Դրամական պատրանք

Դրամական պատրանք կամ գնային պատրանք (անգլ.՝ money illusion), տնտեսագիտության մեջ հայտնի երևույթ, երբ փողն ընկալվում է ոչ թե իրական, այլ անվանական արժեքով։ Այլ կերպ ասած՝ մարդիկ սխալմամբ կարծում են, թե փողի արժեքը միշտ նույնն է, մինչդեռ իրականում այն կախված է շուկայական գներից։ Ժամանակակից թղթադրամներն իրենցով արժեք չունեն և դրանց իրական ուժը որոշվում է միայն ապրանքների գներով։ Տերմինն առաջին անգամ կիրառել է Իրվինգ Ֆիշերը «Դոլարի կայունացումը» աշխատության մեջ: Այն հանրաճանաչ է դարձել 20-րդ դարի սկզբին՝ Ջոն Մեյնարդ Քեյնսի շնորհիվ, իսկ 1928 թվականին Իրվինգ Ֆիշերը այս թեմայով գրել է գիրք՝ «Դրամական պատրանքը» (անգլ.՝ The money illusion) վերնագրով^[1]:

Որոշ դրամավարկային տնտեսագետներ վիճարկում են դրամական պատրանքի գոյությունը՝ պնդելով, որ մարդիկ իրենց հարստության հարցում գործում են ռացիոնալ (այսինքն՝ գիտեն իրական արժեքները)^[2]: Էլդար Շաֆիրը, Փիթեր Ա. Դայմոնդը և Ամոս Տվերսկին (1997թ.) ներկայացրել են այս էֆեկտի գոյության փորձարարական ապացույցներ, և ցույց է տրվել, որ այն ազդում է վարքագծի վրա և՛ փորձարարական, և՛ կյանքի տարբեր իրավիճակներում^[3]:

Շաֆիրը և գործընկերները նաև նշում են, որ դրամական պատրանքն ազդում է տնտեսական վարքագծի վրա երեք հիմնական ձևով^[3].

Գների <<կպչունություն>>. Դրամական պատրանքը առաջարկվել է որպես պատճառ, թե ինչու են անվանական գները դանդաղ փոփոխվում նույնիսկ այն դեպքում, երբ գնաճը հանգեցրել է իրական գների անկման կամ ծախսերի աճի:
Պայմանագրերն ու օրենքները չեն ինդեքսավորվում (հարմարեցվում) գնաճին համապատասխան այն հաճախականությամբ, որքան կարելի էր ակնկալել ռացիոնալ տեսանկյունից:
Սոցիալական դիսկուրսը պաշտոնական լրատվամիջոցներում և առհասարակ, առաջացնում է որոշակի շփոթություն իրական և անվանական արժեքների միջև:

Դրամական պատրանքը կարող է ազդել նաև արդյունքների վերաբերյալ մարդկանց ընկալումների վրա: Փորձերը ցույց են տվել, որ մարդիկ սովորաբար անվանական եկամտի մոտ 2% կրճատումը (առանց դրամական արժեքի փոփոխության) ընկալում են որպես անարդար, սակայն անվանական եկամտի 2% աճը 4% գնաճի պայմաններում համարում են արդարացի, չնայած դրանք գրեթե ռացիոնալ համարժեքներ են: Այս արդյունքը համահունչ է «Կարճաժամկետ կորստի նկատմամբ հակակրանքի տեսությանը» (անգլ.՝ Myopic Loss Aversion theory)^[4]: Ավելին, դրամական պատրանքը նշանակում է, որ գների անվանական փոփոխությունները կարող են ազդել պահանջարկի վրա, նույնիսկ եթե իրական գները մնացել են հաստատուն^[5]:

Բացատրություններ և հետևանքներ

Դրամական պատրանքի բացատրությունները սովորաբար հիմնված են «էվրիստիկայի» (մտածողության պարզեցված կանոնների) վրա: Անվանական գները հարմար «կողմնորոշիչ» են արժեքը որոշելու համար, իսկ իրական գները հաշվարկվում են միայն այն դեպքում, երբ դա խիստ անհրաժեշտ է (օրինակ՝ գերաճի՝ հիպերինֆլյացիայի ժամանակ կամ երկարաժամկետ պայմանագրերում):

Որոշ տնտեսագետներ կարծում են, որ դրամական պատրանքը հաստատում է Ֆիլիպսի կորի այն գաղափարը, որ գնաճի և գործազրկության միջև կա հակադարձ կապ (երբ մեկը բարձրանում է, մյուսն իջնում է)^[6]: Բանն այն է, որ աշխատողները աշխատավարձի առաջարկները գնահատելիս հիմնվում են միայն թվերի (անվանական աշխատավարձի) վրա, ուստի բարձր գնաճի պայմաններում ընկերությունները կարող են իրական աշխատավարձերը պահել ցածր մակարդակի վրա: Աշխատողները սիրով ընդունում են աշխատանքը, քանի որ տեսնում են «մեծ թվերով» աշխատավարձի բարձրացում, ինչը բարձր գնաճի ժամանակ թույլ է տալիս ընկերություններին իրական ցածր աշխատավարձերի շնորհիվ ավելի շատ մարդկանց աշխատանքի ընդունել:

Համարվում է, որ դրամական պատրանքը առանցքային դեր ունի Ֆրիդմանի առաջարկած Ֆիլիպսի կորի տարբերակում: Սակայն միայն պատրանքը բավարար չէ այս մեխանիզմը բացատրելու համար. անհրաժեշտ է ևս երկու պայման.

