտ աջակցության դեպքում նրանք կարող են աշխատել[13]։

Վերջապես, պետք է քայլեր ձեռնարկվեն «կրկնակի զոհ դառնալուց» խուսափելու համար, այլ կերպ ասած՝ ապահովել, որ նախկինում թրաֆիքինգի զոհ դարձած երեխաները դիտարկվեն որպես զոհեր, այլ ոչ թե որպես հանցագործներ[13]։ «Կրկնակի զոհ դառնալու» օրինակ կարող է լինել այն երեխան, որը Միացյալ Նահանգներում անօրինական կերպով ենթարկվել է սեռական շահագործման, իսկ հետո, թրաֆիքինգից ազատվելուց հետո, հետապնդվել է անօրինական միգրանտ լինելու համար: «Վերջ դրեք թրաֆիքինգի նախագիծը» նախաձեռնություն է, որը նպատակ ունի բարձրացնել երեխաների թրաֆիքինգի մասին իրազեկվածությունը և օգնել մարդկանց միջոցներ ձեռնարկել երեխաներին պաշտպանելու համար[140]։ ՅՈՒՆԻՍԵՖ-ը մշակել է երեխաների շահագործումից երեխաներին օգնելու եղանակներ և այն ռիսկի գործոնները, որոնք պետք է լուծվեն[140]։ Դրանք ներառում են.

  • Օգնել ծնողներին ապահովել կենսապահովման համար անհրաժեշտ աշխատավարձը, որպեսզի երեխաները ստիպված չլինեն աջակցել ընտանիքին,
  • Լոբբինգ կառավարությունների և այլոց մոտ՝ օրենքներ մշակելու և երեխաների պաշտպանության համակարգերը ամրապնդելու և բռնությունը կանխելու համար,
  • Աջակցել երեխաների հետ աշխատող մասնագետների, ոստիկանության և սահմանապահ ծառայողների վերապատրաստմանը՝ թրաֆիքինգի կանխարգելմանը նպաստելու համար,
  • Աշխատել համայնքների և կազմակերպությունների հետ՝ փոխելու համար հասարակական նորմերը, որոնք երեխաներին ավելի խոցելի են դարձնում շահագործման համար։

Համապատասխան կազմակերպություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շատ կազմակերպություններ առաջարկել են երեխաների թրաֆիքինգի դեմ պայքարի հնարավոր լուծումներ: Այս կազմակերպությունները շարունակում են հետազոտություններ անցկացնել այս պրակտիկայի և դրա վերացմանն ուղղված քաղաքականության վերաբերյալ: Այս կազմակերպություններից ամենաճանաչվածները միջազգային ճանաչում ունեն.

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 3 4 5 «Protocol to Prevent, Suppress and Punish Trafficking in Persons Especially Women and Children, supplementing the United Nations Convention against Transnational Organized Crime». United Nations Human Rights Office of the High Commissioner. 2000. Վերցված է 2025 թ․ մայիսի 8-ին.
  2. ↑ Distefano, Marcella (2019 թ․ սեպտեմբերի 30), «The Best Interests of the Child Principle at the Intersection of Private International Law and Human Rights», Fundamental Rights and Best Interests of the Child in Transnational Families, Intersentia, էջեր 157–170, doi:10.1017/9781780689395.010, ISBN 978-1-78068-939-5, Վերցված է 2024 թ․ սեպտեմբերի 12-ին
  3. ↑ «10 Facts about Child Trafficking». Love146 (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ հունվարի 21-ին.
  4. ↑ «Child Trafficking Statistics». Ark of Hope for Children (բրիտանական անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 26-ին.
  5. ↑ «Trafficking in children | International Labour Organization». www.ilo.org (անգլերեն). 2024 թ․ հունվարի 28. Վերցված է 2025 թ․ փետրվարի 25-ին.
  6. ↑ Couch, Robbie (2014 թ․ հուլիսի 25). «70 Percent of Child Sex Trafficking Victims Are Sold Online: Study». Huffington Post (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 26-ին.
  7. ↑ «Human Trafficking Statistics». ERASE Child Trafficking (ամերիկյան անգլերեն). 2016 թ․ հուլիսի 20. Արխիվացված է օրիգինալից 2016 թ․ օգոստոսի 7-ին. Վերցված է 2018 թ․ դեկտեմբերի 6-ին.
