Դայան Ֆոսսի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Դայան Ֆոսսի
անգլ.՝ Dian Fossey
Ծնվել էհունվարի 16, 1932(1932-01-16)[1][2][3][4]
Սան Ֆրանցիսկո, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ[5]
Մահացել էդեկտեմբերի 26, 1985(1985-12-26)[6][1][2] (53 տարեկանում) կամ դեկտեմբերի 27, 1985(1985-12-27)[7] (53 տարեկանում)
Karisoke Research Center, Ռուանդա
մարդասպանություն
ԳերեզմանKarisoke Research Center
ՔաղաքացիությունFlag of the United States.svg ԱՄՆ
Մասնագիտությունմարդաբան, պրիմատոլոգ, էթոլոգ, կենդանաբան, կենսաբան, ակադեմիկոս, գրող և բնապահպանագետ
Հաստատություն(ներ)Կոռնելի համալսարան
Գործունեության ոլորտԷթոլոգիա
Ալմա մատերԴարվինի քոլեջ (Քեմբրիջ), Սան Խոսեի պետական համալսարան, Կալիֆոռնիայի համալսարան, Դևիս, College of Marin? և Քեմբրիջի համալսարան
Գիտական աստիճանդոկտորի աստիճան[5]
Տիրապետում է լեզուներինանգլերեն[1]
Dian Fossey Վիքիպահեստում

Դայան Ֆոսսի (անգլ.՝ Dian Fossey, հունվարի 16, 1932(1932-01-16)[1][2][3][4], Սան Ֆրանցիսկո, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ[5] - դեկտեմբերի 26, 1985(1985-12-26)[6][1][2] կամ դեկտեմբերի 27, 1985(1985-12-27)[7], Karisoke Research Center, Ռուանդա), հռչակավոր էթոլոգ, կենդանաբան, մարդաբան, պրիմատոլոգ և բնության պահպանության ջատագով, ով 18 տարի շարունակ լայնածավալ հետազոտություններ է կատարել լեռնային գորիլաների խմբում:

Լինելով աշխարհի առաջատար պրիմատոլոգներից մեկը, Դայան Ֆոսսին հնագետ և մարդաբան Լուիս Լիկիի կողմից ընտրվել էր Ռուանդայի, Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետության և Ուգանդայի սահմանագծին գտնվող Վիրունգա լեռների արևադարձային անտառների բնական միջավայրում` գորիլաների վարքագիծը հետազոտելու և ուսումնասիրելու համար: Դրան զուգահեռ, էթոլոգ և մարդաբան Ջեյն Գուդոլը ընտրվել էր Տանզանիայում շիմպանզեներին ուսումնասիրելու, իսկ Բիրուտե Գալդիկասը` Կալիմանտան կղզում օրանգուտաններին հետազոտելու համար[8][9]:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դայան Ֆոսսին ծնվել է ԱՄՆԿալիֆոռնիա նահանգում գտնվող Սան Ֆրանցիսկո քաղաքում[10]: Նրա ծնողները ամուսնալուծվել էին, երբ նա վեց տարեկան էր[11]: Մեկ տարի անց մայրն ամուսնացել է գործարարի հետ: Հայրը ժամանակին փորձել է կապ պահպանել դստեր հետ, սակայն մայրն անընդհատ խոչընդոտներ է ստեղծել և արդյունքում նրանց կապը խզվել է[12]: Խորթ հայրը Դայանին որպես դուստր չէր ընդունում և արգելում էր նրան իր կամ մոր հետ սեղան նստելու[13][14]: Հուզական և հոգեկան տվայտանքները հանգեցրին նրան, որ նա իր սփոփանքը գտավ կենդանիներ պահելու մեջ[15]: Կենդանիների նկատմամբ սերը սկսվեց իր առաջին ոսկե ձկնիկից և պահպանվեց ողջ կյանքի ընթացքում[13]:

1954 թվականին, դպրոցն ավարտելուց հետո, նա զբաղվում էր ձիավարությամբ: 19 տարեկանում ընդունվել է Դեյվիսում գտնվող Կալիֆոռնիայի համալսարանի կենսաբանության ֆակուլտետ` անցնելով անասնաբուժության դասընթացներ: Հետագայում տեղափոխվել է Կալիֆոռնիայի Սան Խոսե քաղաքի համալսարան` էրգոթերապիայի դասընթացներ անցնելու նպատակով[16]: Այնուհետև Կալիֆոռնիայի տարբեր հիվանդանոցներում աշխատել է տուբերկուլոզով հիվանդ մարդկանց հետ[17]: 1955 թվականից աշխատանքի է անցել Կենտուկի նահանգի Լուիսվիլ քաղաքի մանկական հոսպիտալում[18][19]:

1963 թվականին, զբոսաշրջության նպատակով մեկնել է Աֆրիկա և ժամանել Քենիայի մայրաքաղաք Նայրոբի[11][12][17][20]: Յոթ շաբաթների ընթացքում ճանապարհորդել է Քենիայով, Տանզանիայով, Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունով և Ռոդեզիայով: Ճամփորդության ընթացքում հանդիպել է Լուիս Լիկիին: Վերջինս նրան պատմել է Ջեյն Գուդոլի աշխատանքների և կապիկների երկարատև ուսումնասիրության կարևորության մասին[17]: Այդ օրերին նա առաջին անգամ հանդիպել է վայրի լեռնային գորիլաներին[17]: Որոշ ժամանակ անց, Լուիս Լիկիի առաջարկով, Դայան Ֆոսսին սկսել է գորիլաների երկարատև ուսումնասիրությունները: Ֆինանսական օգնությունը նրան տրամադրում էր Լուիս Լիկին[21]:

Շուրջ 18 տարի Դայան Ֆոսսին ուսումնասիրել և հետազոտել է լեռնային գորիլաների վարքը, ակտիվորեն զբաղվել բնության պահպանության խնդիրներով և Վիրունգա ազգային պարկի տարածքում պայքարել որսագողության դեմ: 1975 թվականին նա դարձել է Ազգային աշխարհագրական կազմակերպության «Հսկայական կապիկների որոնումները» կինոնկարի գլխավոր հերոսուհին: Ապրելով կապիկների հետ շուրջ 18 տարի, նա գիտեր, որ այդ խելացի, ուժեղ և անկանխատեսելի կենդանիներին վտանգ է սպառնում միայն մարդու կողմից: 1980 թվականին Երկրի վրա մնացել էր ընդամենը 250 լեռնային գորիլա, որի պատճառով էլ նա մշտապես պայքարում էր որսագողության դեմ:

Դայան Ֆոսսին տարիներով վտանգելով իր կյանքը, համբերությամբ սպասում էր, թե երբ գորիլաները իրեն կընդունեն իրենց խմբի մեջ: Արդյունքում նա հաղթանակ տարավ, կապիկները վերջապես նրան ընդունեցին` համարելով իրենցից մեկը: Այդպես Դայան Ֆոսսին միայնակ ապրեց կապիկների միջավայրում` ուսումնասիրելով նրանց վարքը, ունակությունները, քմահաճույքները և բարքը: Երբ 1970 թվականին Դայան Ֆոսսի լուսանկարը հայտնվեց National Geographic ամսագրի շապիկին, նա միանգամից հանրաճանաչ դարձավ: 1980 թվականին, Քեմբրիջի համալսարանում նա ստացավ դոկտորի աստիճան և համարվում էր լեռնային գորիլաների վարքագծի և ֆիզիոլոգիայի աշխարհի առաջատար մասնագետը: 1981-1983 թվականներին Կոռնելի համալսարանում նա դասախոսություններ էր կարդում: 1983 թվականին լույս տեսավ նրա «Գորիլաները մշուշում» գիտահանրամատչելի գիրքը, որը մինչ օրս համարվում է գորիլաների մասին պատմող ամենավաճառվող գիրքն աշխարհում: Ավելի ուշ, 1988 թվականին, մասամբ այդ գրքի հիման վրա, նկարահանվել է համանուն կինոնկարը, որտեղ գլխավոր դերը կատարել է Սիգուրնի Ուիվերը:

Սպանությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1985 թվականի դեկտեմբերի 27-ին Ռուանդայի Վիրունգա լեռներում գտնվող ճամբարի իր տնակի ննջարանում Դայան Ֆոսսիին հայտնաբերել են սպանված[22]: Նրան սպանել էին եղեգներ կտրատելու համար նախատեսված իր իսկ մաչետեով: Սենյակում ամեն-ինչ տակնուվրա էր արված, սակայն սպանությունը կատարվել էր ոչ թալանի նպատակով, քանի որ նրա բոլոր արժեքավոր իրերը տեղում էին, իսկ կողքին, փշրված ապակիների մեջ ընկած էր նրա ատրճանակը[23]: Դայան Ֆոսսիի օրագրի վերջին գրառումը հետևյալն էր. «Երբ դուք գիտակցում եք ողջ կյանքի արժեքը, ապա քիչ եք անդրադառնում անցյալին և ավելի շատ կենտրոնանում եք ապագան պահպանելու վրա»[24]:

Դայան Ֆոսսիին թաղեցին Կարիսոկի հետազոտական կենտրոնից ոչ հեռու գտնվող ճամբարում, իր կողմից կառուցված կապիկների գերեզմանոցում, որտեղ թաղված էին մահացած և որսագողերի կողմից սպանված կապիկները[25][26]: Շիրմաքարի վրա գրված է նրա ռուանդական անունը` Նուարմաչաբելե, որը նշանակում էր. «Կինը, ով միայնակ ապրում է լեռներում»[27], իսկ տապանագիրը հետևյալն է. «Ոչ ոք այդքան չէր սիրում գորիլաներին: Հանգչիր խաղաղությամբ, թանկագին ընկերուհի, հավերժ պաշտպանված այս սուրբ հողում, քո տանը, որին դու պատկանում ես»[28]:

Սպանությունը այդպես էլ չբացահայտվեց:

Քննադատությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դայան Ֆոսսիի մահից հետո նրա հասցեին սկսեցին քննադատական կարծիքներ հնչել: Որոշ հետազոտողներ նրան մեղադրում էին կեղծարարությունների համար, որոնց նպատակը իր սեփական նշանակության չափազանցումն էր[29]: Որոշ ռուանդական քաղաքական գործիչներ Ֆոսսիին բնութագրում էին որպես սադիստուհու և ռասիստուհու, ով անտարբերությամբ էր նայում շրջապատի մարդկանց և իր ողջ սերը տալիս էր միայն գորիլաներին[30]: Որոշ պնդումներով, Դայան Ֆոսսին մարմնական պատիժների էր ենթարկում այն մարդկանց, ում կասկածում էր որսագողության մեջ` թեկուզ նրանց մեղքը դեռևս ապացուցված չէր[31]:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Encyclopædia Britannica
  3. 3,0 3,1 SNAC — 2010.
  4. 4,0 4,1 Բրոքհաուզի հանրագիտարան
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118843427 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  6. 6,0 6,1 6,2 Person Profile // Internet Movie Database — 1990.
  7. 7,0 7,1 7,2 Library of Congress AuthoritiesLibrary of Congress.
  8. Robertson Nan (May 1981)։ «Three Who Have Chosen a Life in the Wild»։ B։ The New York Times։ էջ 4 
  9. Willis Delta (հուլիսի 15, 1990)։ «Some Primates Weren't Meant To Be Trusted»։ The New York Times։ Վերցված է 2010-07-08 
  10. Ware, Susan; Braukman, Stacy (2004). Notable American Women: A Biographical Dictionary, Volume 5. Radcliffe Institute for Advanced Study. pp. 220-1. 0-674-01488-X.
  11. 11,0 11,1 «Karisoke Revisited - A Study of Dian Fossey»։ innominatesociety.com։ Վերցված է 2009-12-14 
  12. 12,0 12,1 «Dian Fossey»։ Webster.edu։ Վերցված է 2009-12-14 
  13. 13,0 13,1 Mowat, Farley. Woman in the Mists: The Story of Dian Fossey and the Mountain Gorillas of Africa. New York, NY: Warner Books, 1987.
  14. Washam, Cynthia. "Fossey, Dian." Environmental Encyclopedia. 4th ed. Vol. 1. Detroit: Gale, 2011. 701-703. Gale Virtual Reference Library. Web. 28 February 2013.
  15. "Fossey, Dian." The Scribner Encyclopedia of American Lives. Ed. Kenneth T. Jackson, Karen Markoe, and Arnold Markoe. Vol. 1: 1981–1985. New York: Charles Scribner's Sons, 1998. 294-296. Gale Virtual Reference Library. Web. 28 February 2013.
  16. «Notable Thetas - Heritage - Kappa Alpha Theta»։ Վերցված է մարտի 29, 2016 
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 «Dian Fossey – Biography»։ The Dian Fossey Gorilla Fund International։ Վերցված է հունվարի 16, 2013 
  18. Washam Cynthia (2011)։ Environmental Encyclopedia (4 ed.)։ Detroit։ էջեր 701–703 
  19. Jackson Kenneth (1998)։ The Scribener Encyclopedia։ New York: Charles Scribner's Sons։ էջեր 294–296 
  20. McPherson Angie։ «Zoologist Dian Fossey: A storied life with gorillas»։ National Geographic։ National Geographic։ Վերցված է սեպտեմբերի 3, 2014 
  21. Kenneth T. Jackson, Karen Markoe, Arnold Markoe, eds. (1998)։ The Scribner Encyclopedia of American Lives։ New York: Charles Scribner's Sons։ էջեր 294–296 
  22. Brower Montgomery (February 1986)։ «The Strange Death of Dian Fossey»։ People 
  23. «Dian Fossey: The woman who lived with gorillas»։ BBC News։ Վերցված է մարտի 29, 2016 
  24. «Dian Fossey»։ dian-fossey.com։ Վերցված է 2009-12-14 
  25. Salak Kira։ «PLACES OF DARKNESS: AFRICA'S MOUNTAIN GORILLAS»։ National Geographic Adventure 
  26. Salak Kira։ «Photos from "PLACES OF DARKNESS: AFRICA'S MOUNTAIN GORILLAS"»։ National Geographic Adventure 
  27. Montgomery, էջ. 130
  28. Georgianne Nienaber, Did Margaret Atwood’s «Saint Dian Fossey» Predict Current Atrocities in Congo? — September 29, 2009
  29. Shlachter, Barry. "A Neighborhood Feud? The strange life and gruesome death of Dian Fossey", July 8, 1986, Boston Phoenix
  30. Tunku VaradarajanTunku Varadarajan (2002-03-04)։ «Giants of the Jungle»։ Online.wsj.com։ Վերցված է 2014-01-16 
  31. Washington Post, Gorillas in the mist film review Retrieved 16 January 2014.

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Dian Fossey: Gorillas in the Mist, Houghton Mifflin Company, 1983
  • "Living with mountain gorillas", in The Marvels of Animal Behavior 208–229 (T.B. Allen ed., National Geographic Society), 1972
  • D. Fossey & A.H. Harcourt: "Feeding ecology of free-ranging mountain gorilla (Gorilla gorilla beringei)", in Primate Ecology: Studies of Feeding and Ranging Behaviour in Lemurs, Monkeys and Apes 415–447 (Tim Clutton-Brock ed., Academic Press), 1977
  • "Development of the mountain gorilla (Gorilla gorilla beringei) through the first thirty-six months", in The Great Apes 139–186 (D.A. Hamburg & E.R. McCown eds., Benjamin-Cummings), 1979

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Mowat Farley (1987)։ Woman in the Mists: The Story of Dian Fossey and the Mountain Gorillas of Africa։ New York, NY: Warner Books։ էջ 380։ ISBN 0-446-51360-1 
  • Montgomery Sy (1991)։ Walking with the Great Apes։ Boston, MA: Houghton Mifflin Co։ էջ 280։ ISBN 0395515971 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]