Jump to content

Գունակային ռետինիտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Գունակային ռետինիտ
Տեսականբուժելի/հազվագյուտ հիվանդություն և հիվանդության կարգ
Բժշկական մասնագիտությունակնաբանություն
 Retinitis pigmentosa Վիքիպահեստում

Գունակային ցանցաթաղանթաբորբ (պիգմենտային ռետինիտ, անգլ.` retinitis pigmentosa), տեսողության խանգարում առաջացնող գենետիկական հիվանդությունների խմբի տեսակ, որը կոչվում է ցանցաթաղանթի ժառանգական դիստրոֆիա[1]։ Ախտանիշներից են գիշերային տեսողության դժվարությունը և ծայրամասային տեսողության՝ կողմնային, վերին, ստորին տեսողական դաշտի նվազումը[1]։ Ծայրամասային տեսողության վատթարացմանը զուգահեռ կարող է զարգանալ «թունելային տեսողություն»[1]։ Լրիվ կուրությունը հազվադեպ է զարգանում[2]։ Ախտանիշների սկիզբը սովորաբար աստիճանական է և հաճախ սկսվում է մանկությունից[1][2]։

Գունակային ցանցաթաղանթաբորբը սովորաբար ժառանգվում է մեկ կամ երկու ծնողներից[3]։ Այն առաջանում է մոտ 100 գենի գենետիկական վարիացիայից[3]։ Հիմքում ընկած մեխանիզմը ակնագնդի ցանցաթաղանթը պատող լուսընկալիչ բջիջների աստիճանական կորուստն է[1]։ Ցուպիկավոր բջիջները արտազատում են նյարդապաշտպան նյութ (RdCVF), որը պաշտպանում է սրվակներին ապոպտոզից։ Երբ ցուպիկավոր բջիջները մահանում են, այս նյութը այլևս չի սինթեզվում։ Դրան սովորաբար հաջորդում է լուսընկալիչ սրվակների կորուստը[1]։ Ախտորոշումը կատարվում է ցանցաթաղանթի աչքի հետազոտության միջոցով և հայտնաբերում է գունանյութի մուգ նստվածքներ, որոնք առաջացել են ցանցաթաղանթի հիմքում գունակային էպիթելային բջիջների պատռվածքից։ Այդ բջիջները պարունակում են մելանին[1]։ Այլ օժանդակ հետազոտությունները ներառում են էլեկտրոռետինոգրամը, տեսողական դաշտի թեստավորումը, ակնային կոհերենտ տոմոգրաֆիան և ԴՆԹ թեստավորումը՝ գունակային ցանցաթաղանթաբորբի համար պատասխանատու գենը որոշելու համար[1]։

Ներկայումս գունակային ցանցաթաղանթաբորբի բուժում չկա[2]։ Հիվանդության զարգացման կանխարգելումը ներառում է թույլ տեսողության շտկումը, կողմնորոշման և աչքի մարզումների օգտագործումը[1]։ Վիտամին A-ի հավելումները կարող են օգտակար հիվանդության զարգացումը դանդաղեցնելու մեջ[1]։ Աչքի պրոթեզը կարող է տարբերակ լինել ծանր ախտանիշներ ունեցող մարդկանց համար[1]։

Սննդի և դեղերի վարչության կողմից հաստատված միայն մեկ գենային թերապիա է այս պահին հասանելի Լեբերի բնածին ամավրոզի դեպքում։ Այն փոխարինում է ցանցաթաղանթի գունակային էպիթելիում արտադրվող սխալ կոդավորվող RPE65 սպիտակուցին։ Այն արդյունավետ է հիվանդների մոտավորապես 50%-ի մոտ։ Որքան շուտ երեխան ստանա RPE65 թերապիան, այնքան ավելի մեծ է դրական արդյունքի հավանականությունը։ Այս պահին ուսումնասիրվում են բազմաթիվ այլ թերապիաներ։

Հաշվարկվում է, որ այն ազդում է 4000 մարդուց 1-ի վրա[1]։

Նշաններ և աշտանիշներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ներքևի պատկերում թունելային տեսողության օրինակ։

Ցանցաթաղանթի գունակային ցանցաթաղանթաբորբի սկզբնական դեգեներատիվ ախտանիշները բնութագրվում են գիշերային տեսողության նվազումով և տեսողության ծայրամասային դաշտի կորստով[4]։ Լուսընկալիչ ցուպիկային բջիջները, որոնք պատասխանատու են թույլ լուսավորության պայմաններում տեսողության համար, հիմնականում տեղակայված ​​են ցանցաթաղանթի ծայրամասում, և հիվանդության ժամանակ առաջինը բնութագրվում են ցանցաթաղանթի աբսցեսներով[5]։ Տեսողության անկումը համեմատաբար արագ զարգանում է ծայրամասային տեսողական դաշտում, ի վերջո տարածվելով դեպի կենտրոնական տեսողական դաշտ՝ թունելային տեսողության տեղծելով։ Տեսողության սրությունը և գունային տեսողությունը կարող են խաթարվել լուսընկալիչ սրվակային բջիջների ուղեկցող կորստի պատճառով։ Դրանք պատասխանատու են գունային տեսողության, տեսողական սրության և կենտրոնական տեսողական դաշտում տեսողության համար[5]։ Հիվանդության զարգացումը երկու աչքերում տեղի է ունենում նմանատիպ, բայց ոչ նույն ձևով: Գունակային ցանցաթաղանթաբորբը բնութագրվում է ախտանիշների բազմազանությամբ՝ սկզբնական լուսընկալիչ ցուպիկների դեգեներացիայի և հետագայում լուսընկալիչ սրվակների անկման անմիջական հետևանքների հետ մեկտեղ: Գունակային ցանցաթաղանթաբորբի ուշ փուլերում հաճախ դրսևորվում են լուսավախություն, և լուսապսիան՝ տեսողական դաշտում ինքնաբերաբար առաջացող թարթող կամ շողշողացող լույսերը։

Աչքի հատակում գունակային ցանցաթաղանթաբորբի հայտնաբերումները հաճախ բնութագրվել են որպես «ակնային եռյակ»։ Այն ներառում է՝ ցանցաթաղանթի և ցանցաթաղանթի գունակային էպիթելի խայտաբղետ տեսքը, որը տալիս է ոսկրային փոշու տեսքը, սակայն ոսկրային փոշի չէ, տեսողական նյարդի սկավառակի մոմային դեղին տեսքը և արյան անոթների նեղացում և տեսողական սկավառակում զարկերակային/երակային հարաբերակցության փոքրացում[4]։

Ոչ համախտանշային գունակային ցանցաթաղանթաբորբը՝ որբ չի զուգակցվում այլ հիվանդությունների հետ, դրսևորվում է հետևյալ ախտանիշներով՝

  • Հավկուրություն
  • թունելային տեսողություն՝ ծայրամասային տեսողության խանգարման արդյունքում
  • Ցանցային տեսողություն՝ ծայրամասային տեսողության մասնակի կորստի արդյունքում
  • Խորության ընկալման կորուստ[6]
  • Ֆոտոպսիա՝ ինքնաբուխ առաջացող փայլատակող, թարթող, փայլող լույսեր
  • Լուսավախություն՝ վառ լույսերի նկատմամբ գերզգայունություն
  • Մելանինի գունանյութի առաջացում
  • Մթությունից լուսավոր միջավայր և հակառակը տեղափոխվելիս դանդաղ ակոմոդացիա
  • Տեսողության մշուշոտում
  • Գույների վատ տարանջատում
  • Ուշ փուլում կենտրոնական տեսողություն խանգարում, քանի որ սա ցուպիկները ախտահարող հիվանդություն է, իսկ սրվակները հիմնականում պատասխանատու են կենտրոնական տեսողության համար
  • Հետագայում մասնակի կամ լրիվ կուրություն: Հիվանդների մեծամասնությունը լիովին չի կուրանում, հաճախ պահպանելով սահմանափակ կամ տեսողություն:

Պատճառներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գունակային ռետինտիտը կարող է լինել ոչ համախտանշային՝ երբ դրսևորվում է առանձին, առանց ուղեկցող հիվանդությունների, համախտանշային՝ այլ նեյրոսենսոր, բնածին արատների հետ ուղեկցված և երկրորդային՝ որպես այլ համակարգային հիվանդությունների հետևանք[7]։

Այլ հիվանդություններից են պրոգրեսիվող պարալիզը, տոքսոպլազմոզը և Ռեֆսումի համախտանիշը։

Ձեռքբերովի վիճակները, որոնք հանգեցնում են պրոգրեսիվող ցանցաթաղանթաբորբի նմանվող ախտանիշների, ներառում են վաղ տարիքում վարակի հետ կապված աչքի բորբոքումները՝ կարմրախտ, սիֆիլիս, տոքսոպլազմոզ, հերպես վիրուս, աուտոիմուն պարանեոպլաստիկ ռետինոպաթիա, դեղորայքային թունավորում՝ ֆենոթիազիններ և քլորոխին, ավելի հազվադեպ՝ թիորիդազին և հիդրօքսիքլորոխին, դիֆուզ միակողմանի ենթասուր նեյրոցանցաթաղանթաբորբ և աչքի վնասվածք: Ձեռքբերովի վիճակները կարող են լինել միակողմանի կամ երկկողմանի, ստատիկ կամ պրոգրեսիվող[11][12]։

ժառանգականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գունակային ցանցաթաղանթաբորբը ցանցաթաղանթի ժառանգական դեգեներացիայի ամենատարածված ձևերից է[13]։

Տտեսողական ուղու համար անհրաժեշտ սպիտակուցները կոդավորող բազմաթիվ գեներ գոյություն ունեն։ Դրանց մուտացիայի դեպքում առաջացնում է պիգմենըային ցանցաթաղանթաբորբի ֆենոտիպ[14]։ Ժառանգվում է աուտոսոմ–դոմինանտ, աուտոսոմ–ռեցեսիվ, X-շղթայակցվածև մայրական՝ միտոքոնդրյալ ուղիներով՝ ծնողներից։ Աուտոսոմ-դոմինանտ 11-րդ տիպը (PRPF-31) կարող է ժառանգվել ոչ լրիվ պենետրանտությամբ, և հետևաբար, կոդավորված է ԴՆԹ-ում, բայց հիվանդությունը չի դրսևորվում որպես ֆենոտիպ[15]։ 1989 թվականին նույնականացվեց ռոդոպսին գենի մուտացիա։ Այն պիգմենտ է, որը կարևոր դեր է խաղում տեսողական տրանսդուկցիոն կասկադում, որը հնարավորություն է տալիս տեսնել թույլ լուսավորության պայմաններում: Ռոդոպսինի գենը կոդավորում է լուսաընկալիչ բջիջների գլխավոր սպիտակուցը: Այս գենի մուտացիաները ամենից հաճախ դրսևորվում են որպես միսենս մուտացիաներ կամ ռոդոպսին սպիտակուցի սխալ ծալքավորում և ամենից հաճախ հետևում են աուտոսոմ-դոմինանտ ժառանգման օրինաչափություններին: Ռոդոպսին գենի հայտնաբերումից ի վեր հայտնաբերվել է ավելի քան 100 RHO մուտացիա, որոնք կազմում են ռետինոպաթիաների բոլոր տեսակների 15%-ը և գունակային ցանցաթաղանթաբորբների աուտոսոմ-դոմինանտ ձևերի մոտավորապես 25%-ը[13][16]։

Մինչ օրս գունակային ցանցաթաղանթաբորբի ավելի քան 100 մուտացիա է հայտնաբերվել օպսին գենում։ Սպիտակուցի ներդիսկային տիրույթում Pro23His մուտացիան առաջին անգամ հայտնաբերվել է 1990 թվականին։ Այս մուտացիաները հանդիպում են օպսին գենի ամբողջ ընթացքում և բաշխված են սպիտակուցի երեք տիրույթներում՝ ներդիսկային, թաղանթային և ցիտոպլազմային։ Ռոդոպսինի մուտացիաների դեպքում գունակային ցանցաթաղանթաբորբի հիմնական կենսաքիմիական պատճառը սպիտակուցի սխալ ծալումն է[17]։ Ռոդոպսին գենի 23-րդ կոդոնի մուտացիան, որտեղ պրոլինը փոխվում է հիստիդինի, կազմում է ռոդոպսինի մուտացիաների ամենամեծ մասը։ Մի շարք այլ ուսումնասիրություններ բացահայտել են գունակային ցանցաթաղանթաբորբի հետ կապված տարբեր կոդոնային մուտացիաներ, ներառյալ Thr58Arg, Pro347Leu, Pro347Ser, ինչպես նաև Ile-255-ի դելեցիա[16][18][19][20][21]։ 2000 թվականին հաղորդվել է 23-րդ կոդոնի հազվագյուտ մուտացիայի մասին, որը առաջացնում է աուտոսոմային դոմինանտ գունակային ցանցաթաղանթաբորբ, որի դեպքում պրոլինը փոխվում է ալանինի: Այնուամենայնիվ, այս ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ այս մուտացիայի հետ կապված ցանցաթաղանթի դիստրոֆիան համեմատաբար թեթև դրսևորում և ընթացք ուներ[22]։

Գունակային ցանցաթաղանթաբորբի աուտոսոմ-ռեցեսիվ ժառանգման օրինաչափություններ հայտնաբերվել են առնվազն 45 գեներում[15]։ Սա նշանակում է, որ երկու առողջ անհատներ, որոնք գենային մուտացիայի կրողներ են, կարող են ունենալ գունակային ցանցաթաղանթաբորբի ֆենոտիպով սերունդ: USH2A գենի մուտացիան, որը ժառանգվում է աուտոսոմ-ռեցեսիվ ձևով, առաջացնում է գունակային ցանցաթաղանթաբորբի համախտաիշային ձևի՝ Աշերի համախտանիշի 10-15%-ը[23][24]

Գունակային ցանցաթաղանթաբորբի սոմատիկ կամ X-կապված ժառանգման օրինաչափությունները ներկայումս կապված են վեց գեների մուտացիաներով, որոնցից ամենատարածվածը հանդիպում է RPGR և RP2 գեների որոշ լոկուսներում[23]։

Տեսակներն են՝

Մենդելյան ժառանգում Գեն Տեսակ
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 400004 RPY Y-շղթայակցված գունակային ցանցաթաղանթաբորբ
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 180100 RP1 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-1
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 312600 RP2 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-2
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 300029 RPGR գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-3
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 608133 PRPH2 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-7
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 180104 RP9 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-9
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 180105 IMPDH1 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-10
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 600138 PRPF31 ժառանգումը կարող է լինել գենոտիպային կամ ֆենոտիպային. գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-11 աուտոսոմ–դոմինանտ
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 600105 CRB1 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-12, աուտոսոմ–ռեցեսիվ
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 600059 PRPF8 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-13
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 600132 TULP1 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-14
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 600852 CA4 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-17
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 601414 HPRPF3 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-18
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 601718 ABCA4 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-19
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 602772 EYS գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-25
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 608380 CERKL գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-26
606068 FAM161A գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-28
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 607921 FSCN2 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-30
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 609923 TOPORS գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-31
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 610359 SNRNP200 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ 33
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 610282 SEMA4A գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-35
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 610599 PRCD գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-36
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 611131 NR2E3 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-37
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 268000 MERTK գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-38
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 268000 USH2A գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-39
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 612095 PROM1 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-41
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 612943 KLHL7 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-42
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 268000 CNGB1 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-45
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 613194 BEST1 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ-50
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 613464 TTC8 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ 51
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 613428 C2orf71 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ 54
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 613575 ARL6 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ 55
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 613617 ZNF513 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ 58
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 613861 DHDDS գունակային ցանցաթաղանթաբորբ 59
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 613194 BEST1 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ, համակենտրոն
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 608133 PRPH2 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ, digenic
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 613341 LRAT գունակային ցանցաթաղանթաբորբ, յուվենիլ
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 268000 SPATA7 գունակային ցանցաթաղանթաբորբ, յուվենինիլ, աուտոսոմ–ռեցեսիվ
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 268000 CRX գունակային ցանցաթաղանթաբորբ, ուշ սկզբով դոմինանտ
Մենդելյան ժառանգում (OMIM) 300455 RPGR գունակային ցանցաթաղանթաբորբ, X-շղթայակցված, and շնչառական վարակներ՝ խլությամբ և առանց դրա

Ախտաֆիզիոլոգիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Էլեկտրոնային մանրադիտակով պատկերում ցանցաթաղանթի ցուպիկային և սրվակային լուսընկալիչները: Երկար ցուպիկները ներկված են դեղին և նարնջագույն, իսկ ավելի կարճ արվակները՝ կարմիր:

Ցանցաթաղանթի նյութափոխանակային ուղու մի շարք արատներ համընկել են գունակային ցանցաթաղանթաբորբի գեների մուտացիաների հետ: Ռոդոպսինի գենի մուտացիաները ատասխանատու են աուտոսոմ-դոմինանտ ժառանգական գունակային ցանցաթաղանթաբորբի դեպքերի մեծ մասի համար։ Խաթարվում է ռոդոպսին սպիտակուցի աշխատանքը, որը անհրաժեշտ է լույսը կենտրոնական նյարդային համակարգի լուսահաղորդման կասկադում էլեկտրական ազդանշանների վերծանելու համար: Այս G-սպիտակուցին միացված ընկալիչի ակտիվության արատները դասակարգվում են առանձին դասերի, ըստ ծալման հատուկ անոմալիաների և արդյունքում առաջացող մոլեկուլային ուղու արատներից: Ռոդոպսինի I դասի մուտանտ սպիտակուցի ակտիվությունը խաթարված է, քանի որ սպիտակուց կոդավորող ամինաթթվային հաջորդականության հատուկ կետային մուտացիաները ազդում են գունակային սպիտակուցի՝ աչքի առաջային հատված տեղափոխման վրա, որտեղ տեղայնացված է լուսահաղորդման կասկադը: II դասի ռոդոպսինի գենի մուտացիան խաթարում է ծալումը և սպիտակուցի միացումը 11-ցիս-ցանցաթաղանթիային սպիտակուցի հետ հետ՝ առաջացնելով գունակիրների ոչ պատշաճ ձևավորում: Այս գունանյութ կոդավորող գենի լրացուցիչ մուտանտները ազդում են սպիտակուցի կայունության վրա, խաթարում են ինֆորմացիոն ՌՆԹ ամբողջականությունը և ազդում են տրանսդուցին և օպսին սպիտակուցների ակտիվացման արագությունների վրա[25]։

Բացի այդ, կենդանիների վրա կատարված մոդելները ենթադրում են, որ ցանցաթաղանթի գունակային էպիթելը չի կարողանում ֆագոցիտոզի ենթարկել ցուպիկավոր բջիջների արտաքին հատվածի սկավառակները, ինչը հանգեցնում է ցուպիկային մնացորդների կուտակմանը։ Գունակային ցանցաթաղանթաբորբի հոմոզիգոտ-ռեցեսիվ գենոտիպով մկների մոտ ցուպիկավոր լուսընկալիչները դադարում են զարգանալ և դեգեներացիայի են ենթարկվում: Հնարավոր է նաև cGMP-ֆոսֆոդիէսթերազի արատ, որը հանգեցնում է cGMP-ի թունավոր մակարդակի:

Գունակային ցանցաթաղանթաբորբի ժամանակ լիպիդների պերօքսիդացման արդյունքում օքսիդատիվ վնասը կոնաձև բջիջների մահվան հավանական պատճառ է[26]։

Ախտորոշում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գունակային ցանցաթաղանթաբորբի ճշգրիտ ախտորոշումը հիմնված է լուսաընկալիչ բջիջների ֆունկցիայի աստիճանական կորստի վրա, որը հաստատվում է տեսողական դաշտի և տեսողության սրության թեստերի, աչքի հատակի և օպտիկ կոհերենտության տոմոգրաֆիայի, ինչպես նաև էլեկտրոռետինոգրաֆիայի (ԷՌԳ) համադրությամբ[27]։

Տեսողական դաշտի և տեսողության սրության թեստերը չափում են հիվանդի տեսողական դաշտի չափը և տեսողական ընկալման պարզությունը առողջ 20/20 տեսողության չափումների հետ համեմատելով: Գունակային ցանցաթաղանթաբորբի կլինիկական ախտորոշիչ առանձնահատկություններից են տեսողական դաշտի թեստում զգալիորեն փոքր և աստիճանաբար նվազող տեսողական տարածքը, ինչպես նաև տեսողական սրության թեստի արդյունքում պարզության մակարդակի նվազումը[28]։ Օպտիկ կոհերենտ տոմոգրաֆիայի լայնական կտրվածքի պատկերները հուշումներ են տալիս լուսընկալիչ բջիջների հաստության, ցանցաթաղանթի շերտի ձևաբանության և ցանցաթաղանթի գունակային էպիթելի ֆիզիոլոգիայի վերաբերյալ։ Հատակի պատկերները որոշում են գունակային ցանցաթաղանթաբորբի առաջընթացը:Լրացուցիչ ախտորոշիչ գործիքներ են օպտիկական տոմոգրաֆիան, հատակի և ցանցաթաղանթի օպտիկական կոհերենտ պատկերները[29]։

Մինչդեռ տեսողական դաշտի և տեսողության սրության թեստերի արդյունքները՝ ցանցաթաղանթի պատկերների հետ միասին, հաստատում են գունակային ցանցաթաղանթաբորբի ախտորոշումը, այս հիվանդության այլ պաթոլոգիական առանձնահատկությունները հաստատելու համար անհրաժեշտ են լրացուցիչ հետազոտություններ: Էլեկտրոռետինոգրաֆիան (ԷՌԳ) հաստատում է գունակային ցանցաթաղանթաբորբի ախտորոշումը՝ գնահատելով լուսաընկալիչ բջիջների դեգեներացիան և կարող է հայտնաբերել ֆիզիոլոգիական աննորմալությունները ախտանիշների սկզբնական դրսևորումից առաջ: Աչքին ամրացվում է էլեկտրոդային ոսպնյակ և չափվում է լուսաընկալիչների արձագանքը տարբեր արագության լույսի իմպուլսների նկատմամբ: գունակային ցանցաթաղանթաբորբ ֆենոտիպ ունեցող հիվանդները կցուցաբերեն ցուպիկավոր լուսաընկալիչների էլեկտրական արձագանքի նվազում կամ ուշացում, ինչպես նաև հնարավոր է՝ սրվակային լուսաընկալիչների բջիջների արձագանքի խանգարում:

Ախտորոշումը կատարելիս հաշվի է առնվում նաև հիվանդի ընտանեկան պատմությունը՝ գունակային ցանցաթաղանթաբորբի ժառանգման գենետիկական մեխանիզմի պատճառով: Հայտնի են առնվազն 35 տարբեր գեներ կամ լոկուսներ, որոնք առաջացնում են ոչ համախտանշային գունակային ցանցաթաղանթաբորբ: ՌՊ մուտացիայի տեսակի ցուցումները կարող են որոշվել ԴՆԹ թեստավորման միջոցով, որը հասանելի է կլինիկական հիմունքներով՝

  • RLBP1 (աուտոսոմ–ռեցեսիվ, Բոթնիա տիպի գունակային ցանցաթաղանթաբորբ)
  • RP1 (աուտոսոմ–դոմինանտ, գունակային ցանցաթաղանթաբորբ 1)
  • RHO (աուտոսոմ–դոմինանտ,, գունակային ցանցաթաղանթաբորբ 4)
  • RDS (աուտոսոմ–դոմինանտ, գունակային ցանցաթաղանթաբորբ 7)
  • PRPF8 (աուտոսոմ–դոմինանտ, գունակային ցանցաթաղանթաբորբ 13)
  • PRPF3 (աուտոսոմ–դոմինանտ, գունակային ցանցաթաղանթաբորբ 18)
  • CRB1 (աուտոսոմ–ռեցեսիվ, գունակային ցանցաթաղանթաբորբ 12)
  • ABCA4 (աուտոսոմ–ռեցեսիվ, գունակային ցանցաթաղանթաբորբ 19)
  • RPE65 (աուտոսոմ–ռեցեսիվ, գունակային ցանցաթաղանթաբորբ 20)[30]

