Jump to content

Դիսոցատիվ խանգարումներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Դիսոցիատիվ խանգարումներ (ԴԽ), խանգարումների շարք, որոնք բնութագրվում են էական խանգարումներով կամ գիտակցության, հիշողության, ինքնության, հույզերի, ընկալման, մարմնի ներկայացման, շարժումների վերահսկման և վարքի նորմալ ինտեգրման խաթարմամբ։ Դիսոցիատիվ խանգարումները ներառում են ակամա դիսոցիացիա՝ որպես անգիտակցական պաշտպանական մեխանիզմ, որտեղ դիսոցիատիվ խանգարում ունեցող անհատը զգում է տարանջատում այս տարածքներում՝ որպես տրավմատիկ սթրեսից պաշտպանվելու միջոց։ Որոշ դիսոցիատիվ խանգարումներ առաջանում են մեծ հոգեբանական տրավմայի հետևանքով, թեև դեանձնավորում-ապառեալիզացիայի խանգարման առաջացմանը կարող է նախորդել ավելի քիչ ծանր սթրեսը, հոգեակտիվ նյութերի ազդեցությունը կամ առաջանալ առանց որևէ նկատելի խթանի[1]։

Ամերիկյան հոգեբուժական ասոցիացիայի «Հոգեկան խանգարումների ախտորոշման և վիճակագրության ձեռնարկ»-ի հինգերորդ հրատարակության (DSM-5) մեջ նշված դիսոցիատիվ խանգարումները հետևյալներն են[2]՝

  • Դիսոցիատիվ ինքնության խանգարում (ԴԻԽ, նախկինում՝ բազմակի անձնավորության խանգարում). երկու կամ ավելի տարբեր անձնավորության վիճակների հերթափոխում՝ անձնավորության վիճակների միջև հիշողության խանգարումներով։ Ծայրահեղ դեպքերում հիմնական անձնավորությունը տեղյակ չէ մյուս, հերթափոխվող անձնավորությունների մասին. սակայն, այլընտրանքային անձնավորությունները կարող են տեղյակ լինել բոլոր առկա անձնավորությունների մասին[3]։
  • Դիսոցիանիվ ամնեզիան (նախկինում հոգեկան ամնեզիա)՝ հիշողության կորուստ, մասնավորապես էպիզոդիկ հիշողության, որը սովորաբար կապված է կամ հանդիսանում է արձագանք դեպի տրավմատիկ կամ լուրջ լարված իրադարձություններ։ Հաճախ համարվում է ամենատարածված դիսոցիանիվ խանգարումը, որը գրանցվել է։ Այս խանգարումը կարող է զարգանալ հանկարծակի կամ աստիճանաբար և տևել վայրկյաններից մինչև տարիներ[4][5]։ Դիսոցիատիվ ֆուգան նախկինում առանձին կատեգորիա էր, սակայն այժմ դիտարկվում է որպես դիսոցիատիվ ամնեզիայի բնորոշիչ։ Չնայած դրան, դիսոցիատիվ ֆուգա ունեցող շատ հիվանդներ ի վերջո ախտորոշվում են անհատականության դիսոցիատիվ խանգարումով[6]։
  • Անանձնականացման-ապիրանելիության խանգարումը մարդու ինքն իրենից կամ շրջակա միջավայրից անջատվածության շրջաններն են, որոնք կարող են ընկալվել որպես անիրական վիճակ (ինքն իրեն վերահսկելու հնարավորության բացակայություն կամ «ինքն իրենից դուրս» գտնվելու զգացողություն), միաժամանակ գիտակցելով, որ սա պարզապես զգացողություն է և ոչ իրականություն։ Անհատները հաճախ ցույց են տալիս քիչ զգացմունքներ, հաղորդում են «մարմնից դուրս» փորձառություններ, շրջակա միջավայրի աղավաղված ընկալումներ (մթագնածություն, անպատկառություն, հարթություն, մշուշոտություն), դժվարանում են զգալ հույզեր, ճանաչել ծանոթ բաներ, ներառյալ՝ իրենց արտացոլանքը հայելու մեջ։ Նրանք կարող են առարկաները տեսնել ավելի մեծ կամ փոքր, քան դրանց իրական չափսն է։ Կարող են կորցնել որոշակի մարմնական զգացողություններ, ինչպես սովը և/կամ ծարավը։ Շատ հիվանդներ այս ախտանիշներն ունեն ամեն օր անընդհատ, մինչդեռ մյուսները վերապրում են այս զգացողությունները առանձին դրվագներով, որոնք տևում են 1 կամ ավելի ժամեր։
  • DSM-IV-ում դիսոցիատիվ խանգարումը, որը նախկինում նշվում էր որպես այլ կերպ չսահմանված դիսոցիատիվ խանգարում, բաժանվել է երկու ախտորոշման՝ այլ կերպ նշված դիսոցիատիվ խանգարում և անորոշ դիսոցիատիվ խանգարում։ Այս կատեգորիաները կիրառվում են այնպիսի պաթոլոգիական դիսոցիացիաների համար, որոնք ամբողջությամբ չեն համապատասխանում այլ կոնկրետ դիսոցիատիվ խանգարումների չափանիշներին, կամ երբ ճիշտ կատեգորիան դեռևս որոշված չէ, կամ խանգարումը ժամանակավոր է[2]։ Այլ կերպ նշված դիսոցիատիվ խանգարումը (OSDD) ունի մի քանի տեսակներ, որոնցից OSDD-1-ը գտնվում է դիսոցիատիվ ինքնության խանգարման (ԴԻԽ) սպեկտրում. այն Միջազգային հիվանդությունների դասակարգման (ICD) մեջ հայտնի է որպես մասնակի ԴԻԽ։

ICD-11-ը դիսոցիատիվ խանգարումները ներկայացնում է հետևյալ կերպ[7]