  8. ↑ «On World Children's Day, UNODC shines spotlight on causes and impact of child trafficking». United Nations Office on Drugs and Crime. 2023 թ․ նոյեմբերի 20. Վերցված է 2024 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
  9. 1 2 3 «Explainer: Understanding Child Trafficking». United Nations : Office on Drugs and Crime (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ փետրվարի 26-ին.
  10. ↑ Fahey, Ryan (2025 թ․ հունվարի 22). «Iraq lowers age of consent to just 9 years old so old men can marry children». Daily Mirror (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 5-ին.
  11. 1 2 «Newly released data show an increase of trafficking in human beings». European Commission. 2024 թ․ փետրվարի 28. Վերցված է 2024 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
  12. ↑ «2023 Trafficking in Persons Report: United States». United States Department of State. Վերցված է 2024 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
  13. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 ILO; UNICEF; UN.GIFT (2009). Training Manual to Fight Child Trafficking in Children for Labour, Sexual and Other Forms of Exploitation – Textbook 2: Action Against Child Trafficking at Policy and Outreach Levels (PDF). Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 9-ին.(չաշխատող հղում)
  14. 1 2 Daw, Bianca. «Child Trafficking: Problems and Solutions».(չաշխատող հղում)
  15. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 ILO; UNICEF; UN.GIFT (2009). Training Manual to Fight Child Trafficking in Children for Labour, Sexual and Other Forms of Exploitation – Textbook 1: Understanding Child Trafficking (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ սեպտեմբերի 3-ին. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 9-ին.
  16. 1 2 «Convention on the Rights of the Child». United Nations. 1989. Արխիվացված է օրիգինալից 2010 թ․ հունիսի 11-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 10-ին.
  17. ↑ «Universal Declaration of Human Rights». Nature. United Nations. 169 (4295): 310–311. 1948. Bibcode:1952Natur.169T.310.. doi:10.1038/169310d0. S2CID 4170851. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 1-ին.
  18. ↑ «Minimum Age Convention». ILO. 1973. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ օգոստոսի 3-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 10-ին.
  19. ↑ «Worst Forms of Child Labour Convention». ILO. 1999. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ օգոստոսի 2-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 10-ին.
  20. ↑ «Worst Forms of Child Labor Recommendation No. 190». ILO. 1999. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 10-ին.
  21. ↑ «Forced Labor Convention». ILO. 1930. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ դեկտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 10-ին.
  22. ↑ «Migrant Workers Convention». ILO. 1949. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մարտի 20-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 10-ին.
  23. ↑ «Convention on the Rights of all Migrant Workers and Members of Their Families». United Nations. 1990. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 10-ին.
  24. 1 2 3 4 «Recommended Principles and Guidelines on Human Rights and Human Trafficking» (PDF). United Nations, Office of the High Commissioner for Human Rights. 2002. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 10-ին.
  25. ↑ «What is child labour?». www.unicef.org (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2025 թ․ փետրվարի 19-ին. Վերցված է 2025 թ․ փետրվարի 27-ին.
  26. ↑ «Child labour statistics and research | International Labour Organization». www.ilo.org (անգլերեն). 2024 թ․ ապրիլի 1. Վերցված է 2025 թ․ փետրվարի 27-ին.
  27. ↑ «What is Child Labour: FAQs». In farming, children are regularly exposed to dangerous chemicals and machinery, and forced to undergo strenuous tasks for long periods of time in extreme temperatures. In mining, they may be forced to work in deep underground shafts, to haul heavy loads of rock and to use toxic chemicals to separate minerals or precious metals from ore.In fisheries, children can face prolonged periods at sea, under the threat of inclement weather while away from their families. On the streets, traffic and exhaust fumes threaten children’s health and safety as does, in extreme cases, the risk of being drawn into illicit activities.
  28. 1 2 «Child labour - Global estimates 2020, trends and the road forward» (PDF). www.ilo.org.
  29. 1 2 3 4 «Fast Facts on Child Labour» (PDF). ILO. 2010. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 12-ին.
  30. ↑ Adonteng-Kissi, Obed (2018 թ․ հոկտեմբեր). «Parental perceptions of child labour and human rights: A comparative study of rural and urban Ghana». Child Abuse & Neglect. 84: 34–44. doi:10.1016/j.chiabu.2018.07.017. ISSN 0145-2134. PMID 30041057. S2CID 51724998.
