Դոն Կառլոս (Ֆիլիպպոս II-ի որդի)

Դոն Կառլոս;
Ծնվել է	հուլիսի 8, 1545
Ծննդավայր	Վալյադոլիդ, Կաստիլիա և Լեոն
Մահացել է	հուլիսի 24, 1568 (23 տարեկան)
Մահվան վայր	Մադրիդ, Իսպանիա
Գերեզման	Pantheon of the Infantes of the Royal Monastery of San Lorenzo de El Escorial
Քաղաքացիություն	Իսպանիա
Կրոն	կաթոլիկություն
Կրթություն	Ալկալի համալսարան
Ծնողներ	հայր՝ Ֆիլիպ II Հաբսբուրգ, մայր՝ Մարիա Պորտուգալացի
Զբաղեցրած պաշտոններ	Prince of Asturias?, Prince of Girona? և Prince of Viana?
Պարգևներ և ; մրցանակներ
	Charles, Prince of Asturias Վիքիպահեստում

Դոն Կառլոս, Աստուրիայի արքայազն (հուլիսի 8, 1545^[1], Վալյադոլիդ, Կաստիլիա և Լեոն - հուլիսի 24, 1568(1568-07-24)^[2], Մադրիդ, Իսպանիա^[3]), իսպանական գահի ժառանգ, Իսպանիայի թագավոր Ֆիլիպ II-ի և նրա առաջին կնոջ՝ Մարիա Պորտուգալացու որդին։ Հոգեկան անհավասարակշռության պատճառով արքայազնին 1568 թվականի սկզբին սեփական հայրը՝ թագավորը բանտարկել է և նա մնացել է բանտում վեց ամիս՝ մինչև իր մահը։ Դոն Կառլոսի կյանքի պատմությունը դարձել է Շիլլերի պոեմի և Վերդիի օպերայի հիմքը։

Կենսագրություն

Դոն Կառլոսը ծնվել է Վալյադոլիդում 1545 թվականի հուլիսի 8-ին։ Նրա մայրը՝ Մարիա Մանուելա Պորտուգալացին, մահացել է չորս օր անց՝ ծննդաբերությունից հետո առաջացած արյունահոսությունից^[4]։ Երիտասարդ ինֆանտը ծնվել էր թույլ և տգեղ։ Նա մեծանում էր գոռոզ և կամակոր, և հասուն տարիքում սկսեց դրսևորել հոգեկան անկայունության նշաններ։

1556 թվականին նա հռչակվել է Աստուրիայի արքայազն, իսկ երեք տարի անց նշանվել Էլիզաբետ Վալուայի՝ Ֆրանսիայի թագավոր Հենրի II-ի և Եկատարինա Մեդիչիի ավագ դստեր հետ։ Սակայն մի քանի ամիս անց քաղաքական նկատառումներով Էլիզաբետան ամուսնացել է նրա հոր՝ Ֆիլիպպոս II-ի հետ՝ իսպանա-ֆրանսիական Կատո-Կամբրեզիի խաղաղության արդյունքում։ Դոն Կառլոսի համար որպես փոխարինում առաջարկվում էին այլ արքայական հարսնացուներ՝ Մարիան՝ Շոտլանդիայի թագուհին, Մարգարիտա դե Վալուան՝ Էլիզաբետի կրտսեր քույրը, և Աննա Ավստրիացին, որը Դոն Կառլոսի զարմուհին էր։ Թագավորը վերջում կանգ առավ Աննայի վրա, սակայն ավելի ուշ՝ Էլիզաբետայի մահից հետո, Աննան նույնպես դարձել է Ֆիլիպպոս II-ի կինը^[5]։

1560 թվականին, լինելով հոր միակ արական ժառանգը, դոն Կառլոսը հռչակվել է Կաստիլիայի թագի ժառանգ, իսկ երեք տարի անց՝ նաև Արագոնի ժառանգ։ Նա դարձել է նաև Ոսկե գեղմի շքանշանի 218-րդ ասպետը։ Նա հաճախ մասնակցում էր Պետական խորհրդի նիստերին (որտեղ քննարկվում էին արտաքին քաղաքականության հարցեր) և նամակագրություն էր վարում իր մորաքրոջ՝ Մարգարիտա Պարմացու հետ, ով Նիդերլանդներն էր կառավարում իր հոր անունից^[6]։