Մյուս բոլոր գեների համար (օրինակ՝ DHDDS), մոլեկուլային գենետիկական թեստավորումը հասանելի է միայն հետազոտական ​​հիմունքներով։

Գունակային ցանցաթաղանթաբորբը կարող է ժառանգվել աուտոսոմ-դոմինանտ, աուտոսոմ-ռեցեսիվ, X-կապված կամ Y-կապված եղանակներով[31]։ X-կապված գունակային ցանցաթաղանթաբորբը կարող է լինել կամ ռեցեսիվ՝ հիմնականում ազդելով միայն տղամարդկանց վրա, կամ դոմինանտ՝ ազդելով և՛ տղամարդկանց, և՛ կանանց վրա, չնայած տղամարդկանց մոտ սովորաբար ավելի թույլ է դրսևորվում։ Նկարագրվել են նաև որոշ դիգենային՝ վերահսկվող երկու գեների կողմից, և միտոքոնդրիալ ձևեր։

Բուժում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ներկայումս գունակային ցանցաթաղանթաբորբի համար բուժում չկա, սակայն ներկայումս գնահատվում են տարբեր հեռանկարային բուժումների արդյունավետությունն ու անվտանգությունը: Տարբեր հավելումների, ինչպիսիք են վիտամին A-ն, դոկոսահեքսաենոյաթթու (DHA) և լյութեինը հիվանդության առաջընթացը հետաձգելու գործում դեռևս մնում է չպարզաբանված, սակայն հեռանկարային բուժման տարբերակ[32][33]։ Օպտիկական պրոթեզային սարքերը, գենային թերապիաները և ցանցաթաղանթի փոխպատվաստումը հետազոտող կլինիկական փորձարկումները գունակային ցանցաթաղանթաբորբով հիվանդների մոտ տեսողության մասնակի վերականգնման ուսումնասիրության ակտիվ ոլորտներ են[34]։

Սնուցում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ օրական 15000 ՄՄ (համարժեք է 4.5 մգ) վիտամին–A պալմիտատի ընդունման միջոցով դանդաղեցնում է ցուպիկային լուսաընկալիչների ապաճը, այդպիսով, դանդաղեցնելով որոշ հիվանդների մոտ հիվանդության զարգացումը[35]։ 2007 թվականի հետազոտությունները ցույց են տվել, որ վիտամին A-ի պատշաճ հավելումները կարող են հետաձգել կուրությունը մինչև 10 տարով (նվազեցնելով տարեկան 10% կորուստը մինչև 8.3%) որոշ հիվանդների մոտ հիվանդության որոշակի փուլերում[36]։

2020 թվականի Քոքրեյնի վերանայումը բավարար ապացույցներ չի գտել՝ եզրակացություն անելու համար, թե արդյոք վիտամին A-ն, DHA-ն կամ երկուսի համադրության օգտակար լինելու մասին[33]։

2022 թվականին հրապարակված ուսումնասիրությունը դրական արդյունքներ է ցույց տվել այն հիվանդների մոտ, ովքեր ստացել են վիտամին A-ի, կարոտինոիդների՝ լյութեին և զեաքսանտին, և հակաօքսիդանտների՝ սելեն և այլն, համակցված հավելումներ՝ պլացեբոյի համեմատ[37]։

Բջիջների փոխպատվաստում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցանցաթաղանթի վրա գունանյութային բջիջների փոխպատվաստումը միշտ էլ գրավիչ գաղափար է եղել, բայց դեռևս հետազոտության փուլում է։ Մարդկանց վրա փորձարկումներ են իրականացվել տարբեր տեսակի բջիջների համար՝ թե՛ աուտոլոգիական՝ հիվանդից, թե՛ ալոգեն՝ այլ մարդկանցից[38]։

Ոսկրածուծից ստացված ցողունային բջիջներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«MD Stem Cells»-ը՝ կլինիկական հետազոտությունների ընկերություն է, որն օգտագործում է ոսկրածուծից ստացված ցողունային բջիջները ցանցաթաղանթի և տեսողական նյարդի հիվանդությունների բուժման մեջ։ Այն հրապարակել է գունակային ցանցաթաղանթաբորբի հետազոտության արդյունքները[39], որի արդյունքները խրախուսական էին. աչքերի 45.5%-ը ցույց տվեց բարելավում, իսկ աչքերի 45.5%-ը ցույց տվեց տեսողության սրություն կայուն պահպանում հետազոտության ընթացքում: Արդյունքները վիճակագրորեն նշանակալի էին (p=0.016)[40]։ Գունակային ցանցաթաղանթաբորբը շարունակվում է հետազոտվել։

Ցանցաթաղանթի պրոթեզ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ցանցաթաղանթի արգուս պրոթեզը դարձավ հիվանդության առաջին հաստատված բուժումը 2011 թվականի փետրվարին և ներկայումս հասանելի է Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, Իտալիայում և Մեծ Բրիտանիայում[41]։ 30 հիվանդի երկարաժամկետ փորձարկումների միջանկյալ արդյունքները հրապարակվեցին 2012 թվականին[42]։ Արգուս II ցանցաթաղանթի իմպլանտը ստացել է շուկայական հաստատում ԱՄՆ-ում[43]։ Սարքը կարող է օգնել պգմենտային ցանցաթաղանթաբորբեվ մեծահասակներին, ովքեր կորցրել են առարկաների ձևերն ընկալելու ունակությունը, օգնել լինել ավելի շարժուն և կատարել առօրյա գործողություններ[44]։ Alpha-IMS-ը ենթացանցաթաղանթային իմպլանտ է, որը ներառում է ֆովեայի տակ պատկերի ձայնագրման փոքր չիպի վիրաբուժական տեղադրում[45]։

Գենային թերապիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գենային թերապիայի ուսումնասիրության նպատակն է գենի առողջ ձևերով լրացնել գունակային ցանցաթաղանթաբորբի ֆենոտիպի հետ կապված մուտանտ գեները արտահայտող ցանցաթաղանթի բջիջները, այդպիսով թույլ տալով վերականգնել ցանցաթաղանթի լուսաընկալիչ բջիջները՝ ի պատասխան ներմուծված առողջ գենի հրահանգների[34]։ Հավանական է նաև, որ գենային թերապիան կարող է պահպանել մնացած առողջ ցանցաթաղանթի բջիջները՝ միաժամանակ չկարողանալով վերականգնել արդեն հիվանդ լուսաընկալիչ բջիջներում վնասի նախկին կուտակումը[46]։

Դեղեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կալիֆորնիայի Բերկլիի համալսարանում անցկացված մի ուսումնասիրություն ցույց տվեց, որ դիսուլֆիրամը՝ ալկոհոլիզմի բուժման համար օգտագործվող դեղամիջոց, պոտենցիալ ունի մասամբ վերականգնելու տեսողության կորուստը գունակային ցանցաթաղանթաբորբով առնետների մոտ, նույնիսկ հիվանդության ուշ փուլերում[47][48]։ Մեխանիզմը գործում է ռետինաթթվի ընկալիչի սինթեզը արգելակելով[49]։ Մարդկանց վրա հետազոտությունները շարունակելու ջանքերը շարունակվում են:

Կանխատեսում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գունակային ցանցաթաղանթաբորբի պրոգրեսիվ բնույթը և վերջնական բուժման բացակայությունը նպաստում են այս հիվանդությամբ տառապողներին հուսահատեցնող կանխատեսմանը: Չնայած լիակատար կուրությունը հազվադեպ է, հիվանդի տեսողության սրությունը և տեսողական դաշտը կշարունակեն նվազել սկզբնական ցուպիկային լուսընկալիչի և հետագայում սրվակային լուսընկալիչի դեգրադացիայի հետ մեկտեղ[50]։

Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հիվանդության գենոտիպը կրող երեխաների նախասիմպտոմատիկ խորհրդատվությունը ունի դրական ազդեցություն՝ տեսողության պրոգրեսիվ կորստի ֆիզիկական և սոցիալական հետևանքներին նախապատրաստվելու համար[51]: Հիվանդության ֆիզիկական հետևանքները և առաջընթացը մեծապես կախված են ախտանիշների սկզբնական դրսևորման տարիքից և լուսընկալիչների ապաճի արագությունից, այլ ոչ թե հեռանկարային բուժումների հասանելիությունից: Տեսողական օժանդակ միջոցները և անհատական տեսողական թերապիան կարող են օգնել հիվանդներին շտկել տեսողության սրության աննշան խանգարումները և օպտիմալացնել մնացած տեսողական դաշտը: Աջակցության խմբերը, տեսողության ապահովագրությունը և կենսակերպի թերապիան լրացուցիչ օգտակար գործիքներ են տեսողության պրոգրեսիվ անկումը կառավարելու համար[27]։

Տարածվածություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գունակային ցանցաթաղանթաբորբը ժառանգական կուրության հիմնական պատճառն է[52]։ Մոտ 4,00-ից 1 անհատ իրենց կյանքի ընթացքում ունենում են հիվանդության ոչ համախտանշանային ձևը[53]։ Հաշվարկվում է, որ աշխարհում ներկայումս 1.5 միլիոն մարդ տառապում է գունակային ցանցաթաղանթաբորբով։ Վաղ սկսվող գունակային ցանցաթաղանթաբորբը ի հայտ է գալիս կյանքի առաջին մի քանի տարիների ընթացքում և սովորաբար կապված է հիվանդության համախտանշային ձևերի հետ, մինչդեռ ուշ սկսվողը կարող է ի հայտ է գալիս վաղից մինչև միջին չափահասության շրջանում։

Գունակային ցանցաթաղանթաբորբի աուտոսոմ–դոմինանտ և ռեցեսիվ ձևերը հավասարապես ազդում են և՛ տղամարդկանց, և՛ կանանց վրա։ Սակայն հիվանդության ավելի քիչ հանդիպող X-կապակցված ձևը ազդում է արական սեռի ներկայացուցիչների վրա, մինչդեռ կանայք սովորաբար մնում են գունակային ցանցաթաղանթաբորբի հատկանիշի կրողներ։ Հիվանդության X-կապակցված ձևերը համարվում են ծանր և, որպես կանոն, հանգեցնում են լիակատար կուրության ուշ փուլերում։ Հազվադեպ դեպքերում, X-կապակցված գենային մուտացիայի դոմինանտ ձևը հավասարապես ազդում է և՛ տղամարդկանց, և՛ կանանց վրա[54]։

Գունակային ցանցաթաղանթաբորբի գենետիկական ժառանգման օրինաչափությունների պատճառով, շատ մեկուսացված պոպուլյացիաներ ցուցաբերում են հիվանդության ավելի բարձր հաճախականություն կամ որոշակի մուտացիայի ավելի բարձր տարածվածություն։ Գունակային ցանցաթաղանթաբորբում ցուպիկային լուսառեցեպտորների ապաճին նպաստող նախկինում գոյություն ունեցող կամ ի հայտ եկող մուտացիաները փոխանցվում են ընտանեկան գծերով, այդպիսով թույլ տալով որոշակի դեպքեր կենտրոնանալ որոշակի աշխարհագրական շրջաններում: Կատարվել են մի շարք ժառանգական ուսումնասիրություններ՝ Մեն նահանգում (ԱՄՆ), Բիրմինգհեմում (Անգլիա), Շվեյցարիայում (ազդում է 1/7000-ի վրա), Դանիայում (ազդում է 1/2500-ի վրա) և Նորվեգիայում տարբեր տարածվածության մակարդակները որոշելու համար[55]։

Հետազոտություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ապագա բուժումները կարող են ներառել ցանցաթաղանթի փոխպատվաստում[56], ցանցաթաղանթի արհեստական ​​իմպլանտներ[57], գենային թերապիա, ցողունային բջիջներ, սննդային հավելումներ և/կամ դեղորայքային թերապիա։

2012թվականին Մայամիի համալսարանի Բասքոմ Պալմերի աչքի ինստիտուտի գիտնականները ներկայացրել են տվյալներ, որոնք ցույց են տավել կենդանական մոդելի ֆոտոռեցեպտորների պաշտպանությունը, երբ աչքերին ներարկվել է միջուղեղային աստրոցիտներից ստացված նեյրոտրոֆիկ գործոն[58][59]։ Կալիֆոռնիայի Բերկլիի համալսարանի հետազոտողները կարողացել են վերականգնել կույր մկների տեսողությունը՝ օգտագործելով «ֆոտոանջատիչ», որը ակտիվացնում է ցանցաթաղանթի գանգլիոնային բջիջները վնասված ցուպիկային և սրվակային լուսընկալիչներով կենդանիների մոտ[60]։

2015 թվականին Cedars-Sinai բժշկական կենտրոնում Բակոնդիի և այլոց կողմից անցկացված ուսումնասիրությունը ցույց տվեց, որ CRISPR/Cas9-ը կարող է օգտագործվել գունակային ցանցաթաղանթաբորբի աուտոսոմային գերիշխող ձև ունեցող առնետների բուժման համար[61]։ Հետազոտողները պարզել են, որ երկու մոլեկուլ՝ ցուպիկներից ստացված սրվակների կենսունակության գործոնը (RdCVF) և Nrf2-ը, կարող են պաշտպանել արվակային լուսընկալիչները գունակային ցանցաթաղանթաբորբով մկների մոդելներում[62][63]։

2016 թվականին RetroSense Therapeutics-ը նպատակ ուներ լուսազգայուն ջրիմուռներից վերցված ԴՆԹ պարունակող վիրուսներ ներարկել գունակային ցանցաթաղանթաբորբ ունեցող մի քանի կույր մարդկանց աչքերի մեջ։ Հաջողության դեպքում նրանք կկարողանան տեսնել սև ու սպիտակ[64][65]։

2017 թվականին սննդի և դեղերի վարչությունը հաստատեց voretigene neparvovec գենային թերապիան՝ RPE65 բիալելային մուտացիայի հետ կապված ցանցաթաղանթի դիստրոֆիայով մարդկանց բուժելու համար[66]։

2020 թվականին գրականության վերանայումը գնահատեց տրանսկորնեալ էլեկտրական խթանում կոչվող փորձարարական թերապևտիկ տեխնիկան որպես «հավանաբար արդյունավետ» (B մակարդակ) գունակային ցանցաթաղանթաբորբի դեպքում՝ հիմնվելով այդ ժամանակ առկա ապացույցների վրա[67]։

2021 թվականին մարդու մոտ Channelrhodopsin սպիտակուցի օպտոգենետիկական կիրառում է իրականացվել, որի արդյունքում միայն մեկ հիվանդի մոտ ոչ գործառութային տեսողության մասնակի վերականգնում է տեղի ունեցել[68][69]։