    • Դիսոցիատիվ նյարդաբանական ախտանիշների խանգարում
    • Դիսոցիատիվ ամնեզիա
    • Դիսոցիատիվ ամնեզիա դիսոցիատիվ ֆուգայով
    • Տրանսի խանգարում
    • Տրանսի և տիրապետման խանգարում (TPD)
    • Դիսոցիատիվ ինքնության խանգարում ամբողջական
    • Մասնակի դիսոցիատիվ ինքնության խանգարում
    • Անանձնականացման-ապիրանելիության խանգարում

Առաջացման պատճառներ և բուժում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիսոցիատիվ խանգարումները հաճախ զարգանում են որպես հոգեբանական տրավման հաղթահարելու միջոց։ Դիսոցիատիվ խանգարումներ ունեցող մարդիկ, որպես կանոն, մանկության շրջանում պարբերաբար ենթարկվել են ֆիզիկական, սեռական կամ հուզական բռնության կամ՝ ավելի հազվադեպ, վախեցնող կամ չափազանց անկանխատեսելի ընտանեկան միջավայրում են ապրել։ Այնուամենայնիվ, դիսոցիատիվ խանգարումների որոշ կատեգորիաներ կարող են ձևավորվել կյանքում ավելի ուշ տեղի ունեցած տրավմաների արդյունքում, որոնք կապված չեն բռնության հետ, ինչպես օրինակ պատերազմը կամ սիրելիի մահը։

Դիսոցիատիվ խանգարումները, հատկապես դիսոցիատիվ ինքնության խանգարումը (ԴԻԽ), չպետք է դիտարկվեն որպես արտառոց կամ գերբնական երևույթ։ Դիսոցիատիվ խանգարումները պետք է ուսումնասիրվեն և բուժվեն այնպես, ինչպես ցանկացած այլ հոգեբանական խանգարում[8]։

Անհատականության դիսոցիատիվ խանգարում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատճառ․ Անհատականության դիսոցիատիվ խանգարման պատճառը վիճելի է։ Ամենից հաճախ համարվում է, որ այն պայմանավորված է կամ շարունակական մանկական տրավմաներով, որը տեղի է ունենում մինչև վեցից ինը տարեկանը[9][10] կամ որպես թերապիայի, երևակայության կամ այլ սոցիոգեն գործոնների ոչ միտումնավոր արդյունք[11]։

Բուժում․ Երկարատև հոգեթերապիան նպատակ ունի բարելավել հիվանդի կյանքի որակը։ Հոգեթերապիան հաճախ ներառում է հիպնոթերապիա (օգնելու համար հիվանդին հիշել և հաղթահարել տրավման), ստեղծագործական արվեստի թերապիա (օգտագործելով ստեղծագործական գործընթացը՝ օգնելու նրանց, ովքեր չեն կարողանում արտահայտել իրենց մտքերը), ճանաչողական թերապիա (զրուցային թերապիա՝ անառողջ և բացասական հավատալիքները կամ վարքագծերը ճանաչելու համար) և դեղորայք (հակադեպրեսանտներ, հակաանհանգստության դեղեր կամ հանգստացնող միջոցներ)։

Այս դեղամիջոցները կարող են օգնել վերահսկելու ԴԻԽի և այլ դիսոցիատիվ խանգարումների ուղեկցող ախտանիշները, սակայն այս պահի դրությամբ հատուկ դիսոցիատիվ խանգարումները բուժող դեղամիջոցներ դեռևս չկան[12]։

Դիսոցիատիվ ամնեզիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատճառ․ Հոգեբանական տրավմա․ թեև երեխաների նկատմամբ բռնության պատմությունը տարածված է հիվանդների մոտ, դա միանշանակ գործոն չէ որոշելու համար, թե արդյոք մարդը կզարգացնի դիսոցիատիվ ամնեզիա թե ոչ[13]։

Բուժում․ Հոգեթերապիայի խորհրդատվություն կամ հոգեսոցիալական թերապիա, որը ներառում է խանգարման և հարակից խնդիրների մասին հոգեկան առողջության մասնագետի հետ խոսելը։ Պենտոտալ դեղամիջոցը երբեմն կարող է օգնել վերականգնել հիշողությունները[14]։ Դիսոցիատիվ ամնեզիայի դեպքի տևողությունը կարող է լինել մի քանի րոպեից մինչև մի քանի տարի։ Եթե դեպքը կապված է տրավմատիկ իրադարձության հետ, ամնեզիան կարող է վերանալ, երբ անձը դուրս է բերվում տրավմատիկ իրավիճակից։

Անանձնականացման-ապիրանելիության խանգարում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պատճառ․ Չնայած դիսոցիատիվ այլ խանգարումներից այնքան մեծ կապ չունի, անանձնականացման-ապիրանելիության խանգարման (DPD) և մանկության տրավմայի, հատկապես հուզական բռնության կամ անտեսման միջև գոյություն ունի համակցություն։ Այն նաև կարող է առաջանալ նաև այլ սթրեսային գործոններից, ինչպիսիք են սիրելիի անսպասելի մահը[15]։

Բուժում: Նույն բուժումն է, ինչ դիսոցիատիվ ամնեզիայի դեպքում։ Անհատականացում-ապառեալիզացիայի խանգարման դրվագը կարող է տևել մի քանի վայրկյան կամ շարունակվել մի քանի տարի[14]։

Նյարդաբանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուղեղի գործունեության տարբերությունները

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիսոցիատիվ խանգարումները բնորոշվում են ուղեղի տարբեր հատվածների, այդ թվում՝ ստորին գագաթային բլթի, նախաճակատային կեղևի և լիմբիական համակարգի ակտիվացման հստակ տարբերություններով[16]։