1562 թվականին դոն Կառլոսը ընկել է սանդուղքից և գլխի ծանր վնասվածք ստացել։ Երիտասարդ արքայազնի կյանքը փրկել է գանգի տրեպանացիան, որը կատարել է նշանավոր անատոմ Անդրեաս Վեզալիուսը^[7]։ Առողջանալուց հետո դոն Կառլոսը սկսել է դրսևորել վայրի և անկանխատեսելի վարքագիծ։ Նա հակակրանք է տածել Ալբայի դուքսի նկատմամբ, որը նշանակվել էր Ֆիլիպպոս թագավորի զորքերի հրամանատար Նիդերլանդներում. այդ պաշտոնը նախկինում խոստացվել էր հենց դոն Կառլոսին։ Կառլոսը, հավանաբար, փորձել է կապ հաստատել Նիդերլանդների Կոմս Էգմոնտի ներկայացուցչի հետ, ով Իսպանիայի դեմ ապստամբության առաջնորդներից էր։ Դոն Կառլոսը բացահայտում էր իր հակակրանքը հոր հանդեպ, և ըստ ինֆանտի խոստովանահոր, երբեմն նույնիսկ պլանավորել է նրա սպանությունը։ 1567 թվականի աշնանը նա պատրաստվում էր փախչել Նիդերլանդներ^[8], սակայն Խուան Ավստրիացին, որին Կառլոսը փորձում էր ներքաշել իր ծրագրերի մեջ, ամեն ինչ պատմել է թագավոր Ֆիլիպպոսին^[9]։

1568 թվականի հունվարի 17-ի կեսգիշերից քիչ առաջ թագավոր Ֆիլիպպոս II-ը զրահներ է հագել և չորս խորհրդականների ուղեկցությամբ մտել դոն Կառլոսի ապարանքը, որտեղ նա որդուն հայտարարել է ձերբակալման մասին, վերցրել նրա փաստաթղթերը, զենքերը, և փակել պատուհանները։ Դոն Կառլոսը մնացել է միայնակ փակված Մադրիդի Ալկասարում մինչև իր մահը՝ վեց ամիս անց^[9]^[10]։ Ավելի ուշ սկսել են շրջանառվել ասեկոսեներ, թե արքայազնը թունավորվել է հոր հրամանով։ Նույնը պնդում էր նաև Վիլհելմ I Օրանացու «Ապոլոգիայի» մեջ՝ 1581 թվականին գրված հակաիսպանական քարոզչական աշխատանքում, որը ուղղված էր Իսպանիայի թագավորի դեմ^[11]։ Ժամանակակից պատմաբանների կարծիքով՝ դոն Կառլոսը մահացել է բնական պատճառներով։ Նա մեծացել էր շատ թույլ, և բանտարկության ընթացքում տառապում էր սննդառության խանգարումով՝ հերթագայելով քաղցած մնալը ծանր հարբեցողության փուլերի հետ^[12]։

Կառլոսը որոշ օտարերկրյա դեսպանների վրա թողել է բացասական տպավորություն։ Վենետիկյան դեսպան Երոնիմո Սորանցոն կարծում էր, որ Կառլոսը «աղավաղված և զզվելի» է և պնդում էր, որ Կառլոսը սիրում էր կենդանիներին կենդանի այրել, և մի անգամ նույնիսկ փորձել էր ստիպել կոշկակարին ուտել այն կոշիկը, որը իրեն անբավարար էր թվացել։ Մյուս վենետիկցին՝ Պաոլո Տիեպոլոն, գրել է․ «Նա (արքայազն Կառլոսը) ոչ ուզում է սովորել, ոչ էլ ֆիզիկական վարժություններ անել, այլ միայն ուզում է վնասել մյուսներին»^[13]։