Նշանակալի դեպքեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 «Facts About Retinitis Pigmentosa». National Eye Institute. 2014 թ․ մայիս. Արխիվացված է օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 7-ին. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 18-ին.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Openshaw, Amanda (2008 թ․ փետրվար). Understanding Retinitis Pigmentosa (PDF). University of Michigan Kellogg Eye Center. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2017-08-29-ին. Վերցված է 2017-12-02-ին.
  3. ↑ 3,0 3,1 «OMIM Entry: Retinitis Pigmentosa». Online Mendelian Inheritance in Man. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 18-ին.
  4. ↑ 4,0 4,1 Shintani, Kelly; Shechtman, Diana L.; Gurwood, Andrew S. (2009). «Review and update: Current treatment trends for patients with retinitis pigmentosa». Optometry. 80 (7): 384–401. doi:10.1016/j.optm.2008.01.026. PMID 19545852.
  5. ↑ 5,0 5,1 Soucy, E; Wang, Y; Nirenberg, S; Nathans, J; Meister, M (1998). «A Novel Signaling Pathway from Rod Photoreceptors to Ganglion Cells in Mammalian Retina». Neuron. 21 (3): 481–93. doi:10.1016/S0896-6273(00)80560-7. PMID 9768836. S2CID 6636037.
  6. ↑ Prem Senthil, M; Khadka, J; Pesudovs, K (2017 թ․ մայիս). «Seeing through their eyes: lived experiences of people with retinitis pigmentosa». Eye. 31 (5): 741–748. doi:10.1038/eye.2016.315. PMC 5437327. PMID 28085147.
  7. ↑ Daiger, S P; Sullivan, L S; Bowne, S J (2013). «Genes and mutations causing retinitis pigmentosa». Clinical Genetics. 84 (2): 132–41. doi:10.1111/cge.12203. PMC 3856531. PMID 23701314.
  8. ↑ «Usher Syndrome».
  9. ↑ «Diseases – MM – Types Of Overview». Muscular Dystrophy Association. 2015-12-18.
  10. ↑ «Bardet-Biedl (Laurence Moon)».
  11. ↑ Adamus, G., Ren, G. & Weleber, R.G. Autoantibodies against retinal proteins in paraneoplastic and autoimmune retinopathy. BMC Ophthalmol 4, 5 (2004). https://doi.org/10.1186/1471-2415-4-5
  12. ↑ Bastek JV, Foos RY, Heckenlively J. Traumatic pigmentary retinopathy. Am J Ophthalmol. 1981 Nov;92(5):621-4. doi: 10.1016/s0002-9394(14)74652-5. PMID 7304688.
  13. ↑ 13,0 13,1 Hartong, Dyonne T; Berson, Eliot L; Dryja, Thaddeus P (2006). «Retinitis pigmentosa». The Lancet. 368 (9549): 1795–1809. doi:10.1016/S0140-6736(06)69740-7. PMID 17113430. S2CID 24950783.
  14. ↑ Մենդելյան ժառանգում (OMIM) RETINITIS PIGMENTOSA; RP -268000
  15. ↑ 15,0 15,1 Rivolta, C.; Sharon, D; Deangelis, M. M.; Dryja, T. P. (2002). «Retinitis pigmentosa and allied diseases: Numerous diseases, genes, and inheritance patterns». Human Molecular Genetics. 11 (10): 1219–27. doi:10.1093/hmg/11.10.1219. PMID 12015282.
  16. ↑ 16,0 16,1 Berson, Eliot L.; Rosner, B; Sandberg, M. A.; Dryja, T. P. (1991). «Ocular Findings in Patients with Autosomal Dominant Retinitis Pigmentosa and a Rhodopsin Gene Defect (Pro-23-His)». Archives of Ophthalmology. 109 (1): 92–101. doi:10.1001/archopht.1991.01080010094039. PMID 1987956.
  17. ↑ Senin, Ivan I.; Bosch, Laia; Ramon, Eva; Zernii, Evgeni Yu.; Manyosa, Joan; Philippov, Pavel P.; Garriga, Pere (2006). «Ca2+/recoverin dependent regulation of phosphorylation of the rhodopsin mutant R135L associated with retinitis pigmentosa». Biochemical and Biophysical Research Communications. 349 (1): 345–52. doi:10.1016/j.bbrc.2006.08.048. PMID 16934219.
  18. ↑ Dryja, Thaddeus P.; McGee, Terri L.; Reichel, Elias; Hahn, Lauri B.; Cowley, Glenn S.; Yandell, David W.; Sandberg, Michael A.; Berson, Eliot L. (1990). «A point mutation of the rhodopsin gene in one form of retinitis pigmentosa». Nature. 343 (6256): 364–6. Bibcode:1990Natur.343..364D. doi:10.1038/343364a0. PMID 2137202. S2CID 4351328.
  19. ↑ Dryja, Thaddeus P.; McGee, Terri L.; Hahn, Lauri B.; Cowley, Glenn S.; Olsson, Jane E.; Reichel, Elias; Sandberg, Michael A.; Berson, Eliot L. (1990). «Mutations within the Rhodopsin Gene in Patients with Autosomal Dominant Retinitis Pigmentosa». New England Journal of Medicine. 323 (19): 1302–7. doi:10.1056/NEJM199011083231903. PMID 2215617.
  20. ↑ Berson, E. L.; Rosner, B; Sandberg, M. A.; Weigel-Difranco, C; Dryja, T. P. (1991). «Ocular findings in patients with autosomal dominant retinitis pigmentosa and rhodopsin, proline-347-leucine». American Journal of Ophthalmology. 111 (5): 614–23. doi:10.1016/s0002-9394(14)73708-0. PMID 2021172.
  21. ↑ Inglehearn, C. F.; Bashir, R; Lester, D. H.; Jay, M; Bird, A. C.; Bhattacharya, S. S. (1991). «A 3-bp deletion in the rhodopsin gene in a family with autosomal dominant retinitis pigmentosa». American Journal of Human Genetics. 48 (1): 26–30. PMC 1682750. PMID 1985460.
  22. ↑ Oh, Kean T.; Weleber, R. G.; Lotery, A; Oh, D. M.; Billingslea, A. M.; Stone, E. M. (2000). «Description of a New Mutation in Rhodopsin, Pro23Ala, and Comparison with Electroretinographic and Clinical Characteristics of the Pro23His Mutation». Archives of Ophthalmology. 118 (9): 1269–76. doi:10.1001/archopht.118.9.1269. PMID 10980774.
  23. ↑ 23,0 23,1 «Retinitis pigmentosa».
  24. ↑ Bujakowska, K.; Maubaret, C.; Chakarova, C. F.; Tanimoto, N.; Beck, S. C.; Fahl, E.; Humphries, M. M.; Kenna, P. F.; Makarov, E.; Makarova, O.; Paquet-Durand, F.; Ekstrom, P. A.; Van Veen, T.; Leveillard, T.; Humphries, P.; Seeliger, M. W.; Bhattacharya, S. S. (2009). «Study of Gene-Targeted Mouse Models of Splicing Factor Gene Prpf31 Implicated in Human Autosomal Dominant Retinitis Pigmentosa (RP)». Investigative Ophthalmology & Visual Science. 50 (12): 5927–5933. doi:10.1167/iovs.08-3275. PMID 19578015.
  25. ↑ Mendes HF, van der Spuy J, Chapple JP, Cheetham ME (2005 թ․ ապրիլ). «Mechanisms of cell death in rhodopsin retinitis pigmentosa: implications for therapy». Trends in Molecular Medicine. 11 (4): 177–185. doi:10.1016/j.molmed.2005.02.007. PMID 15823756.
  26. ↑ Shen, Jikui; Yang, Xiaoru; Dong, Aling; Petters, Robert M.; Peng, You-Wei; Wong, Fulton; Campochiaro, Peter A. (2005). «Oxidative damage is a potential cause of cone cell death in retinitis pigmentosa». Journal of Cellular Physiology. 203 (3): 457–464. doi:10.1002/jcp.20346. PMID 15744744. S2CID 23961882.
  27. ↑ 27,0 27,1 «Understanding Retinitis Pigmentosa» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2017-03-29-ին. Վերցված է 2015-03-16-ին.
  28. ↑ Abigail T Fahim (1993). «Nonsyndromic Retinitis Pigmentosa Overview». Retinitis Pigmentosa Overview. University of Washington, Seattle. PMID 20301590.