  31. ↑ «What is child labour?». www.unicef.org (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2025 թ․ փետրվարի 19-ին. Վերցված է 2025 թ․ փետրվարի 27-ին.
  32. ↑ UNICEF (2019 թ․ հոկտեմբեր). «Child Labour». UNICEF data.
  33. ↑ McCabe, K.A. (2008). «In the Trafficking of Persons». New York: Petter Lang. էջ 81.
  34. ↑ Ruggie, John (2011 թ․ մարտի 21). «Report of the Special Representative of the Secretary- General on the issue of human rights and transnational corporations and other business enterprises» (PDF). Human Rights Council. 17.
  35. 1 2 «Optional Protocol on the Sale of Children, Child Prostitution and Child Pornography». United Nations. 2000. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մարտի 10-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 10-ին.
  36. ↑ «Commercial Sexual Exploitation of Children». ILO. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 10-ին.
  37. 1 2 3 «Commercial Sexual Exploitation of Children and Adolescents: The ILO's Response». ILO. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 12-ին.
  38. ↑ «The State of the World's Children: Excluded and Invisible». UNICEF. 2006. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ փետրվարի 25-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 12-ին.
  39. ↑ Kendall, Funk, էջ 31
  40. ↑ Kunze, Erin I. (2010). «Sex Trafficking Via the Internet: How International Agreements Address the Problem and Fail to Go Far Enough» (PDF). Journal of High Technology Law. 241-289. 10. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2012 թ․ ապրիլի 11-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 10-ին.
  41. ↑ Hughes, D.M. (Spring 2000). «The Internet and sex industries: Partners in global sexual exploitation». IEEE Technology and Society Magazine. 19 (1): 35–42. doi:10.1109/44.828562.
  42. ↑ «Illinois Sheriff Sues Craigslist Over Sex Ads». NPR. 2009 թ․ մարտի 6. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 12-ին.
  43. ↑ «Illinois: Sheriff Sues Craigslist». The New York Times. 2009 թ․ մարտի 5. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 12-ին.
  44. ↑ Miller, Claire Cain (2010 թ․ սեպտեմբերի 4). «Craigslist Blocks Access to 'Adult Services' Pages». The New York Times. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 12-ին.
  45. 1 2 «Optional Protocol on the Involvement of Children in Armed Conflict». United Nations. 2000. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 12-ին.
  46. ↑ «Child Labour and Armed Conflict». ILO. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 12-ին.
  47. ↑ «Children and Armed Conflict: A Guide to International Humanitarian and Human Rights Law» (PDF). International Bureau for Children's Rights. 2010. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2011 թ․ օգոստոսի 6-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 11-ին.
  48. 1 2 «Child Soldiers: Global Report» (PDF). Coalition to Stop the Use of Child Soldiers. 2008. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ մարտի 7-ին. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 12-ին.
  49. ↑ «Warrant of Arrest unsealed against five LRA Commanders». International Criminal Court. 2005 թ․ հոկտեմբերի 14. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հունիսի 16-ին. Վերցված է 2009 թ․ հունիսի 2-ին.
  50. ↑ «Afghan Children Ensnared in Heroin Trade with Iran». International Centre on Human Rights and Drug Policy. 2012 թ․ փետրվարի 16. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ ապրիլի 29-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 9-ին.
  51. ↑ «Brazil Children in Drug Trafficking: A Rapid Assessment» (PDF). ILO. 2002. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 9-ին.
  52. ↑ Dowdney, Luke (2003). «Children of the Drug Trade» (PDF). Viveiros de Castro Editora Ltda. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2013 թ․ փետրվարի 5-ին.
  53. ↑ Emberger, E. Kay (2018 թ․ հուլիսի 18). «Separating Children of Immigrants and Unethical Adoptions». Psychology Today. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 19-ին.
  54. ↑ «'Everything... she unraveled to be a lie': Mum tricked into giving up daughter». The New Zealand Herald. 2017 թ․ նոյեմբերի 28. Արխիվացված է օրիգինալից 2019-02-20-ին. Վերցված է 2019 թ․ փետրվարի 19-ին.
  55. ↑ Busse, Thomas (2023 թ․ մարտի 23). «Research Universities Sponsoring International Adoptions: What could go wrong?».
  56. ↑ Siggins, Lorna (2017 թ․ մարտի 13). «'Possible interference' with birth certs at Tuam and Cork homes». The Irish Times. Վերցված է 2017 թ․ մարտի 17-ին.