Դիսոցիատիվ խանգարումներ ունեցող անձանց մոտ նախաճակատային կեղևի ակտիվության մակարդակը ավելի բարձր է, իսկ լիմբիական համակարգը՝ ավելի ընկճված, համեմատած առողջ վերահսկիչ համակարգի հետ[16]։ Կորտիկոլիմբիական համակարգի ընկճման բարձր մակարդակը կապված է հատուկ դիսոցիատիվ ախտանիշների, օրինակ՝ ապանձնականացման և ապիրականացման հետ[16]։ Այս ախտանիշների գործառույթը համարվում է ինքնապաշտպանական մեխանիզմ, որը կիրառվում է ծայրահեղ սպառնացող կամ տրավմատիկ իրադարձությունների ժամանակ[17]։ Լիմբիական համակարգի, մասնավորապես նշաձև մարմնի կառուցվածքների ընկճման միջոցով ուղեղը կարողանում է նվազեցնել գերգրգռվածության ծայրահեղ մակարդակները[16]։ Տրամադրության հետ կապված հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման (PTSD) դիսոցիատիվ ենթատիպում նկատվում է ինչպես զգացմունքների չափից դուրս վերահսկողություն լիմբիկ կառուցվածքների ճնշման միջոցով, այնպես էլ զգացմունքների անբավարար վերահսկողություն՝ միջին նախաճակատային կեղևի գերտրասնածավալ ակտիվության դեպքում։ Միջին նախաճակատային կեղևի ակտիվության բարձրացումը կապվում է ոչ դիսոցիատիվ ախտանիշների, օրինակ՝ վերափորձառության և գերգրգռվածության հետ[16]։

Ուղեղի կառուցվածքների ծավալների տարբերությունները

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուղեղի որոշ հատվածների ծավալում նկատվում են նշանակալի տարբերություններ, օրինակ՝ կորտիկալ և ենթակորտիկալ կառուցվածքների նվազեցված ծավալ բրգաձև նեյրոնում և նշաձև մարմնում[18]։ Նշաձև մարմնի նվազած ծավալը կարող է բացատրել էմոցիոնալ ռեակտիվության նվազումը, որը դիտարկվում է դիսոցիացիայի ընթացքում[18]։ Բրգաձև նեյրոնը կապված է ուսուցման և հիշողության ձևավորման հետ, և նրա նվազած ծավալը կապվում է հիշողության խանգարումներով այն անձանց մոտ, ովքեր ունեն ԴԻԽ և ՀՏՍԽ[19]։ Ուղեղի պատկերավորման հետազոտությունները, որոնք ցույց են տալիս բրգաձև նեյրոնի նվազած ծավալի, ԴԻԽ-ի, ինչպես նաև ՀՍՏԽ-ի կապը, լրացուցիչ էմպիրիկ աջակցություն են ապահովել այս խանգարման գոյության համար, քանի որ այլ ուղեղի պատկերավորման հետազոտությունները ցույց են տվել բացասական հարաբերակցություն բրգաձև նեյրոնի ծավալի և վաղ մանկության տրավմայի միջև (որը ենթադրվում է, որ կարող է լինել դիսոցիատիվ ախտանիշների պոտենցիալ պատճառաբանական գործոն)[20][21][22]։

The Amygdala
The Hippocampus
The Prefrontal Cortex

Դեղամիջոցներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիսոցիատիվ խանգարումները բուժելու կամ ամբողջությամբ հաղթահարելու համար դեղամիջոցներ գոյություն չունեն, սակայն կարելի է կիրառել դեղեր՝ ուղեկցող ընկճախտն ու դեպրեսիան մեղմացնելու համար[23]։

Ախտորոշում և տարածվածություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիսոցիատիվ խանգարումների ողջ կյանքի ընթացքում տարածվածությունը տատանվում է ընդհանուր բնակչության մեջ 10%-ից մինչև հոգեբուժական ստացիոնար հիվանդների 46%-ի մոտ[24]։ Ախտորոշումը կարելի է կատարել կառուցվածքային կլինիկական հարցազրույցների օգնությամբ, ինչպիսիք են դիսոցիատիվ խանգարումների հարցազրույցի ժամանակացույցը (DDIS) և DSM-IV դիսոցիատիվ խանգարումների կառուցվածքային կլինիկական հարցազրույցը (SCID-D-R), ինչպես նաև հարցազրույցի ընթացքում դիսոցիատիվ նշանների վարքային դիտարկման միջոցով[24][25]։ Ախտորոշման համար կարող է օգտակար լինել լրացուցիչ տեղեկատվություն, ներառյալ դիսոցիատիվ փորձառությունների սանդղակը (Dissociative Experiences Scale) կամ այլ հարցաթերթիկներ, կատարողականության վրա հիմնված չափումներ, բժշկական կամ ակադեմիական գրառումներ, ինչպես նաև գործընկերների, ծնողների կամ ընկերների կողմից տրամադրված տեղեկությունները[25]։ Դիսոցիատիվ խանգարումը հնարավոր չէ բացառել մեկ հանդիպման ընթացքում, և սովորական է, որ դիսոցիատիվ խանգարմամբ ախտորոշված հիվանդները նախկինում չունենան նման ախտորոշում՝ բժիշկների թերի պատրաստվածության պատճառով[25]։ Որոշ ախտորոշիչ թեստեր նույնպես մշակվել կամ հարմարեցվել են երեխաների և դեռահասների համար, ինչպիսիք են դեռահասների դիսոցիատիվ փորձառությունների սանդղակը (Adolescent Dissociative Experiences Scale)[26], Պատասխանի գնահատման միջոցի երեխաների տարբերակը (Children's Version of the Response Evaluation Measure, REM-Y-71), Երեխաների հարցազրույցը սուբյեկտիվ դիսոցիատիվ փորձառությունների համար (Child Interview for Subjective Dissociative Experiences), Երեխաների դիսոցիատիվ ցուցակը (Child Dissociative Checklist, CDC), Երեխաների վարքագծի ցուցակի (Child Behavior Checklist, CBCL) դիսոցիատիվ ենթասանդղակը և Երեխաների համար նախատեսված տրավմատիկ ախտանիշների ցուցակի (Trauma Symptom Checklist for Children) դիսոցիատիվ ենթասանդղակը[27]։

