Դիասպորոլոգիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բուսաբանության բաժին

Դիասպորոլոգիա


Ուսումնասիրության առարկա

Բույսեր · Ջրիմուռներ
Սնկեր և այլն

Բուսաբանության բաժիններ

Ալգոլոգիա · Բույսերի անատոմիա · Բրիոլոգիա · Երկրաբուսաբանություն · Բույսերի աշխարհագրություն · Ծառագիտություն · Դիասպորոլոգիա · Կարպոլոգիա · Լիխենոլոգիա · Միկոաշխարհագրություն · Միկոլոգիա · Բույսերի մորֆոլոգիա · Պալեոբուսաբանություն · Պալինոլոգիա · Բույսերի սիստեմատիկա · Բույսերի ֆիզիոլոգիա · Բուսախտաբանություն · Ֆլորիստիկա · Բույսերի էկոլոգիա · Էթնոբուսաբանություն․․․

Հայտնի բուսաբաններ

Թեոփրաստես
Ժոզեֆ Փիթոն դե Թուրնեֆոր
Կառլ Լիննեյ
Ադոլֆ Հենրիխ Գուստավ Էնգլեր
Արմեն Թախտաջյան

Պատմություն

Բուսաբանության պատմություն
Բուսաբանության հայտնի գրքեր
Բուսաբանական պատկերազարդում

Դիասպորոլոգիա կամ կարպոէկոլոգիա, բուսաբանության բաժին, որն ուսումնասիրում է դիասպորների տարածման օրինաչափությունները:

Դիասպոր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիասպորը ( հին հուն․՝ διασπείρω՝ ցրում եմ, տարածում եմ) կամ պրոպագուլը (լատիներեն՝ propago՝ տարածում եմ) բույսի մարմնի մաս է , որը կարող է բնականոն ճանապարհով տարանջատվել նրանից և ծառայել բազմացմանը։

Տարբերում են․

Կարպոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Epilobium hirsutum - Seed head - Triptych.jpg

Երբեմն կարպոէկոլոգիան հասկանում են ավելի նեղ իմաստով, որպես կարպոէկոլոգիայի բաժին (գիտություն պտուղների և սերմերի մասին), որն ուսումնասիրում է պտուղների և սերմերի տարածմաան օրինաչափությունները։

Դիասպորների տարածման եղանակները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Burdock2.jpg
Կռատուկին (վերևում) բնորոշ է էրիոքորիան, իսկ իլենուն (ներքևում)՝ օրնիտոքորիան

Դիասպորների տարածման եղանակների բազմազանությունը կարող է տարանջատված լինել երկու մեծ խմբերում՝արտաքին միջավայրի գործոնների օգտագործմամբ և առանց դրա (այդ եղանակները համապատասխանաբար կոչվում են ալոքորիա և ավտոքորիա)։ Իսկ արտաքին գործոնները կարելի է բաժանել բիոտիկ՝ կենսածին (այսինքն այլ օրգանիզմների կենսագործունեության հետ կապված) և աբիոտիկ՝ ոչ կենսածին: Այս եղանակներից շատերի համար գոյություն ունեն հատուկ եզրույթներ, որոնք ավարտվում են «քորիա» վերջավորությամբ ( հունարեն՝ χωρέω (choreo) ՝ «առաջ եմ ընթանում», «տարածվում եմ»[1]

Հատուկ անվանումների ցանկ[1][2]:

ավտոքորիա (հին հուն․՝ αὐτός «ինքնա» և «քորիա» բառերից) — դիասպորների տարածում առանց որևիցե միջնորդի,

ավտոմեխանաքորիա ( հին հուն․՝ αὐτός «ինքնա», μηχανή « գործիք» և ) — սերմերի տարածում դրանց բացվող պտուղների ցրելու արդյունքում (մյուս անվանումը՝ մեխանաքորիա), ինքնամեխանաքորիան բնորոշ է օրինակ, ալստրոմերիային (լատ.՝  Alstroemeria)