  57. ↑ Grace, Robert (2015 թ․ հունիսի 4). «HSE raised concerns that thousands of Tuam babies may have been trafficked to the US». Galway Advertiser. Վերցված է 2015 թ․ հունիսի 8-ին.
  58. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Delap, Emily (2009). «Begging For Change: Research findings and recommendations on forced child begging in Albania/Greece, India, and Senegal». Anti-Slavery International.
  59. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Cherneva, Iveta (2011). «Human Trafficking For Begging». Buffalo Human Rights Law Review. LexisNexis Academic: Law Reviews. 17: 25.
  60. ↑ «Brussels Declaration on Preventing and Combating Trafficking» (PDF). 2002. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2012 թ․ հունիսի 17-ին.
  61. ↑ Global overview - key findings for the year 2022
  62. 1 2 3 «Social Development Notes: Conflict, Crime, and Violence» (PDF). World Bank. 2009.
  63. 1 2 3 «Action to Prevent Child Trafficking Report». UNICEF. 2006.
  64. ↑ Craig, 2010, էջ 29
  65. 1 2 3 4 Pumin, Yin (2011 թ․ փետրվարի 9). «Saving Child Panhandlers». Beijing Review. 54 (9): 18–19.
  66. ↑ Wells, 2010, էջ 10
  67. 1 2 3 4 5 6 7 «Study On Street Children In Zimbabwe» (PDF). UNICEF. 2011. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2017 թ․ օգոստոսի 30-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 18-ին.
  68. 1 2 3 Burke, Jason; Hammadi, Saad (2011 թ․ հունվարի 9). «Bangladesh Arrest Uncovers Evidence of Children Forced to Beg». The Guardian. London.
  69. ↑ Delap, 2009, էջ 6
  70. ↑ Delap, 2009, էջ 12
  71. ↑ Sullivan, Kevin (1998 թ․ սեպտեմբերի 7). «A Generation's Future Goes Begging». The Washington Post. Jakarta, Indonesia.
  72. 1 2 Craig, Gary (2010). Child Slavery Now. Portland: The Policy Press.
  73. ↑ Sidner, Sarah (2011). «Gang Profits from Maimed Child Beggars». CNN Freedom Project. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 16-ին. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 18-ին.
  74. 1 2 3 Wells, Matthew (2010). «Off the Backs of the Children: Forced Begging and Other Abuses Against Talibes in Senegal». New York: Human Rights Watch.
  75. 1 2 «Victims of Trafficking and Violence Protection Act of 2000». United States. էջ 1468.
  76. ↑ «The Mirror Art Group / Mirror Foundation». HumanTrafficking.org. Արխիվացված է օրիգինալից 2006 թ․ հուլիսի 13-ին.
  77. ↑ Kred, Pak (2012 թ․ հունիսի 4). «Children trafficked to sell flowers and beg». The New Humanitarian (անգլերեն). Վերցված է 2019 թ․ հունիսի 2-ին.
  78. ↑ «Study on the Practice of Trafficking in Persons in Senegal». USAID. 2004.
  79. ↑ McCabe, K.A. (2008). «The role of internet providers in cases of child pornography and child protection». Social Science Computer Review. 26 (2): 247–251. doi:10.1177/0894439307301438. S2CID 62661091.
  80. ↑ Bradley, 1994, էջ 37
  81. ↑ «Nepal: The Orphan Business». Unreported World. Season 2013. Սերիա 16. Channel 4.
  82. ↑ Williams, Evan (2014 թ․ մարտի 25). «Nepal's Orphan Trade». SBS Dateline. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ հունիսի 1-ին.
  83. ↑ Feingold, David A. (2005). «Human Trafficking». Foreign Policy. 150 (150): 26–32. JSTOR 30048506.
  84. ↑ Bales, Kevin (1999). Disposable People: New Slavery in the Global Economy. Berkeley, CA: University of California Press. ISBN 9780520217973.
  85. ↑ «Trafficking in Persons Report» (PDF). U.S. Department of State. 2011. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 10-ին.
  86. ↑ Wheaton, Elizabeth M.; Schauer, Edward J.; Galli, Thomas V. (2010). «Economics of Human Trafficking» (PDF). International Migration. 48 (4): 114–141. doi:10.1111/j.1468-2435.2009.00592.x. PMID 20645472. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2012 թ․ ապրիլի 27-ին. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 12-ին.
