Գմբեթավոր քաղաք

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Գմբեթավոր քաղաք (անգլ.՝ Domed city), քաղաքային խոշոր գոտին մեկ տանիքի տակ ընդգրկող հիպոթետիկ կառույց։ Նկարագրությունների մեծամասնությունը գմբեթը ներկայացնում են հերմետիկ, որոնց մեջ ստեղծվում է բնակեցման հարմար միջավայր, որտեղ վերահսկվում է օդի ջերմաստիճանը, բաղադրությունը և որակը, քանի արտաքին մթնոլորտը (կամ դրա բացակայությունը) սովորաբար անբարենպաստ է բնակեցման համար մեկ կամ ավելին պատճառներով։ Գմբեթավոր քաղաքները 20-րդ դարի սկզբից հանդիսանում են գիտական ֆանտաստիկայի և ապագայաբանության հիմնական բաղադրիչներից մեկը, և կարող են տեղակայվել ինչպես Երկիր մոլորակի, այդպես էլ Լուսնի կամ այլ մոլորակների վրա։

Ծագումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հստակ հայտնի չէ, թե երբ առաջացել գմբեթավոր քաղաքի գաղափարը։ Գմբեթավոր քաղաք (domed city) արտահայտությունը առաջին անգամ կիրառվել է 19-րդ դարում, սակայն այլ իմաստով՝ գմբեթավոր շենքերով հորիզոնի գիծ en: Վաղ գիտական ֆանտաստիկայի կատալոգի մեջ հիշատակվում է բրիտանացի հեղինակ Ուիլյամ Դելայլ Հայի Three Hundred Years Hence անվանմամբ 1881 թվականի սոցիալիստական և սպիտակ սուպրեմատիստական ֆանտաստիկ վեպը։ Գրքում նկարագրված է ապագայի քաղաքակրթություն, որտեղ մարդկության մեծամասնությունը ապրում է ծովի հատակին՝ ապակիապատ գմբեթների տակ գտնվող քաղաքներում, օգտագործելով մոլորակի ցամաքային մասը հիմնականում գյուղատնտեսության համար։ Հայտնի են նաև 20-րդ դարասկզբի գմբեթավոր քաղաքների նման հիշատակումների մի քանի այլ օրինակներ[1]։

Ինժեներական առաջարկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1960-1970-ականների ընթացքում գմբեթավոր քաղաքի գաղափարը լայնորեն քննարկվել է գիտական ֆանտաստիկայից դուրս։ 1960 թվականին ինժեներ Բաքմինսթեր Ֆուլերը նկարագրել է Նյու Յորքի Միդթաուն Մանհեթեն թաղամասը շրջապատող 3 կիլոմետրանոց գեոդեզիական գմբեթ, որը կարող է կարգավորել եղանակը և նվազեցնել օդի աղտոտվածությունը[2]։ 1979 թվականին գմբեթավոր քաղաքի մոդել է առաջարկվել նաև Վերմոնտ նահանգի Վինոնոսկի քաղաքի համար[3], իսկ 2010 թվականին՝ Հյուսթոնի[4]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Bleiler Everett F. (1990)։ Science Fiction: The Early Years 
  2. Weird Science Archived 2011-07-23 at the Wayback Machine. The New Yorker on Fuller dome over Manhattan
  3. «Environment: A Dome for Winooski?»։ TIME.com։ դեկտեմբերի 10, 1979։ Արխիվացված է օրիգինալից 2009-09-06-ին։ Վերցված է 2017-11-26 
  4. Discovery Channel: A Dome over Houston Archived July 22, 2010, at the Wayback Machine.