մեխանոքորիա (հին հուն․՝ μηχανή «գործիք» և քորիա) — սերմերի տարածում դրանց բացվող պտուղների ցրելու արդյունքում(մյուս անվանումը՝ ավտոմեխանոխորիա) (հին հուն․՝ βάρος «ծանրություն» և քորիա) — սերմերի թափումը սեփական զանգվածի ազդեցությունից,

ալոքորիա (հին հուն․՝ ἄλλος «ուրիշ» և քորիա) — դիասպորների տարածում արտաքին գործոնների, օրինակ՝ մարդու, կենդանիների, քամու կամ ջրի օգնությամբ։

    • անեմոքորիա (հին հուն․՝ ἄνεμος «քամի» և քորիա) — դիասպորների տարածում քամու միջոցով:
      • անեմոաէրոքորիա (հին հուն․՝ ἄνεμος «քամի», ἀήρ «օդ» և քորիա), որի ժամանակ դիասպորները տարածվում են օդով:
      • անեմոգեոքորիա (հին հուն․՝ ἄνεμος «քամի», γῆ «երկիր» և -քորիա)-անեմոքորիայի տարատեսակ է, որի ժամանակ դիասպորները տարածվում են քամու օգնությամբ՝ հողի մակերևույթով, օրինակ՝ ցմախի (սապնարմատ) մոտ

անեմոհիդրոքորիա (հին հուն․՝ ἄνεμος «քամի», ὕδωρ «ջուր» և քորիա) — անեմոքորիայի տարատեսակ է, որի ժամանակ դիասպորները տարածվում են տեղաշարժվելով ջրի մակերևույթով՝ քամու օգնությամբ, օրինակ՝ բոշխի դեպքում։

անեմոխինոքորիա (հին հուն․՝ ἄνεμος «քամի», χιών «ձյուն» և քորիա) անեմոքորիայի տարատեսակ է, որի ժամանակ դիասպորները տարածվում են ձյունածածկի մակերևույթով՝ քամու օգնությամբ, օրինակ՝ բոշխը։

