Գրեգոր Մենդել

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Գրեգոր Մենդել
Gregor Mendel
Gregor Mendel.png
Ծնվել է հուլիսի 20, 1822(1822-07-20)[1][2] կամ հուլիսի 22, 1822(1822-07-22)[3][4][5]
Հինչիգե, Vražné, Նովի Յիչինի շրջան, Moravian-Silesian Region, Չեխիա[3]
Մահացել է հունվարի 6, 1884(1884-01-06)[6][7][5][1][3][8] (61 տարեկանում)
Բռնո, Lands of the Bohemian Crown, Ավստրո-Հունգարիա[3]
բնական մահով[3]
Գերեզման Կենտրոնական գերեզմանատուն[3]
Քաղաքացիություն Ավստրո-Հունգարիա[3]
Flag of the Habsburg Monarchy.svg Ավստրիական կայսրություն[3]
Ազգություն Չեխեր[3]
Դավանանք Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի[3]
Մասնագիտություն կենսաբան, գենետիկ, մեղվաբույծ, մաթեմատիկոս և բուսաբան
Հաստատություն(ներ) St Thomas's Abbey, Brno[3]
Գործունեության ոլորտ գենետիկա[3]
Պաշտոն(ներ) աբբա[3]
Ալմա մատեր Պալացկու համալսարան[3] և Վիեննայի համալսարան[3]
Տիրապետում է լեզուներին գերմաներեն[7][3] և անգլերեն[3]
Պարգևներ Ֆրանց Յոզեֆի շքանշան[3]
Ամուսին(ներ) չկա[3]
Հեղինակի անվան հապավումը (բուսաբանություն) Mendel
Կայք mendelweb.org
Gregor Mendel Վիքիպահեստում

Գրեգոր Յոհան Մենդել (գերմ.՝ Gregor Johann Mendel, հուլիսի 20, 1822[9], Հենցենֆորդ, Ավստրո-Հունգարիա - հունվարի 6, 1884, Բռնո, Չեխիա), ավստրիացի բնագետ, ժառանգականության մասին գիտության հիմնադիրը։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մենդելի կիսանդրին

Մենդել Գրեգորի Յոհանը ծնվել է հուլիսի 20, 1822 թ. հոգևորականի ընտանիքում, Հենցենֆորդ փոքրիկ գյուղական քաղաքում (Ավստրիական կայսրություն, ավելի ուշ Ավստրո-Հունգարիա այժմ Բռնո Չեխիա)։ Կնքվել[10] է՝ հուլիսի 20։

Ստացված հիբրիդների բոլոր տիպերի քանակական հաշվառման հիման վրա ձևակերպել է ժառանգական գործոնների անկախ տեղաբաշխման և զուգակցման օրինաչափությունները, որոնք ժառանգականության մասին ուսմունքի հիմքը դարձան և հետագայում կոչվեցին Մենդելի օրենքներ։ Մինչ Մենդելը գոյություն ուներ «միաձույլ» ժառանգականության տեսություն, ըստ որի՝ խաչասերվող օրգանիզմների հատկանիշները «միաձուլվում» են, և ընդունված էր, որ բնական ընտրությունն անկարող է պահպանել որևէ նոր, եզակի հատկանիշ, եթե նույնիսկ այն օգտակար է գոյության պայքարում։

Մենդելը կարողացավ հերքել այդ տեսությունը և բնական ընտրության դեմ եղած առարկությունները։ Սակայն Մենդելի հայտնագործությունները չհասկացվեցին ու չգնահատվեցին ժամանակակիցների կողմից. համընդհանուր ուշադրության արժանացան 1900 թ., երբ Խ. դե Ֆրիզը՝ Հոլանդիայում, Կ. Կորենսը՝ Գերմանիայում և Է.Զ. Չերմակը՝ Ավստրիայում, միմյանցից անկախ, սեփական փորձերի հիման վրա հաստատեցին Մենդելի հայտնաբերած օրինաչափությունները։ Եվ միայն 1930-ական թվականներին գենետիկան և մենդելիզմը ճանաչվեցին որպես ժամանակակից դարվինիզմի հիմքը։

դոմինանտ և ռեցեսիվ ֆենոտիպեր

Մենդելիզմը դարձավ միկրոօրգանիզմների, մշակաբույսերի և ընտանի կենդանիների ընտրասերման այժմյան եղանակների տեսական հիմքը։ 1965 թ. համաշխարհային գիտական հասարակայնությունը մեծ շուքով նշել է Մենդելի հայտնագործությունների 100-ամյակը։

Ուսում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1843 թ. ավարտել է Օլմյուցի համալսարանին կից փիլիսոփայական բաժինը և ձեռնադրվել Բրյունի Ավգուստինյան վանքի վանական (1868 թվականից՝ վանահայր)։ 1851-1853 թթ. Վիեննայի համալսարանում, որպես ազատ ունկնդիր, ուսանել է ֆիզիկա, բուսաբանություն, հնէաբանություն և վերլուծական քիմիա։

Փորձեր և օրենքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1856-1863 թթ. կատարել է ոլոռի 22 սորտերի խաչասերման փորձեր։ Ստացված հիբրիդների քանակական հաշվառման հիման վրա ձևակերպել է ժառանգական գործոնների անկախ տեղաբաշխման և զուգակցման օրինաչափությունները, որոնք ժառանգականության մասին ուսմունքի հիմք հանդիսացան և հետագայում կոչվեցին Մենդելի օրենքներ։ Մենդելը զբաղվել է նաև մեղվաբուծությամբ, օդերևութաբանությամբ, այգեգործությամբ, կատարել սպիտակ և մոխրագույն մկների խաչասերման փորձեր։ Մենդելի հայտնագործությունները չհասկացվեցին և չգնահատվեցին ժամանակակիցների կողմից և համընդհանուր ուշադրության արժանացան միայն 1900 թ., երբ Ի․ դե Ֆրիզը (Հոլանդիայում), Կ․ Կորենսը (Գերմանիայում) և Է. Զ․ Չերմակը (Ավստրիայում), միմյանցից անկախ, սեփական փորձերի հիման վրա հաստատեցին Մենդելի հայտնաբերած օրինաչափությունները։ 1965 թվականին համաշխարհային գիտական հասարակայնությունը հանդիսավոր կերպով նշեց Մենդելի հայտնագործությունների հարյուրամյակը։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Find A Grave — 1995. — ed. size: 165000000
  2. Կոնգրեսի գրադարան — 1800.
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 https://www.biography.com/people/gregor-mendel-39282
  4. data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  5. 5,0 5,1 SNAC — 2010.
  6. German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118580698 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  7. 7,0 7,1 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  8. Indiana Philosophy Ontology Project
  9. 20 July is his birthday; often mentioned is 22 July, the date of his baptism. Biography of Mendel at the Mendel Museum
  10. Mendel: Man and Mind // Статья на сайте Музея Менделя. (անգլ.)

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]