Դիսոցիատիվ խանգարումները բավականին տարածված են ամբուլատոր հիվանդների շրջանում, ինչպես նաև ցածր եկամուտ ունեցող համայնքներում։ Մի ուսումնասիրության արդյունքում պարզվել է, որ աղքատ ներաքաղաքային ամբուլատոր հիվանդների շրջանում դիսոցիատիվ խանգարումների տարածվածությունը կազմում է 29%[28]։

Կան խնդիրներ դիսոցիատիվ և փոխակերպման խանգարումների դասակարգման, ախտորոշման և թերապևտիկ ռազմավարությունների հետ, որոնք կարելի է հասկանալ հիստերիայի պատմական համատեքստով։ Նույնիսկ ԴԽ-ի ախտորոշման համար օգտագործվող ներկայիս համակարգերը, ինչպիսիք են DSM-IV-ը և ICD-10-ը, տարբերվում են դասակարգման որոշման ձևով[29]։ Շատ դեպքերում հոգեկան առողջության մասնագետները դեռ հապաղում են ախտորոշում կատարել դիսոցիատիվ խանգարում ունեցող հիվանդների համար, քանի որ մինչև դիսոցիատիվ խանգարմամբ ախտորոշվելը, այս հիվանդները հավանաբար արդեն ախտորոշվել են հիմնական դեպրեսիվ խանգարմամբ, ընկճախտով, և առավել հաճախ՝ հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարմամբ (ՀՏՍԽ)[30]։ Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ դիսոցիատիվ խանգարումներ ունեցող անձանց հետ անցկացված հարցազրույցները կարող են ավելի արդյունավետ լինել ճշգրիտ ախտորոշում ստանալու մեջ, քան ինքնագնահատման գնահատականները և սանդղակները[28]։

Դիսոցիատիվ խանգարումների տարածվածությունը լիովին հասկանալի չէ, քանի որ դրանց ախտորոշման բազմաթիվ դժվարություններ կան։ Այս դժվարությունները հաճախ առաջանում են դիսոցիատիվ խանգարումների վերաբերյալ թյուրըմբռնումից, ախտորոշման կամ ախտանիշների անտեղյակությունից, ինչպես նաև որոշ դիսոցիատիվ խանգարումների նկատմամբ ընդհանրապես անվստահությունից[31]։ Այս պատճառով պարզվել է, որ դիսոցիատիվ խանգարում ախտորոշված մարդկանց միայն 28%-ից 48%-ն է ստանում հոգեկան առողջության համար անհրաժեշտ բուժում[32]։ Սխալ ախտորոշված հիվանդներն ավելի հաճախ են կրկնակի հոսպիտալացվում, և բուժման բացակայությունը կարող է հանգեցնել ինտենսիվ ամբուլատոր բուժման անհրաժեշտության և հաշմանդամության ավելի բարձր ցուցանիշների[32]։

Դիսոցիատիվ խանգարումների ախտորոշման կարևոր խնդիրներից մեկը դատաբժշկական հարցազրույցներում այն է, որ հիվանդը կարող է ձևացնել ախտանիշները՝ բացասական հետևանքներից խուսափելու համար։ Երիտասարդ հանցագործների շրջանում դիսոցիատիվ խանգարումների, մասնավորապես ամնեզիայի, մակարդակը շատ ավելի բարձր է։ Մի ուսումնասիրության համաձայն՝ երիտասարդ հանցագործների 1%-ը նշել է, որ լիովին չի հիշում բռնի հանցագործությունը, իսկ 19%-ը հայտնել է մասամբ հիշողության կորուստ[33]։ Կան նաև դեպքեր, երբ դիսոցիատիվ ինքնության խանգարում ունեցող մարդիկ դատարանում հակասական ցուցմունքներ են տվել՝ կախված այն անհատականությունից, որը տվյալ պահին ներկայություն է ունեցել[34]։ Դիսոցիատիվ խանգարումների համաշխարհային տարածվածությունը լիովին հասկանալի չէ, քանի որ տարբեր մշակույթներում մարդկային հույզերի և ուղեղի վերաբերյալ տարբեր պատկերացումներ գոյություն ունեն[35]։

Երեխաներ և դեռահասներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիսոցիատիվ խանգարումները (ԴԽ) հիմնականում համարվում են մանկության ընթացքում անցանկալի փորձառությունների, այդ թվում՝ բռնության և կորստի հետևանք, սակայն դրանց ախտանիշները հաճախ աննկատ են մնում կամ սխալ են ախտորոշվում երեխաների և դեռահասների մոտ[27][36][37]։ Այնուամենայնիվ, վերջերս արևմտյան չինական հետազոտությունը ցույց տվեց երեխաների մոտ դիսոցիատիվ խանգարումների մասին իրազեկվածության աճ[38]։ Այս ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ դիսոցիատիվ խանգարումները բարդ կապ ունեն հիվանդի հոգեկան, ֆիզիկական և սոցիալ-մշակութային միջավայրերի հետ[38]։ Այս ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ դիսոցիատիվ խանգարումները ավելի տարածված են արևմտյան կամ զարգացող երկրներում[38], սակայն որոշ դեպքեր հանդիպել են ինչպես կլինիկական, այնպես էլ ոչ կլինիկական չինական բնակչության շրջանում[38]։ Երեխաների մոտ դիսոցիացիայի ախտանիշները ճանաչելը բարդ է մի քանի պատճառներով. երեխաների համար կարող է դժվար լինել նկարագրել իրենց ներքին փորձառությունները, խնամակալները կարող են չնկատել ազդակները կամ փորձել թաքցնել նրանց բռնարար կամ մերժողական վարքը, կամ ախտանիշները կարող են լինել թույլ կամ անցողիկ[27], իսկ դիսոցիացիայի հետ կապված հիշողության, տրամադրության կամ կենտրոնացման խանգարումները կարող են սխալմամբ վերագրվել այլ խանգարումների ախտանիշներին[27]։

