Դեյտերիում

Դեյտերիում (լատին․՝ Deuterium, նշանակումը՝ ²H կամ D), ծանր ջրածին, ջրածնի կայուն իզոտոպը, զանգվածի թիվը՝ 2։

Դեյտերիումի միջուկը դեյտրոնն է։ 1932 թվականին սպեկտրալ մեթոդով հայտնաբերել է ամերիկացի գիտնական Հարոլդ Յուրին։ Ջրածնի (¹H) և դեյտերիումի զանգվածների տարբերությամբ է պայմանավորված նրանց հատկությունների էական տարբերությունը (օրինակ, սովորական ¹H-ի համար t_եռ. = 20,39K, D-ի համար t_եռ. = 23,57K), բայց մնացածով տարբերվում են միայն նեյտրոնների քանակությամբ, ¹H-ում չկա նեյտրոն իսկ D-ում կա մեկը։ D և ¹H պարունակող որոշ նյութերի համար քիմիական ռեակցիայի արագությունները տարբերվում են 5-10 անգամ։ Դեյտերիումն օգտագործվում է ջրածնային ռումբի պայթուցիչ համակարգում։ Ապագայի էներգետիկայում այն կարող է ծառայել որպես ջերմամիջուկային վառելանյութ։ Գիտական հետազոտություններում դեյտերիումը կիրառվում է որպես իզոտոպային ինդիկատոր։

Բնության մեջ հայտնաբերված գրեթե ամբողջ դեյտերիումը սինթեզվել է Մեծ պայթյունի ընթացքում՝ մոտավորապես 13,8 միլիարդ տարի առաջ, որի արդյունքում ձևավորվել է ²H-ի և ¹H-ի նախնական հարաբերակցությունը (մոտավորապես 26 դեյտերիումի միջուկ յուրաքանչյուր 10⁶ ջրածնի միջուկի դիմաց)։ Դեյտերիումը հետագայում կարող է առաջանալ նաև աստղերում՝ դանդաղ ընթացող պրոտոն-պրոտոնային ցիկլի ռեակցիաների ընթացքում, սակայն այն արագորեն քայքայվում է էկզոթերմ միաձուլման ռեակցիաներով։ Դեյտերիում-դեյտերիում միաձուլման ռեակցիան ունի երկրորդ ամենացածր էներգետիկ շեմը և աստղաֆիզիկապես համարվում է ամենահասանելի ռեակցիաներից մեկը, որն ընթանում է աստղերում։

Դեյտերիումը թթվածնի հետ միանալիս առաջացնում է ծանր ջուրը (D₂O), որը օգտագործվում է ատոմային ռեակտորներում նեյտրոններ դանդաղեցնելու համար։

Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Դեյտերիում» հոդվածին։

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական կամ ներկայիս տարբերակը վերցված է Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) ազատ թույլատրագրով թողարկված Հայկական սովետական հանրագիտարանից  (հ․ 3, էջ 348)։