Ծագում

Ինֆանտի ֆիզիկական և հոգեկան շեղումների պատճառը, ամենայն հավանականությամբ, դարձել էր Հաբսբուրգների, Պորտուգալիայի (Ավիսկյան դինաստիա) և Իսպանիայի թագավորական տների միջև արյունապղծությունը։ Դոն Կառլոսը ուներ ընդամենը չորս նախատատիկ (Խուանա I Խենթը և Մարիա Արագոնացին) և նախապապիկ (Ֆիլիպ I Սիրունատեսը և Մանուել I), մինչդեռ գենետիկ առումով հնարավոր էր ունենալ ութ^[14], բացի այդ, նրա ծնողները ունեին նույն ժառանգության գործակիցը (1/8), ինչպես եթե նրանք կես եղբայր և քույր լինեին։ Դոն Կառլոսը ուներ վեց նախատատիկ (Մարիա Բուրգունդացի, Իզաբելլա I Կաստիլական և Բեատրիս Պորտուգալական) և նախապապիկ (վարդապետ Մաքսիմիլիան I, Ֆերդինանդ II Արագոնացի և Ֆերնանդու, Վիզեուի դուքս)՝ առավելագույն 16-ի փոխարեն^[14], նրա մայրը (Կատարինա Ավստրիացի) եղել է հոր պապը (նորից՝ կայսր Կարլ V), նրա մոր հայրը (Ժուան III) եղբայրն էր հոր մեծ մայրիկի (Իզաբելա Պորտուգալացի)։ Իսկ նրա նախատատիկները (Խուանա և Մարիա) եղել են միմյանց հարազատ քույրեր։

Ֆերդինանդ II Արագոնացի կամ Ֆերդինանդ II Արագոնի թագավոր

Իզաբելա I Կաստիլացի թագուհի կամ պարզապես Իզաբելա I Կաստիլացի

Ֆիլիպպոս I Գեղեցիկ կամ Ֆիլիպ I Գեղեցիկ

Խուանա I Խելագար

Մարիա Արագոնացի (Պորտուգալիայի թագուհի)

Մանուել I

Կարլ V (Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր)

Իզաբելա Պորտուգալական թագուհի

Ժուան III

Եկատերինա Ավստրիացի

Ֆիլիպպոս II (Իսպանիայի թագավոր)

Պորտուգալիայի Մարիա

դոն Կառլոս

Դոն Կառլոս

16. Մաքսիմիլիան I (Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր), կարճ՝ Մաքսիմիլիան I, Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր

8. Ֆիլիպպոս I Գեղեցիկ՝ Բուրգունդիայի դքս և Բուրգունդիայի դքսերի ցուցակի անդամ

17. Բուրգունդիայի Մարիա

4. Կարլ V, Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր

18. Ֆերդինանդ II, Արագոնի թագավոր և Արագոնի կառավարիչների ցուցակում գտնվող Արագոնի թագավոր

9. Խուանա I Խելագար, Կաստիլիայի և Լեոնի թագավորություն, Կաստիլիայի, Լեոնի թագավոր և Արագոնի կառավարիչների ցուցակ՝ Արագոն

19. Իզաբելա I, Կաստիլիայի թագուհի, Կաստիլիա և Լեոն թագավորություն, Կաստիլիայի և Լեոնի թագուհի

2.Ֆիլիպպոս II՝ Իսպանիայի թագավոր, Իսպանիայի թագավորների ցուցակ և Պորտուգալիայի կառավարիչների ցուցակ

20. Ֆերնանդու, Վիզեուի դքս

10. Մանուել I՝ Պորտուգալիայի թագավոր և Պորտուգալիայի կառավարիչների ցուցակի անդամ

21. Բեատրիս, Վիզեուի դքսուհի

5. Պորտուգալիայի Իզաբելա

22. Ֆերդինանդ II, Արագոնի թագավոր և Արագոնի կառավարիչների ցուցակում՝ Արագոնի թագավոր (18)

11. Մարիա Արագոնացի

23. Իզաբելա I, Կաստիլիայի և Լեոնի թագուհի, Կաստիլիա և Լեոն թագավորություն (19)

1.Կառլոս, Աստուրիասի արքայազն

24. Ֆերնանդու, Վիզեուի դքս (20)

12. Մանուել I՝ Պորտուգալիայի թագավոր և Պորտուգալիայի կառավարիչների ցուցակում (10)

25. Բեատրիս Պորտուգալական, Վիզեուի դքսուհի (21)

6.Ժուան III՝ Պորտուգալիայի թագավոր, Պորտուգալիայի կառավարիչների ցուցակում:

26. Ֆերդինանդ II, Արագոնի թագավոր և Արագոնի կառավարիչների ցուցակում՝ Արագոնի թագավոր (18)

13. Մարիա Արագոնացի (Պորտուգալիայի թագուհի), կարճ՝ Մարիա Արագոնացի (11)

27. Իզաբելա I, Կաստիլիայի և Լեոնի թագուհի, Կաստիլիա և Լեոն թագավորություն (19)

3.Պորտուգալիայի Մարիա

28. Մաքսիմիլիան I, Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր (16)

14. Ֆիլիպպոս I Գեղեցիկ, Բուրգունդիայի դքս և Բուրգունդիայի դքսերի ցուցակում (8)

29. Մարիա Բուրգունդական (17):

7. Եկատերինա Ավստրիացի

30. Ֆերդինանդ II, Արագոնի թագավոր և Արագոնի կառավարիչների ցուցակում գտնվող Արագոնի թագավոր (18)

15.Խուանա I Խելագար, Կաստիլիայի և Լեոնի թագավորություն, Կաստիլիայի և Լեոնի թագավոր և Արագոնի կառավարիչների ցուցակում՝ Արագոն (9)

31. Իզաբելա I, Կաստիլիայի և Լեոնի թագուհի, Կաստիլիա և Լեոն թագավորություն (19)

Մշակույթում

Դոն Կառլոսի ճակատագիրը հիմք է դարձել Շիլլերի 1787 թվականի նույնանուն ողբերգության համար։ Շիլլերի դրամայի հիման վրա ստեղծվել են մի քանի օպերային ստեղծագործություններ, որոնցից ամենահայտնին Վերդիի օպերան է։ Շիլլերի գործի հիմքում ընկած է 1672 թվականին ֆրանսիացի աբբա Սեզար Վիշար դե Սեն-Ռեալի նովելը։ Սեն-Ռեալի աշխատանքը նաև հիմք է դարձել անգլիացի բանաստեղծ Թոմաս Օտուեի «Don Carlos, Prince of Spain» պիեսի համար^[15]։ Դոն Կառլոսը նաև գլխավոր կերպարներից մեկն է Դմիտրի Բորտնյանսկու «Պայքարող որդի» օպերայում։

Գեղարվեստական գրականություն

Ժան-Գալբեր Կամբիստրոնի, Ֆրիդրիխ դե Լա Մոթ-Ֆուկեի, Անդրե Մարի դը Շենիեի, Էմիլ Վերհառնի և այլոց բազմատեսակ ստեղծագործություններ։

1568 - «Relación de la muerte y honras fúnebres del SS. Príncipe D. Carlos, hijo de la Mag. del Cathólico Rey D. Philippe el segundo nuestro señor» Խուանա Լոպես դե Օյոսա։
1621 - «El príncipe don Carlos» Դիեգո Խիմենես դե Էնսիսո։ Տպագրվել է առաջին անգամ 1634 թվականին։
1672 - Պատմական վեպ՝ «Dom Carlos», հեղինակ Սեզար Վիշար Սեն-Ռեալ։
1676 - պիես«Don Carlos» Թոմաս Օտուեյ։
1700 - «El príncipe don Carlos» Խոսե Կանյիսարես։
1775 - Դոն Կառլոսը հանդես է գալիս Վիտտորիո Ալֆյերիի «Ֆիլիպ II» ողբերգությունում։
1837 - «Auto de fe» Էխենիո Օչոա.
1872 - հինգ գործողությամբ դրամա «El haz de leña» Գասպար Նունյես դե Արսե։
1940 - չորս գործողությամբ դրամա «Don Carlos» Սալվադոր դե Մադարիագիա։
1972 - «Tragicomedia del serenísimo príncipe don Carlos» Կառլոս Մունիս

Կինո

1924 - «Կառլոսն ու Էլիզաբետան» համր ֆիլմ (Գերմանիա), ռեժիսոր Ռիխարդ Օսվալդ, դոն Կառլոսի դերում՝ գերմանացի դերասան Կոնրադ Ֆեյդտ։
2013-17 - Դոն Կառլոսը հայտնվել է ԱՄՆ-ի CW ալիքի «Թագավորություն» սերիալի երրորդ սեզոնում, նրա դերը խաղացել է կանադացի դերասան Մարկ Գանիմեն^[16]։
2015-16 - «Կառլոս, թագավորը և կայսրը» իսպանական սերիալի վերջին սերիան (Իսպանիա)։