Մեկ այլ աղբյուր՝ «Beacon House»-ը՝, տեղեկացնում է երեխաների մոտ դիսոցիատիվ խանգարումների մասին՝ նշելով, որ դրանք հաճախ աննկատ մնացող գոյատևման մեխանիզմ են տրավմայի ենթարկված երեխաների շրջանում[39]։ Բժիշկ Շոշանահ Լայոնսը ենթադրում է, որ տրավմայի ենթարկված երեխաները հաճախ շարունակում են դիսոցիացնել, նույնիսկ երբ այլևս վտանգի մեջ չեն, և շատ դեպքերում իրենք էլ չեն գիտակցում, որ դիսոցիացման վիճակում են[39]։ Բացի երեխաների և դեռահասների համար ախտորոշիչ թեստերի մշակման աշխատանքներից, մշակվել են նաև մի շարք մոտեցումներ՝ դիսոցիացիայի ճանաչումն ու ընկալումը բարելավելու համար։ Վերջին ուսումնասիրությունները կենտրոնացած են դիսոցիացիայի հետ կապված ախտանիշների նյարդաբանական հիմքերի պարզաբանման վրա՝ ուսումնասիրելով այն նյարդաքիմիական, գործառութային և կառուցվածքային ոետխանգարումները, որոնք կարող են առաջանալ մանկության տրավմայի հետևանքով[36]։ Ոլորտի մյուսները պնդում են, որ երեխաների մոտ անկազմակերպ կապվածությունը (DA) ճանաչելը կարող է օգնել բժիշկներին զգուշացնել դիսոցիատիվ խանգարումների հնարավորության մասին[37]։ 2008 թվականին իրենց հոդվածում Ռեբեկա Սելիգմանը և Լորանս Կիրմայերը առաջարկում են ապացույցների առկայություն՝ մանկության ընթացքում ստացված տրավմայի և դիսոցիացիա կամ ապանձնականացման կարողությունների միջև կապի մասին[40]։ Նրանք նաև ենթադրում են, որ այն անձինք, ովքեր կարողանում են օգտագործել դիսոցիատիվ տեխնիկներ, կարող են դրանք պահպանել որպես երկարաժամկետ ռազմավարություն՝ հոգեբանական դժվարություններ հաղթահարելու համար[40]։

Բժիշկները ընդգծում են զարգացման մոդելի օգտագործման կարևորությունը՝ ինչպես դիսոցիատիվ խանգարումների ախտանիշները, այնպես էլ դրանց ապագա ընթացքը հասկանալու համար[27][36]։ Այլ կերպ ասած, դիսոցիացիայի ախտանիշները կարող են տարբեր ձևերով դրսևորվել երեխայի և դեռահասի զարգացման տարբեր փուլերում, և մարդիկ կարող են ավելի կամ պակաս զգայուն լինել դիսոցիատիվ ախտանիշներ զարգացնելու համար տարբեր տարիքում։ Ավելին, անհրաժեշտ է շարունակել հետազոտություններ դիսոցիատիվ ախտանիշների դրսևորման և դրանց զգայունության վերաբերյալ զարգացման ընթացքում[27][36]։ Այս զարգացման մոտեցման հետ կապված, անհրաժեշտ է ավելի շատ հետազոտություններ՝ պարզելու համար, թե արդյոք երիտասարդ հիվանդի վերականգնումը կմնա կայուն ժամանակի ընթացքում[41]։

Ընթացիկ բանավեճերը և DSM-5-ը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիսոցիատիվ խանգարումների մի շարք ասպեկտներ ներկայումս ակտիվ քննարկման փուլում են։ Նախ, շարունակվում է բանավեճը դիսոցիատիվ ինքնության խանգարման (ԴԻԽ) էթոլոգիայի շուրջ։ Այս քննարկման հիմնական հարցն այն է, թե արդյոք ԴԻԽ-ը մանկության տրավմայի՞, թե՞ անկազմակերպ կապվածության հետևանք է[36][42]։ Առաջարկվող տեսակետն այն է, որ դիսոցիացիան ունի ֆիզիոլոգիական հիմք, քանի որ այն ներառում է ավտոմատ կերպով ակտիվացվող մեխանիզմներ, օրինակ՝ արյան ճնշման բարձրացում և զգոնության աճ, ինչը, ինչպես պնդում է Լինը, կարող է ենթադրել դրա գոյությունը որպես միջտեսակային խանգարում[43]։ Երկրորդ քննարկվող ոլորտը վերաբերում է այն հարցին, թե դիսոցիացիայի՝ որպես պաշտպանական մեխանիզմի և պաթոլոգիական դիսոցիացիայի միջև որակական թե քանակական տարբերություն կա։ Դիսոցիացիայի փորձառություններն ու ախտանիշները կարող են տատանվել ավելի սովորական երևույթներից մինչև հետտրավմատիկ սթրեսային խանգարման (ՀՏՍԽ) կամ սուր սթրեսային խանգարման (ԱՍԽ) հետ կապված դրսևորումներ և դիսոցիատիվ խանգարումներ[27]։ Այս բարդության արտացոլմամբ DSM-5-ի հետազոտող խումբը քննարկել է դիսոցիատիվ խանգարումները այլ տրավմատիկ/սթրեսային խանգարումների հետ խմբավորելու տարբերակը[44], բայց դրա փոխարեն որոշել է դրանք տեղադրել հաջորդ գլուխում՝ ընդգծելու նրանց սերտ կապը[45]։ DSM-5-ը նաև ներկայացրեց ՀՏՍԽ-ի դիսոցիատիվ ենթատեսակը[45]։