  29. ↑ Chang S, Vaccarella L, Olatunji S, Cebulla C, Christoforidis J (2011). «Diagnostic Challenges in Retinitis Pigmentosa: Genotypic Multiplicity and Phenotypic Variability». Current Genomics. 12 (4): 267–75. doi:10.2174/138920211795860116. PMC 3131734. PMID 22131872.
  30. ↑ «Retinitis Pigmentosa». 2022 թ․ ապրիլի 26.
  31. ↑ Zhao GY, Hu DN, Xia HX, Xia ZC (1995). «Chinese family with retinitis pigmentosa». Ophthalmic Genetics. 16 (2): 75–76. doi:10.3109/13816819509056916. PMID 7493160.
  32. ↑ Hartong, Dyonne T; Berson, Eliot L; Dryja, Thaddeus P (2006 թ․ նոյեմբեր). «Retinitis pigmentosa». The Lancet. 368 (9549): 1795–1809. doi:10.1016/S0140-6736(06)69740-7. PMID 17113430. S2CID 24950783.
  33. ↑ 33,0 33,1 Schwartz, Stephen G; Wang, Xue; Chavis, Pamela; Kuriyan, Ajay E; Abariga, Samuel A (2020 թ․ հունիսի 18). «Vitamin A and fish oils for preventing the progression of retinitis pigmentosa». Cochrane Database of Systematic Reviews. 2020 (6) CD008428. doi:10.1002/14651858.CD008428.pub3. PMC 7388842. PMID 32573764.
  34. ↑ 34,0 34,1 Lok, Corie (2014 թ․ սեպտեմբեր). «Curing blindness: Vision quest». Nature. 513 (7517): 160–162. Bibcode:2014Natur.513..160L. doi:10.1038/513160a. PMID 25209781.
  35. ↑ Berson, Eliot L.; Rosner, B; Sandberg, M. A.; Hayes, K. C.; Nicholson, B. W.; Weigel-Difranco, C; Willett, W (1993). «A Randomized Trial of Vitamin a and Vitamin E Supplementation for Retinitis Pigmentosa». Archives of Ophthalmology. 111 (6): 761–72. doi:10.1001/archopht.1993.01090060049022. PMID 8512476.
  36. ↑ Berson, Eliot L. (2007). «Long-term visual prognoses in patients with retinitis pigmentosa: The Ludwig von Sallmann lecture». Experimental Eye Research. 85 (1): 7–14. doi:10.1016/j.exer.2007.03.001. PMC 2892386. PMID 17531222.
  37. ↑ Olivares-González, L; Salom, D; González-García, E; Hervás, D; Mejía-Chiqui, N; Melero, M; Velasco, S; Muresan, BT; Campillo, I; Vila-Clérigues, N; López-Briz, E; Merino-Torres, JF; Millán, JM; Soriano Del Castillo, JM; Rodrigo, R (2022). «NUTRARET: Effect of 2-Year Nutraceutical Supplementation on Redox Status and Visual Function of Patients With Retinitis Pigmentosa: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Trial». Frontiers in Nutrition. 9 847910. doi:10.3389/fnut.2022.847910. PMC 8979249. PMID 35387197.
  38. ↑ Tezel, TH; Ruff, A (2021 թ․ հոկտեմբեր). «Retinal cell transplantation in retinitis pigmentosa». Taiwan Journal of Ophthalmology. 11 (4): 336–347. doi:10.4103/tjo.tjo_48_21. PMC 8757529. PMID 35070661.
  39. ↑ «Bone Marrow Derived Stem Cell Ophthalmology Treatment Study II». 2021 թ․ փետրվարի 22.
  40. ↑ Weiss JN, Levy S. Stem Cell Ophthalmology Treatment Study: bone marrow derived stem cells in the treatment of Retinitis Pigmentosa. Stem Cell Investig. 2018 Jun 6;5:18. doi: 10.21037/sci.2018.04.02. eCollection 2018.
  41. ↑ «Nahrungsergänzungsmittel: ALLES, was du wissen musst!». Արխիվացված է օրիգինալից 2013-08-19-ին. Վերցված է 2013-08-19-ին.
  42. ↑ Humayun, Mark S.; Dorn, Jessy D.; Da Cruz, Lyndon; Dagnelie, Gislin; Sahel, José-Alain; Stanga, Paulo E.; Cideciyan, Artur V.; Duncan, Jacque L.; Eliott, Dean; Filley, Eugene; Ho, Allen C.; Santos, Arturo; Safran, Avinoam B.; Arditi, Aries; Del Priore, Lucian V.; Greenberg, Robert J. (2012). «Interim Results from the International Trial of Second Sight's Visual Prosthesis». Ophthalmology. 119 (4): 779–88. doi:10.1016/j.ophtha.2011.09.028. PMC 3319859. PMID 22244176.
  43. ↑ «FDA approves first retinal implant for adults with rare genetic eye disease». Food and Drug Administration. Արխիվացված է օրիգինալից 2013-02-16-ին.
  44. ↑ «'First Bionic Eye' Retinal Chip for Blind». Science Daily. 2013 թ․ հունիսի 29. Վերցված է 2013 թ․ հունիսի 30-ին.
  45. ↑ Stingl K, Bartz-Schmidt KU, Besch D, Braun A, Bruckmann A, Gekeler F, Greppmaier U, Hipp S, Hörtdörfer G, Kernstock C, Koitschev A, Kusnyerik A, Sachs H, Schatz A, Stingl KT, Peters T, Wilhelm B, Zrenner E (2013). «Artificial vision with wirelessly powered subretinal electronic implant alpha-IMS». Proc. Biol. Sci. 280 (1757) 20130077. doi:10.1098/rspb.2013.0077. PMC 3619489. PMID 23427175.
  46. ↑ Maguire AM, High KA, Auricchio A, և այլք: (2009 թ․ նոյեմբեր). «Age-dependent effects of RPE65 gene therapy for Leber's congenital amaurosis: a phase 1 dose-escalation trial». The Lancet. 374 (9701): 1597–1605. doi:10.1016/S0140-6736(09)61836-5. PMC 4492302. PMID 19854499.
  47. ↑ «A key to restoring sight may be held in a drug that treats alcoholism». URMC Newsroom (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022-04-13-ին.
  48. ↑ «A drug once used to treat alcoholism may cure retinal degeneration». interestingengineering.com (ամերիկյան անգլերեն). 2022-03-19. Վերցված է 2022-04-13-ին.
  49. ↑ Telias, Michael; Sit, Kevin K.; Frozenfar, Daniel; Smith, Benjamin; Misra, Arjit; Goard, Michael J.; Kramer, Richard H. (2022). «Retinoic acid inhibitors mitigate vision loss in a mouse model of retinal degeneration». Science Advances. 8 (11) eabm4643. Bibcode:2022SciA....8M4643T. doi:10.1126/sciadv.abm4643. ISSN 2375-2548. PMC 8932665. PMID 35302843.
  50. ↑ Shintani, Kelly; Shechtman, Diana L.; Gurwood, Andrew S. (2009 թ․ հուլիս). «Review and update: Current treatment trends for patients with retinitis pigmentosa». Optometry - Journal of the American Optometric Association. 80 (7): 384–401. doi:10.1016/j.optm.2008.01.026. PMID 19545852.
  51. ↑ Mezer, E; Babul-Hirji, R; Wise, R; Chipman, M; Dasilva, L; Rowell, M; Thackray, R; Shuman, C. T.; Levin, A. V. (2007). «Attitudes regarding predictive testing for retinitis pigmentosa». Ophthalmic Genet. 28 (1): 9–15. doi:10.1080/13816810701199423. PMID 17454742. S2CID 21636488.
  52. ↑ Parmeggiani F (2011). «Clinics, Epidemiology and Genetics of Retinitis Pigmentosa». Current Genomics. 12 (4): 236–7. doi:10.2174/138920211795860080. PMC 3131730. PMID 22131868.
  53. ↑ Hamel, Christian (2006). «Retinitis pigmentosa». Orphanet Journal of Rare Diseases. 1 40. doi:10.1186/1750-1172-1-40. PMC 1621055. PMID 17032466.
  54. ↑ Prokisch, Holger; Hartig, Monika; Hellinger, Rosa; Meitinger, Thomas; Rosenberg, Thomas (2007). «IOVS – A Population-Based Epidemiological and Genetic Study of X-Linked Retinitis Pigmentosa». Investigative Ophthalmology & Visual Science. 48 (9): 4012–8. doi:10.1167/iovs.07-0071. PMID 17724181.