Գների արձագանքի տարբերություն. Երբ պահանջարկն աճում է, ապրանքների գները բարձրանում են ավելի արագ, քան աշխատավարձերը: Այստեղից հետևում է, որ գործազրկության նվազումը իրականում տեղի է ունենում աշխատավարձերի նվազման հաշվին: Երբ աշխատողները վերջապես հասկանում են իրավիճակը (այսինքն՝ դուրս են գալիս դրամական պատրանքից), գործազրկությունը վերադառնում է իր նախկին բնականոն մակարդակին:
Տեղեկատվական անհավասարություն. Ենթադրվում է, որ այն ամենը, ինչ աշխատողները չգիտեն գների և աշխատավարձերի փոփոխության մասին, գործատուները հստակ տեսնում և հասկանում են:

Չնայած Ֆիլիպսի կորի նոր դասական տարբերակը փորձում էր վերացնել այս լրացուցիչ ենթադրությունները, դրա մեխանիզմը դեռևս հիմնված է դրամական պատրանքի գաղափարի վրա^[7]:

Ծանոթագրություններ

↑ Fisher, Irving (1928), The Money Illusion, New York: Adelphi Company
↑ Marianne Bertran; Sendhil Mullainathan & Eldar Shafir (2004 թ․ մայիս). «A behavioral-economics view of poverty» (PDF). The American Economic Review. 94 (2): 419–423. doi:10.1257/0002828041302019. JSTOR 3592921. S2CID 2865749.
1 2 Shafir, E.; Diamond, P. A.; Tversky, A. (1997), «On Money Illusion», Quarterly Journal of Economics, 112 (2): 341–374, doi:10.1162/003355397555208
↑ Benartzi, Shlomo; Thaler, Richard H. (1995). «Myopic Loss Aversion and the Equity Premium Puzzle». Quarterly Journal of Economics. 110 (1): 73–92. CiteSeerX 10.1.1.353.2566. doi:10.2307/2118511. JSTOR 2118511. S2CID 55030273.
↑ Patinkin, Don (1969), «The Chicago Tradition, The Quantity Theory, And Friedman», Journal of Money, Credit and Banking, 1 (1): 46–70, doi:10.2307/1991376, JSTOR 1991376
↑ Romer, David (2006), Advanced macroeconomics, McGraw-Hill, էջ 252, ISBN 9780072877304
↑ Galbács, Peter (2015). The Theory of New Classical Macroeconomics. A Positive Critique. Contributions to Economics. Heidelberg/New York/Dordrecht/London: Springer. doi:10.1007/978-3-319-17578-2. ISBN 978-3-319-17578-2.

Լրացուցիչ ընթերցանություն

Fehr, Ernst; Tyran, Jean-Robert (2001), «Does Money Illusion Matter?» (PDF), American Economic Review, 91 (5): 1239–1262, doi:10.1257/aer.91.5.1239, hdl:20.500.11850/146556, JSTOR 2677924, S2CID 15342301
Howitt, P. (1987), «money illusion», The New Palgrave: A Dictionary of Economics, vol. 3, London: Macmillan, էջեր 518–519, ISBN 978-0-333-37235-7
Weber, Bernd; Rangel, Antonio; Wibral, Matthias; Falk, Armin (2009), «The medial prefrontal cortex exhibits money illusion», PNAS, 106 (13): 5025–5028, Bibcode:2009PNAS..106.5025W, doi:10.1073/pnas.0901490106, PMC 2664018, PMID 19307555
Akerlof, George A.; Shiller, Robert J. (2009), Animal Spirits, Princeton University Press, էջեր 41–50, ISBN 9780691142333
Thaler, Richard H.(1997) "Irving Fisher: Modern Behavioral Economist" in The American Economic Review Vol 87, No 2, Papers and Proceedings of the Hundred and Fourth Annual Meeting of the American Economic Association (May, 1997)
Huw Dixon (2008), New Keynesian Economics, New Palgrave Dictionary of Economics New Keynesian macroeconomics.

[1] Fisher, Irving (1928), The Money Illusion, New York: Adelphi Company

[poverty-2] Marianne Bertran; Sendhil Mullainathan & Eldar Shafir (2004 թ․ մայիս). «A behavioral-economics view of poverty» (PDF). The American Economic Review. 94 (2): 419–423. doi:10.1257/0002828041302019. JSTOR 3592921. S2CID 2865749.

[Shafir-3] 1 2 Shafir, E.; Diamond, P. A.; Tversky, A. (1997), «On Money Illusion», Quarterly Journal of Economics, 112 (2): 341–374, doi:10.1162/003355397555208

[4] Benartzi, Shlomo; Thaler, Richard H. (1995). «Myopic Loss Aversion and the Equity Premium Puzzle». Quarterly Journal of Economics. 110 (1): 73–92. CiteSeerX 10.1.1.353.2566. doi:10.2307/2118511. JSTOR 2118511. S2CID 55030273.

[5] Patinkin, Don (1969), «The Chicago Tradition, The Quantity Theory, And Friedman», Journal of Money, Credit and Banking, 1 (1): 46–70, doi:10.2307/1991376, JSTOR 1991376

[:0-6] Romer, David (2006), Advanced macroeconomics, McGraw-Hill, էջ 252, ISBN 9780072877304

[:1-7] Galbács, Peter (2015). The Theory of New Classical Macroeconomics. A Positive Critique. Contributions to Economics. Heidelberg/New York/Dordrecht/London: Springer. doi:10.1007/978-3-319-17578-2. ISBN 978-3-319-17578-2.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]