  87. ↑ «Poverty, Gender, and Human Trafficking in Sub-Saharan Africa: Rethinking Best Practices in Migration Management» (PDF). UNESCO. 2005. Վերցված է 2012 թ․ մարտի 10-ին.
  88. 1 2 Gozdziak, Elzbieta M. (2008). «On Challenges, Dilemmas, and Opportunities in Studying Trafficked Children». Anthropological Quarterly. Fondren Library. 81 (4): 903–923. doi:10.1353/anq.0.0033. JSTOR 25488246. S2CID 145421958.
  89. ↑ «Human Trafficking: A Brief Overview» (PDF). Social Development Notes: Conflict, Crime, and Violence. World Bank (122). 2009 թ․ դեկտեմբեր. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 12-ին.
  90. 1 2 3 Dottridge, Mike (2002). «Trafficking in Children in West and Central Africa». Gender and Development. 1. 10 (1): 38–42. doi:10.1080/13552070215890. JSTOR 4030680. S2CID 143881276.
  91. 1 2 Murray, Una (2003). Good Practices: Gender Mainstreaming in Actions Against Child Labor. Geneva: International Labour Organization.
  92. ↑ KMOP; և այլք: (Defence for Children International, Italy; CESIS; Cardet) (2014). IMPACT: Improving Monitoring and Protection systems Against Child Trafficking and exploitation (PDF) (Report). էջ 16.
  93. ↑ Dottridge, Mike (2008 թ․ դեկտեմբեր). «Young People's Voices on Child Trafficking: Experiences from South Eastern Europe» (PDF). Innocenti Working Paper. Florence: UNICEF Innocenti Research Centre (IWP-2008-05).
  94. ↑ «Child Trafficking in Europe, A Broad Vision to Put Children First». Innocenti Insight. Florence: UNICEF Innocenti Research Centre: 12–16. 2008.
  95. ↑ «Children Speak Out, Trafficking risk and resilience in Southeast Europe». Regional Report. Save the Children: 20–29. 2007.
  96. ↑ KMOP, 2014, էջ 18
  97. ↑ UNICEF-IRC, 2012, էջեր 34–41
  98. ↑ Palmer, Wayne; Missbach, Antje (2017). «Trafficking within migrant smuggling operations: Are underage transporters 'victims' or 'perpetrators'?». Asian and Pacific Migration Journal. 26 (3): 287–307. doi:10.1177/0117196817726627. ISSN 0117-1968. S2CID 158909571.
  99. ↑ Palmer, Wayne; Missbach, Antje (2019). «Bringing the ferrymen into the dock: underage Indonesians as 'people smugglers' in transporting asylum seekers and refugees to Australia». Critical Insights on Irregular Migration Facilitation: Global Perspectives (անգլերեն): 30–32.
  100. ↑ «Trafficking in Human Beings: Identification of Potential and Presumed Victims, A Community Policing Approach». Organization for Security and Co-operation in Europe. 2011.
  101. ↑ «Guide to Identification of Possible Victims of Trafficking». Norway: Coordination Unit for Victims of Trafficking. 2008.
  102. ↑ «Handbook for the identification of child victims of trafficking». Sweden: National Board of Health and Welfare with UNICEF Sweden.
  103. ↑ «Guidelines for identification of victims of trafficking». Denmark: Danish Centre against Trafficking in Human Beings.
  104. ↑ «Guidelines on the Protection of Child Victims of Trafficking, UNICEF Technical Notes». UNICEF. 2006.
  105. ↑ «Resolution 2005/20: Guidelines on Justice in Matters involving Child Victims and Witnesses of Crime» (PDF). United Nations Economic and Social Council. 2005 թ․ հուլիսի 22.
  106. ↑ KMOP, 2014, էջեր 15–19
  107. ↑ UNICEF-IRC, 2012, էջեր 34-44
  108. ↑ «Leave No Child Behind in the Fight Against Human Trafficking | International Labour Organization». www.ilo.org (անգլերեն). 2024 թ․ հուլիսի 26. Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 5-ին.
  109. ↑ «Every Child Counts: New Global Estimates on Child Labour». ILO. 2002. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 18-ին.
  110. ↑ «Trafficking in Persons». United Nations : Office on Drugs and Crime (անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 5-ին.