Ծանոթագրություններ

1 2 Encyclopædia Britannica
1 2 Wurzbach D. C. v. Habsburg, Karl (Don Carlos) (գերմ.) // Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich: enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche seit 1750 in den österreichischen Kronländern geboren wurden oder darin gelebt und gewirkt haben — Wien: 1856. — Vol. 6. — S. 355.
1 2 Deutsche Nationalbibliothek Record #118519123 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
↑ Kamen, 1999, էջ 20
↑ Kamen, 1999, էջ 120
↑ Parker, 2002, էջ 89
↑ Parker, 2002, էջ 88
↑ Parker, 2002, էջ 90
1 2 Kamen, 1999, էջ 121
↑ Parker, 2002, էջեր 90, 92
↑ Parker, 2002, էջեր 92—93, 201
↑ Parker, 2002, էջ 92
↑ Marshall, 2006, էջեր 18—19
1 2 Parker, 2002, էջ 87
↑ Otway, Thomas // Encyclopædia Britannica / ed. Hugh Chisholm. — 11. — Cambridge University Press, 1911. — Vol. 5.
↑ «'Reign' Season 3, Midseason Finale Spoilers: Mary Uncovers Dark Secret About Prince Don Carlos». Latin Post. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 26-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 9-ին.

Գրականություն

Carlos, Don (Prince of Asturias) // Encyclopædia Britannica / ed. Hugh Chisholm. — 11. — Cambridge University Press, 1911. — Vol. 5.
Kamen, Henry Philip of Spain. — Yale University Press, 1999. — P. 20, 120—121. — 384 p. — ISBN 0300078005, 9780300078008
Marshall, Peter H. The magic circle of Rudolf II: alchemy and astrology in Renaissance Prague. — Walker & Co, 2006. — P. 18—19. — 276 p. — ISBN 0802715516, 9780802715517
Parker, Geoffrey Philip II. — Open Court, 2002. — P. 87—93, 201. — 262 p. — ISBN 0812695194, 9780812695199

Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Դոն Կառլոս (Ֆիլիպպոս II-ի որդի)» հոդվածին։

[_b3c3eff1aefe2ed0-1] 1 2 Encyclopædia Britannica

[_ab46ccdb3c03456b-2] 1 2 Wurzbach D. C. v. Habsburg, Karl (Don Carlos) (գերմ.) // Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich: enthaltend die Lebensskizzen der denkwürdigen Personen, welche seit 1750 in den österreichischen Kronländern geboren wurden oder darin gelebt und gewirkt haben — Wien: 1856. — Vol. 6. — S. 355.

[_e64cf548d75b149c-3] 1 2 Deutsche Nationalbibliothek Record #118519123 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.

[Kamen—1999——20-4] Kamen, 1999, էջ 20

[Kamen—1999——120-5] Kamen, 1999, էջ 120

[Parker—2002——89-6] Parker, 2002, էջ 89

[Parker—2002——88-7] Parker, 2002, էջ 88

[Parker—2002——90-8] Parker, 2002, էջ 90

[Kamen—1999——121-9] 1 2 Kamen, 1999, էջ 121

[Parker—2002——90,_92-10] Parker, 2002, էջեր 90, 92

[Parker—2002——92—93,_201-11] Parker, 2002, էջեր 92—93, 201

[Parker—2002——92-12] Parker, 2002, էջ 92

[Marshall—2006——18—19-13] Marshall, 2006, էջեր 18—19

[Parker—2002——87-14] 1 2 Parker, 2002, էջ 87

[15] Otway, Thomas // Encyclopædia Britannica / ed. Hugh Chisholm. — 11. — Cambridge University Press, 1911. — Vol. 5.

[16] «'Reign' Season 3, Midseason Finale Spoilers: Mary Uncovers Dark Secret About Prince Don Carlos». Latin Post. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հունվարի 26-ին. Վերցված է 2016 թ․ հունվարի 9-ին.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]