2012 թվականի վերանայողական հոդվածը աջակցում է այն հիպոթեզին, որ ներկա կամ վերջերս տեղի ունեցած տրավման կարող է ազդել անհատի՝ անցյալի ավելի հեռավոր իրադարձությունների գնահատման վրա՝ փոխելով անցյալի փորձառությունը և հանգեցնելով դիսոցիատիվ վիճակների[46]։ Այնուամենայնիվ, ճանաչողական գիտության փորձարարական հետազոտությունները շարունակում են վիճարկել դիսոցիացիայի կառուցի վավերականության վերաբերյալ պնդումները, որը դեռևս հիմնված է Ժանեի կառուցվածքային դիսոցիացիայի գաղափարների վրա[4][47]։ Նույնիսկ տրավմայի/բռնության և դիսոցիացիայի միջև ենթադրվող պատճառաբանական կապը հարցականի տակ է դրվել։ Տրավմայի/բռնության և դիսոցիատիվ խանգարումների (ԴԽ) միջև նկատվող կապերը հիմնականում դիտարկվել են միայն արևմտյան մշակութային համատեքստում։ Ոչ արևմտյան մշակույթների համար դիսոցիացիան «կարող է կազմել "նորմալ" հոգեբանական կարողություն»։ Այլընտրանքային մոդելը առաջարկում է դիսոցիացիայի մի տեսակետ, որը հիմնված է վերջերս հաստատված կապի վրա՝ անկայուն քնի և արթուն վիճակի շրջանի և հիշողության սխալների, ճանաչողական խափանումների, ուշադրության վերահսկման խնդիրների և իրականությունը երևակայությունից տարբերակելու դժվարությունների միջև[48]։