  111. ↑ «Child Labour | International Labour Organization». www.ilo.org (անգլերեն). 2024 թ․ հունվարի 28. Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 5-ին.
  112. ↑ «10 Facts about Child Trafficking». Love146 (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 5-ին.
  113. ↑ Nations, United (2024 թ․ դեկտեմբերի 11). «UNODC global report on human trafficking: 25 per cent increase of detected victims and more children being exploited». United Nations Western Europe (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 5-ին.
  114. ↑ «Trafficking in Persons» (PDF).
  115. 1 2 «2024 Trafficking in Persons Report». United States Department of State (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 5-ին.
  116. ↑ «Criminal Division | Child Sex Trafficking». www.justice.gov (անգլերեն). 2015 թ․ մայիսի 26. Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 5-ին.
  117. ↑ «Real Stats & Results». The Demand Project (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025 թ․ ապրիլի 5-ին.
  118. ↑ Menefee, 1981, էջեր 163–165
  119. ↑ Menefee 1981, էջ. 133: See note 4 for a quotation from Jackson's Oxford Journal. Oxford, Oxfordshire. August 12, 1797. p. 2.
  120. ↑ Menefee, 1981, էջ 165
  121. ↑ Menefee, 1981, էջ 165 n. 20
  122. ↑ Menefee, 1981, էջ 163
  123. ↑ Menefee, 1981, էջեր 164–165 nn. 19, 21
  124. ↑ Gould, Hannah (2017 թ․ հունվարի 13). «What Fuels Human Trafficking». UNICEF USA. Վերցված է 2024 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
  125. ↑ «Poverty and Human Trafficking» (PDF). Intercommunity Peace and Justice Center. 2016 թ․ սեպտեմբերի 5. Վերցված է 2024 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
  126. ↑ «On Poverty and How it Contributes to Trafficking». The Freedom Story. 2018 թ․ հուլիսի 12. Վերցված է 2024 թ․ դեկտեմբերի 5-ին.
  127. ↑ «What Fuels Human Trafficking?». UNICEF USA (անգլերեն). Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 19-ին.
  128. ↑ OSCE. Addressing the Root Causes of Trafficking.
  129. ↑ «Street Children – Humanium». www.humanium.org. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 4-ին.
  130. 1 2 Brülisauer, Manuela (2015 թ․ դեկտեմբեր). «Human Trafficking in Post-Earthquake Nepal, Impacts of the Disaster on Methods for Victim Recruitment» (PDF). ETH Development and Cooperation. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2019 թ․ դեկտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 19-ին.
  131. ↑ Ruff, Jessinia (2017 թ․ օգոստոսի 8). «How educating children on their rights can prevent human trafficking». One Day's Wages (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 4-ին.
  132. ↑ United Nations (2016). «Youth and Migration» (PDF). United Nations Youth.
  133. ↑ «Labour migration (Labour migration)». www.ilo.org (անգլերեն). Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 4-ին.
  134. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 UN.GIFT (2008). «An Introduction to Human Trafficking: Vulnerability, Impact, and Action» (PDF). United Nations Office on Drugs and Crime. Վերցված է 2012 թ․ ապրիլի 12-ին.
  135. ↑ Pinheiro, Paulo Sergio (2006). «World Report on Violence against Children» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2011 թ․ օգոստոսի 26-ին. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 18-ին.
  136. 1 2 Brysk, Alison (2012). «The Anti-slavery Movement: Making Rights Reality». In Brysk, Alison; Choi-Fitzpatrick, Austin (eds.). From Human Trafficking to Human Rights: Reframing Contemporary Slavery (ամերիկյան անգլերեն). University of Pennsylvania Press. ISBN 9780812205732 – via Project Muse.
  137. ↑ Baker, C. (2018). Fighting the US Youth Sex Trade: Gender, Race, and Politics. Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/9781108225045. ISBN 9781108225045. S2CID 240225015.
  138. ↑ «Badge of Dishonor: Top Oakland Police Department Officials Looked Away as East Bay Cops Sexually Exploited and Trafficked a Teenager». East Bay Express. 2016 թ․ հունիսի 15.
  139. 1 2 Greif, G.; Knight, C. (2017). Group Work with Populations At-Risk (4th ed.). New York: Oxford University Press. էջեր 313–327.
  140. 1 2 «Child Trafficking». UNICEF USA (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 27-ին.
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Երեխաների_թրաֆիքինգ&oldid=10892267» էջից