  55. ↑ Haim, Marianne (2002). «The epidemiology of retinitis pigmentosa in Denmark». Acta Ophthalmologica Scandinavica. 80 (233): 1–34. doi:10.1046/j.1395-3907.2002.00001.x. PMID 11921605.
  56. ↑ Graham-Rowe, Duncan (2008 թ․ սեպտեմբերի 8). «Retinal transplants see fleeting success». Nature news.2008.1088. doi:10.1038/news.2008.1088.
  57. ↑ «Ophthalmologists Implant Five Patients with Artificial Silicon Retina Microchip To Treat Vision Loss from Retinitis Pigmentosa» (Press release). Rush University Medical Center. 2005-01-31. Արխիվացված է օրիգինալից 2005-02-08-ին. Վերցված է 2007-06-16-ին.
  58. ↑ Wen, Rong; Luo, Lingyu; Huang, Dequang; Xia, Xin; Wang, Zhengying; Chen, Pingping; Li, Yiwen (2012 թ․ մարտ). «Mesencephalic Astrocyte-derived Neurotrophic Factor (MANF) Protects Rod and Cone Photoreceptors from Degeneration in Transgenic Rats Carrying the S334ter Rhodopsin Mutation». Invest. Ophthalmol. Vis. Sci. 53 (14): 2581. Վերցված է 2016-08-07-ին.
  59. ↑ Wen, Rong; Luo, Lingyu; Huang, Dequang; Xia, Xin; Wang, Zhengying; Chen, Pingping; Li, Yiwen (2012 թ․ մայիսի 7). Mesencephalic Astrocyte-derived Neurotrophic Factor (MANF) Protects Rod and Cone Photoreceptors from Degeneration in Transgenic Rats Carrying the S334ter Rhodopsin Mutation. ARVO 2012.
  60. ↑ Tochitsky, Ivan; Polosukhina, Aleksandra; Degtyar, Vadim E.; Gallerani, Nicholas; Smith, Caleb M.; Friedman, Aaron; Van Gelder, Russell N.; Trauner, Dirk; Kaufer, Daniela; Kramer, Richard H. (2014). «Restoring Visual Function to Blind Mice with a Photoswitch that Exploits Electrophysiological Remodeling of Retinal Ganglion Cells». Neuron. 81 (4): 800–13. doi:10.1016/j.neuron.2014.01.003. PMC 3933823. PMID 24559673.
  61. ↑ Bakondi, Benjamin; Lv, Wenjian; Lu, Bin; Jones, Melissa K; Tsai, Yuchun; Kim, Kevin J; Levy, Rachelle; Akhtar, Aslam Abbasi; Breunig, Joshua J; Svendsen, Clive N; Wang, Shaomei (2016 թ․ մարտ). «In Vivo CRISPR/Cas9 Gene Editing Corrects Retinal Dystrophy in the S334ter-3 Rat Model of Autosomal Dominant Retinitis Pigmentosa». Molecular Therapy. 24 (3): 556–563. doi:10.1038/mt.2015.220. PMC 4786918. PMID 26666451.
  62. ↑ Byrne, Leah C.; Dalkara, Deniz; Luna, Gabriel; Fisher, Steven K.; Clérin, Emmanuelle; Sahel, Jose-Alain; Léveillard, Thierry; Flannery, John G. (2015 թ․ հունվարի 2). «Viral-mediated RdCVF and RdCVFL expression protects cone and rod photoreceptors in retinal degeneration». Journal of Clinical Investigation. 125 (1): 105–116. doi:10.1172/JCI65654. PMC 4382269. PMID 25415434.
  63. ↑ Xiong, Wenjun; MacColl Garfinkel, Alexandra E.; Li, Yiqing; Benowitz, Larry I.; Cepko, Constance L. (2015 թ․ ապրիլի 1). «NRF2 promotes neuronal survival in neurodegeneration and acute nerve damage». Journal of Clinical Investigation. 125 (4): 1433–1445. doi:10.1172/JCI79735. PMC 4396467. PMID 25798616.
  64. ↑ «FDA approves novel gene therapy to treat patients with a rare form of inherited vision loss». U.S. Food and Drug Administration. 2017 թ․ դեկտեմբերի 19. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2020 թ․ հունիսի 18-ին.
  65. ↑ Bourzac, Katherine. «A blind woman in Texas is first person to undergo optogenetic therapy, which could let her see again if successful». technologyreview.com.
  66. ↑ Commissioner, Office of the (2018-11-03). «Press Announcements - FDA approves novel gene therapy to treat patients with a rare form of inherited vision loss». www.fda.gov. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ դեկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2019-01-16-ին.
  67. ↑ Perin C, Viganò B, Piscitelli D, Matteo BM, Meroni R, Cerri CG (2020). «Non-invasive current stimulation in vision recovery: a review of the literature». Restorative Neurology and Neuroscience. 38 (3): 239–250. doi:10.3233/RNN-190948. PMC 7504999. PMID 31884495.
  68. ↑ Sahel JA, Boulanger Scemama E, Pagot C, և այլք: (2021). «Partial recovery of visual function in a blind patient after optogenetic therapy». Nature Medicine. 27 (7): 1223–1229. doi:10.1038/s41591-021-01351-4. PMID 34031601.
  69. ↑ James Gallagher (2021 թ․ մայիսի 24). «Algae proteins partially restore man's sight». BBC News.
  70. ↑ Maga, Carly (2017 թ․ դեկտեմբերի 12). «Blind actor Alex Bulmer leads the way into theatre's future». Toronto Star (անգլերեն). Վերցված է 2020 թ․ օգոստոսի 9-ին.
  71. ↑ «About». Molly Burke Official (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2025-11-22-ին.
  72. ↑ Daley, Lauren (2022 թ․ սեպտեմբերի 29). «Losing his vision has opened Mark Erelli's eyes». The Boston Globe (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2023-09-11-ին.
  73. ↑ Neil Fachie
  74. ↑ McDonald, Margie (2008 թ․ մայիսի 31). «Wheel turns a full circle as proud Lindy rides for two countries in Beijing». The Australian. էջ 54. Վերցված է 2012 թ․ փետրվարի 1-ին.
  75. ↑ Rizzo, Salvador (2013-09-25). «Lonegan opens up about is blindness».
  76. ↑ Duerden, Nick (2023 թ․ հունիսի 16). «Chris McCausland: 'A miracle to cure my blindness completely? I'd consider that'». The i paper.
  77. ↑ Thomson, Alice (2023 թ․ հուլիսի 15). «'I was 16. My doctor said, "You'll go blind. Get on with it"'». The Times. Վերցված է 2023 թ․ հուլիսի 15-ին.
  78. ↑ Spencer, Frederick J. (2002). Jazz and Death: Medical Profiles of Jazz Greats. University of Mississippi Press. էջեր 55–57. ISBN 978-1-57806-453-3.
  79. ↑ Guertin, Lachlan (2022 թ․ ապրիլի 26). «Big Brother's Reggie Bird tears up detailing her battle with blindness». Yahoo! News. Վերցված է 2022 թ․ հուլիսի 13-ին.
  80. ↑ Wayne, Artie. «SHEL TALMY INTERVIEWED BY ARTIE WAYNE, PART TWO». spectropop.com. Artie Wayne. Վերցված է 2020 թ․ մարտի 31-ին.
  81. ↑ «Danelle Umstead». Team USA. Արխիվացված է օրիգինալից 2015 թ․ մայիսի 1-ին. Վերցված է 2018-09-13-ին.
  82. ↑ «CSI Cast: Jon Wellner». CBS. Վերցված է 2010 թ․ հոկտեմբերի 5-ին.
  83. ↑ Paumgarten, Nick (2006-10-16). «Doh! Dept: The $40-Million Elbow». The New Yorker. Վերցված է 2012-08-13-ին.
  84. ↑ «Take 5: Sheena Iyengar, author and expert on choice». 2018 թ․ մարտի 26. Արխիվացված է օրիգինալից 2018-05-10-ին. Վերցված է 2018-05-10-ին.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Գունակային ռետինիտ» հոդվածին։
 ⛭ 
  Թեմատիկ կայքեր
Բառարաններ և հանրագիտարաններ
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Գունակային_ռետինիտ&oldid=10703314» էջից