Դիսոցիատիվ խանգարումների (ԴԽ) շուրջ քննարկումները նույնպես բխում են այս խանգարման արևմտյան և ոչ արևմտյան ընկալումների տարբերությունից, ինչպես նաև ԴԽ-ի պատճառների վերաբերյալ տարբեր տեսակետներից։ Սկզբում համարվում էր, որ ԴԻԽ-ը հատուկ է միայն Արևմուտքին, մինչև միջմշակութային հետազոտությունները ցույց տվեցին դրա առկայությունը ամբողջ աշխարհում[43]։ Ի հակադրություն, մարդաբանները հիմնականում քիչ աշխատանք են կատարել Արևմուտքում ԴԽ-ի ուսումնասիրության ուղղությամբ՝ կապված այն ընկալումների հետ, որոնք վերաբերում են օկուպացման (possessive) սինդրոմներին, որոնք առկա են ոչ արևմտյան հասարակություններում։ Թեև մարդաբանները տարբեր կերպ են դիտարկել և դասակարգել դիսոցիացիան Արևմուտքում և ոչ արևմտյան հասարակություններում, երկու դեպքում էլ գոյություն ունեցող որոշ ասպեկտներ ցույց են տալիս, որ դիսոցիատիվ խանգարումները (ԴԽ) ունեն ունիվերսալ բնույթ։ Օրինակ, մինչ ոչ արևմտյան հասարակությունների շամանիզմը և ծիսական պրակտիկաները կարող են դիսոցիատիվ տարրեր պարունակել, սա բացառիկ չէ, քանի որ շատ քրիստոնեական աղանդներ, օրինակ՝ «Սուրբ Հոգու կողմից օկուպացիան», ունեն նմանատիպ հատկանիշներ ոչ արևմտյան տրանսային վիճակների հետ։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Simeon, D; Abugel, J (2006). Feeling Unreal: Depersonalization Disorder and the Loss of the Self. New York, NY: Oxford University Press. էջ 17. ISBN 0195170229. OCLC 61123091.
  2. 1 2 Diagnostic and statistical manual of mental disorders : DSM-5 (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Association. 2013. էջեր 291–307. ISBN 9780890425541.
  3. ↑ Schacter, D. L., Gilbert, D. T., & Wegner, D.M. (2011). Psychology: Second Edition, pages 572-573 New York, NY: Worth.
  4. 1 2 Maldonado, R.J.; Spiegel, D. (2019). «Dissociative Disorders». In Weiss Roberts, Laura; Hales, Robert E.; Yudofsky, Stuart C. (eds.). The American Psychiatric Publishing Board Review Guide for Psychiatry (անգլերեն) (7th ed.). American Psychiatric Pub. ISBN 978-1-61537-150-1.
  5. ↑ First, M. B., Kay, J., Lieberman, J. A., Riba, M. B., Tasman, A., eds. Psychiatry. 4th ed. Chichester, UK: John Wiley & Sons; 2015. p1187. 978-1-118-84547-9
  6. ↑ Diagnostic and statistical manual of mental disorders : DSM-5 (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Association. 2013. էջ 812. ISBN 9780890425541.
  7. ↑ «ICD-11 - Mortality and Morbidity Statistics». icd.who.int. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ օգոստոսի 1-ին. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 17-ին.
  8. ↑ Deeley, P. Q (2003). «Social, Cognitive, and Neural Constraints on Subjectivity and Agency: Implications for Dissociative Identity Disorder». Philosophy, Psychiatry, & Psychology. 10 (2): 161–167. doi:10.1353/ppp.2003.0095. S2CID 145372363.
  9. ↑ Spigel, David; և այլք:. «Dissociative disorders in DSM5DMS». Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 17-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 3-ին.
  10. ↑ Salter, Micahel; Dorahy, Martin; Middleton, Warwick (2017 թ․ հոկտեմբերի 4). «Dissociative identity disorder exists and is the result of childhood trauma». The Conversation. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ նոյեմբերի 12-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 3-ին.
  11. ↑ Vissia, E. M.; Giesen, M. E.; Chalavi, S.; Nijenhuis, E. R. S.; Draijer, N.; Brand, B. L.; Reinders, A. A. T. S. (2016). «Is it Trauma- or Fantasy-based? Comparing dissociative identity disorder, post-traumatic stress disorder, simulators, and controls». Acta Psychiatrica Scandinavica. 134 (2): 111–128. doi:10.1111/acps.12590. PMID 27225185. S2CID 4188544. Արխիվացված է օրիգինալից 2022-10-11-ին. Վերցված է 2025-03-24-ին.
  12. ↑ «Dissociative disorders: Treatments and drugs». Mayo Clinic. 2011 թ․ մարտի 3. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ հոկտեմբերի 22-ին.
  13. ↑ Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5 (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Association. 2013. p. 299. ISBN 9780890425541.
  14. 1 2 Miller, John L. (2014 թ․ փետրվարի 3). «Dissociative Disorders». athealth.com. Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2016 թ․ դեկտեմբերի 14-ին.
  15. ↑ Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5 (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Association. 2013. p. 304. ISBN 9780890425541.
  16. 1 2 3 4 5 Spiegel, David; Lewis-Fernández, Roberto; Lanius, Ruth; Vermetten, Eric; Simeon, Daphne; Friedman, Matthew (2013 թ․ մարտի 28). «Dissociative Disorders in DSM-5». Annual Review of Clinical Psychology (անգլերեն). 9 (1): 299–326. doi:10.1146/annurev-clinpsy-050212-185531. ISSN 1548-5943.
  17. ↑ Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-IV-TR (4. ed., text rev., 13. print ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Assoc. 2009. ISBN 978-0-89042-024-9.
  18. 1 2 Lotfinia, Shahab; Soorgi, Zohre; Mertens, Yoki; Daniels, Judith (2020 թ․ սեպտեմբեր). «Structural and functional brain alterations in psychiatric patients with dissociative experiences: A systematic review of magnetic resonance imaging studies». Journal of Psychiatric Research (անգլերեն). 128: 5–15. doi:10.1016/j.jpsychires.2020.05.006. PMID 32480060.
  19. ↑ Blihar, David; Delgado, Elliott; Buryak, Marina; Gonzalez, Michael; Waechter, Randall (2020 թ․ սեպտեմբեր). «A systematic review of the neuroanatomy of dissociative identity disorder». European Journal of Trauma & Dissociation (անգլերեն). 4 (3): 100148. doi:10.1016/j.ejtd.2020.100148.
  20. ↑ Reinders, A. A. T. S.; Chalavi, S.; Schlumpf, Y. R.; Vissia, E. M.; Nijenhuis, E. R. S.; Jäncke, L.; Veltman, D. J.; Ecker, C. (2018 թ․ փետրվար). «Neurodevelopmental origins of abnormal cortical morphology in dissociative identity disorder». Acta Psychiatrica Scandinavica (անգլերեն). 137 (2): 157–170. doi:10.1111/acps.12839. ISSN 0001-690X. S2CID 25841624. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ դեկտեմբերի 7-ին. Վերցված է 2023 թ․ դեկտեմբերի 7-ին.
  21. ↑ Chalavi, Sima; Vissia, Eline M.; Giesen, Mechteld E.; Nijenhuis, Ellert R.S.; Draijer, Nel; Cole, James H.; Dazzan, Paola; Pariante, Carmine M.; Madsen, Sarah K.; Rajagopalan, Priya; Thompson, Paul M.; Toga, Arthur W.; Veltman, Dick J.; Reinders, Antje A.T.S. (2015 թ․ մայիս). «Abnormal hippocampal morphology in dissociative identity disorder and post-traumatic stress disorder correlates with childhood trauma and dissociative symptoms». Human Brain Mapping (անգլերեն). 36 (5): 1692–1704. doi:10.1002/hbm.22730. ISSN 1065-9471. PMC 4400262. PMID 25545784.
  22. ↑ Blihar, David; Crisafio, Anthony; Delgado, Elliott; Buryak, Marina; Gonzalez, Michael; Waechter, Randall (2021 թ․ մայիսի 27). «A Meta-Analysis of Hippocampal and Amygdala Volumes in Patients Diagnosed With Dissociative Identity Disorder». Journal of Trauma & Dissociation (անգլերեն). 22 (3): 365–377. doi:10.1080/15299732.2020.1869650. ISSN 1529-9732. PMID 33433297.