    • անթրոպոքորիա (հին հուն․՝ ἄνθρωπος «մարդ» և քորիա) — դիասպորների տարածում, որը կատարվում է մարդու գործունեության հետևանքով։
      • չկանխատեսված անթրոպոքորիա կամ պատահական անթրոպոքորիա, անթրոպոքորիայի տարատեսակ՝դիասպորների տարածում,որն հանդիսանում է մարդու գործունեության կողմնակի հետևանք։
        • ագեստոքորիա, դիասպորների տարածում փոխադրամիջոցներով։ 
        • սպեյրոքորիա մոլախոտերի դիասպորների չկանխատեսված տարածում, որը կատարվում է սերմացու նյութի մոլախոտերով աղտոտելու ճանապարհով։
        • էրգազիոքորիա (հին հուն․՝ ἐργαστικός «գործուն» քորիա) մոլախոտերի դիասպորների չկանխատեսված տարածում գյուղատնտեսական գործիքների միջոցով։
      • կանխատեսված անթրոպոքորիա դիասպորների մարդու կողմից կանխատեսված տարածում։
    • բալիստոքորա (от հին հուն․՝ βάλλω «նետում եմ» և քորիա)  սերմերի տարածում դրանք որոշակի գործոնների կողմից (քամու, կենդանիների) ճոճելով ցրելու ճանապարհով, օրինակ, բալիստոքորիան հատուկ է զանգակածաղիկայինների լատ.՝ Campanulaceae ընտանիքի ներկայացուցիչներին։
    • հիդրոքորիա (հին հուն․՝ ὕδωρ «ջուր» ևքորիա) դիասպորների տարածում ջրի (ջրային հոսանքների) օգնությամբ։
    • զոոքորիա (հին հուն․՝ ζῷον «կենդանի» և քորիա) դիասպորների տարածում կենդանիների օգնությամբ։
      • էնդոզոոքորիա (հին հուն․՝ ἔνδον «ներսում», ζῷον «կենդանի» և քորիա) զոոքորիայի տարատեսակ է, երբ կենդանիներն ուտում են ամբողջական պտուղներ, և դրանց մեջ գտնվող սերմերն անցնելով կենդանիների մարսողական համակարգով, հայտնվում են արտաքին միջավայրում՝ արտաթորանքների հետ միասին, ենթադրվում է, որ զոոքորիայի այս տարատեսակը հանդիսանում է ամենահնագույնը։
      • էպիզոոքորիա (հին հուն․՝ ἐπι- տվյալ դեպքում՝ «հետո», նկատի ունենալով «ինչ որ մեկին, կամ ինչ որ բանին հետևելը», ζῷον «կենդանի» և քորիա)  զոոքորիայի տարատեսակ է, որի դեպքում պտուղները և սերմերը տարածվում են կենդանիների միջոցով՝ հատուկ հարմարանքներով (խոզաններ, փշեր, կեռիկներ) ամրանալով վերջինների մարմնիններին կամ էլ սոսնձվելով նրանց։
      • էրիոքորիա (հին հուն․՝ ἔριον — «բուրդ» և քորիա) զոոքորիայի տարատեսակ է, երբ պտուղներն ու սերմերը տարածվում են կենդանիների բրդին ամրացած։
      • սինզոոքորիա (հին հուն․՝ συν- — «միասին», ζῷον «կենդանի» և քորիա բառերից) զոոքորիայի տարատեսակ է, որի դեպքում պտուղներն ու սերմերը տարածվում են կենդանիների օգնությամբ՝ նրանց բների շինանյութերի հետ միասին, կամ էլ տեղակայվելով թաքստոցներում՝ որպես սննդի պաշար։  
      • զաուրոքորիա (հին հուն․՝ σαῦρος — «մողես» և քորիա բառերից) սողունների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ է, օրինակ՝ Գալապագոսյան կղզիներում մի շարք կակտուսների պտուղներ տարածվում են կրիաների միջոցով։
      • իխտիոքորիա (հին հուն․՝ ἰχθύς — «ձուկ» և-քորիա) ձկների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ․ նման եղանակը բնորոշ է, օրինակ, մուսկուսային ադոքսին լատ.՝  Adoxa moschatellina։ Պտուղների հասունացման պահին ցողունը թուլանում է և թեքվում, և քանի որ այդ բույսն աճում է ջրամբարի կողքին, պտուղները հայտնվում են ջրի մակերևույթին։
      • էնտոմոքորիա (հին հուն․՝ ἔντομον — «միջատ» և քորիա) միջատների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ։  
      • միմեկոքորիա ( հին հուն․՝ μύρμηξ — «մրջյուն» և քորիա)  մրջյունների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ, որն էնտոմոքորիայի տարատեսակ է, սովորաբար մրջյունների միջոցով տարածվող բույսերի սերմերն ունենում են արիլոիդներ՝ սերմնային հավելումներ, որոնցով սնվում են մրջյունները, միմեկոքորիան բնորոշ է մանուշակներին (լատ.՝ Viola), ռաֆլեզիաներին և այլնին։
      • Օրնիտոքորիա (հին հուն․՝ ὄρνις — «թռչուն» և -քորիա) թռչունների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ։  
    • դիպլոքորիա (հին հուն․՝ διπλόος «կրկնակի» և քորիա բառերից) միաժամանակ կամ հաջորդաբար գործող արտաքին միջավայրի մի քանի գործոնների միջոցով դիասպորների տարածման եղանակ։

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Արմեն Թախտաջյան Распространение семян и плодов // Жизнь растений. В 6-ти т. / под ред. Արմեն Թախտաջյանа. — М.: Просвещение, 1980. — Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения. — С. 96—103. — 430 с. — 300 000 экз.
  • Коровкин О. А. Анатомия и морфология высших растений: словарь терминов. — М.: Дрофа, 2007. — 268, [4] с. — (Биологические науки: Словари терминов). — 3000 экз. — ISBN 978-5-358-01214-1

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Современный словарь иностранных слов: Ок. 20000 слов. — 4-е изд., стер. — М.: Русский язык, 2001. — С. 147. — 742 с. — Доп, тираж 10 000 экз. — ISBN 5-200-02989-9
  2. Тахтаджян А. Л. Распространение семян и плодов… (см. раздел Литература.)

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]