  23. ↑ «What is dissociation and dissociative identity disorder (DID)?». What are the signs and symptoms of dissociation and dissociative disorder? (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020 թ․ հոկտեմբերի 22-ին. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 17-ին.
  24. 1 2 Ross; և այլք: (2002). «Prevalence, Reliability and Validity of Dissociative Disorders in an Inpatient Setting». Journal of Trauma & Dissociation. 3: 7–17. doi:10.1300/J229v03n01_02. S2CID 144490486.
  25. 1 2 3 Bailey, Tyson D.; Boyer, Stacey M.; Brand, Bethany L. (2019). «Dissociative Disorders». In Segal, Daniel L. (ed.). Diagnostic Interviewing (անգլերեն) (5th ed.). Springer. ISBN 978-1-4939-9127-3.
  26. ↑ «Guidelines for the Evaluation and Treatment of Dissociative Symptoms in Children and Adolescents: International Society for the Study of Dissociation» (PDF). Journal of Trauma & Dissociation (անգլերեն). 5 (3): 119–150. 2004 թ․ հոկտեմբերի 4. doi:10.1300/J229v05n03_09. ISSN 1529-9732. S2CID 220430260. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2021 թ․ հունիսի 25-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 24-ին.
  27. 1 2 3 4 5 6 7 Steiner, H.; Carrion, V.; Plattner, B.; Koopman, C. (2002). «Dissociative symptoms in posttraumatic stress disorder: diagnosis and treatment». Child and Adolescent Psychiatric Clinics of North America. 12 (2): 231–249. doi:10.1016/s1056-4993(02)00103-7. PMID 12725010.
  28. 1 2 Foote, B; և այլք: (2006). «Prevalence of Dissociative Disorders in Psychiatric Outpatients». American Journal of Psychiatry. 4 (163): 623–629. doi:10.1176/ajp.2006.163.4.623. PMID 16585436.
  29. ↑ Splitzer, C; Freyberger, H.J. (2007). «Dissoziative Störungen (Konversionsstörungen)». Psychotherapeut.
  30. ↑ [Nolen-Hoeksema, S. (2014). Somatic Symptom and Dissociative Disorders. In (ab)normal Psychology (6th ed., p. 164). Penn, Plaza, New York: McGraw-Hill.]
  31. ↑ Coons, P. M (1998). «The Dissociative Disorders: Rarely Considered and Underdiagnosed». Psychiatric Clinics of North America. 3 (21): 637–648. doi:10.1016/S0193-953X(05)70028-9. PMID 9774801.
  32. 1 2 Nester, M. S; Hawkins, S. L; Brand, B. L (2022). «Barriers to accessing and continuing mental health treatment among individuals with dissociative symptoms». European Journal of Psychotraumatology. 1 (13). doi:10.1080/20008198.2022.2031594. PMC 8856065. PMID 35186217.
  33. ↑ Evans, Ceri; Mezey, Gillian; Ehlers, Anke (2009). «Amnesia for violent crime among young offenders». Journal of Forensic Psychiatry & Psychology. 20 (1): 85–106. doi:10.1080/14789940802234471. PMC 2720170. PMID 19668341.
  34. ↑ Haley, J. (2003). «Defendant's wife testifies about his multiple personas». Bellingham Herald: B4.
  35. ↑ Seligman, R; Brown, R. A (2010). «Theory and method at the intersection of anthropology and cultural neuroscience». Social Cognitive and Affective Neuroscience. 2 (5): 130–137. doi:10.1093/scan/nsp032. PMC 2894668. PMID 19965815.
  36. 1 2 3 4 5 Diseth, T. (2005). «Dissociation in children and adolescents as reaction to trauma - an overview of conceptual issues and neurobiological factors». Nordic Journal of Psychiatry. 59 (2): 79–91. doi:10.1080/08039480510022963. PMID 16195104. S2CID 25581805.
  37. 1 2 Waters, F. (July–August 2005). «Recognizing dissociation in preschool children». The International Society for the Study of Dissociation News. 23 (4): 1–4.
  38. 1 2 3 4 Fang, Z; և այլք: (2021). «Characteristics and outcomes of children with dissociative (conversation) disorders in western China: a retrospective study». BMC Psychiatry. 21 (1): 31. doi:10.1186/s12888-021-03045-0. PMC 7802240. PMID 33435924.
  39. 1 2 Lyons, S. «Dissociation in Children and Teens». Beacon House Therapeutic Services & Trauma Team. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ օգոստոսի 29-ին. Վերցված է 2022 թ․ օգոստոսի 29-ին.
  40. 1 2 Seligman, R; Kirmayer, LJ (2008). «Dissociative Experience and Cultural Neuroscience: Narrative, Metaphor and Mechanism». Culture, Medicine and Psychiatry. 32 (1): 31–64. doi:10.1007/s11013-007-9077-8. PMC 5156567. PMID 18213511.
  41. ↑ Jans, Thomas; Schneck-Seif, Stefanie; Weigand, Tobias; Schneider, Wolfgang; Ellgring, Heiner; Wewetzer, Christoph; Warnke, Andreas (2008). «Long-term outcome and prognosis of dissociative disorder with onset in childhood or adolescence». Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health. 2 (1): 19. doi:10.1186/1753-2000-2-19. PMC 2517058. PMID 18651951.
  42. ↑ Boysen, Guy A. (2011). «The Scientific Status of Childhood Dissociative Identity Disorder: A Review of Published Research». Psychotherapy and Psychosomatics. 80 (6): 329–34. doi:10.1159/000323403. PMID 21829044. S2CID 6083787.
  43. 1 2 Lynn, C. D (2005). «Adaptive and Maladaptive Dissociation: An Epidemiological and Anthropological Comparison and Proposition for an Expanded Dissociation Model». Anthropology of Consciousness. 2 (61): 16–49. doi:10.1525/ac.2005.16.2.16.
  44. ↑ Brand, Bethany L.; Lanius, Ruth; Vermetten, Eric; Loewenstein, Richard J.; Spiegel, David (2012). «Where Are We Going? An Update on Assessment, Treatment, and Neurobiological Research in Dissociative Disorders as We Move Toward the DSM-5». Journal of Trauma & Dissociation. 13 (1): 9–31. doi:10.1080/15299732.2011.620687. PMID 22211439. S2CID 8204753.
  45. 1 2 American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5®) (անգլերեն) (5th ed.). American Psychiatric Pub. էջեր 528–556. ISBN 978-0-89042-557-2.
  46. ↑ Stern DB (2012 թ․ հունվար). «Witnessing across time: accessing the present from the past and the past from the present». The Psychoanalytic Quarterly. 81 (1): 53–81. doi:10.1002/j.2167-4086.2012.tb00485.x. PMID 22423434. S2CID 5728941.
  47. ↑ Heim, Gerhard; Bühler, Karl-Ernst (2019 թ․ ապրիլի 3). «Pierre Janet's views on the etiology, pathogenesis, and therapy of dissociative disorders 1». In Craparo, Giuseppe; Ortu, Francesca; van der Hart, Onno (eds.). Rediscovering Pierre Janet (անգլերեն) (1 ed.). Routledge. էջեր 178–199. doi:10.4324/9780429201875-14. ISBN 978-0-429-20187-5. S2CID 146072691. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ օգոստոսի 28-ին. Վերցված է 2020 թ․ հուլիսի 24-ին.
  48. ↑ Lynn, SJ; և այլք: (2012). «Dissociation and dissociative disorders: challenging conventional wisdom». Current Directions in Psychological Science. 21 (1): 48–53. doi:10.1177/0963721411429457. S2CID 4495728.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Դասակարգում
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Դիսոցատիվ_խանգարումներ&oldid=10891730» էջից