Գերմանական մշակույթ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Գորգ, 15-րդ դար, Բեռլին

Գերմանական արվեստ, Գերմանիայի արվեստի ակունքները սկիզբ են առնում հնադարից, երբ գերմանական ցեղախմբերը եկան Հռոմեական կայսրություն[1]:

Վաղ Միջնադար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայր տաճար, Բամբերգ

Վաղ միջնադարի ժամանակաշրջանում Գերմանիայի ներկայիս տարածքում ստեղծվել են շվաբների (ալեմանով), ֆրանկների, բավարների, թյուրինգների, սաքսերի, ցեղային տարբեր միավորումներ: Բնակելի այդ տարածքները հետագայում կոչվել են Շվաբիա, Բավարիա, Թյուրինգ: Այդ անվանումները պահպանվել են նաև ֆեոդալական իշխանություններից հետո և ներկայիս Գերմանիայի վարչական բաժանման մեջ: Ֆրանկների ռազմական ճնշման տակ հողերը միավորվել են Կարոլինգների միասնական պետության մեջ, որը փլուզվել է 843 թվականին: Գիտնականները միայն այդ թվականից են հաշվում բուն գերմանական արվեստը՝ Արևելյան Ֆրանկյան թագավորության սահմաններում: Կարոլինգյան դարաշրջանում (687-911 թվականներ) ձևավորվել են ֆեոդալական հարաբերություններ, սկսել են դավանել քրիստոնեություն, իսկ տեղական մշակույթը կրել է բյուզանդական մշակույթի խիստ ազդեցությունը: 962 թվականից Արևելյան Ֆրանկյան թագավորությունը ստացել է Գերմանական կայսրություն անվանումը, իսկ ավելի ուշ ստացել է Սրբազան Հռոմեական կայսրություն անվանումը:

Ռոմանական դարաշրջան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մայր տաճար, Համբուրգ

Գերմանական տարածքներում արվեստի գերիշխող դիրքում են եղել ճարտարապետությունն ու արհեստները, դրանց հետ կապված զարգացել են նաև փայտագործությունը, գերմանական գորգագործությունը, ոսկերչությունը: Գերմանիայում ռոմանական դարաշրջանը թվագրվում է 10-12-րդ դարերով: Տեղական պահպանողական ավանդույթները ռոմանական ձևերում ավելի երկար են պահպանվել, քան Գերմանական տարածքների հարևան երկրներում: Հետևաբար, ի տարբերություն Ֆրանսիայի, Գերմանիայում պահպանվել են ռոմանական արվեստի մաքուր նմուշներ:

Գերմանական գոթիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գերմանական գոթիկան ենթարկվում էր ֆրանսիական գոթիկայի ազդեցությանը, բայց դրսևորում էր տարածաշրջանային առանձնահատկություններ: Կիսակառույց ռոմանական շինությունները կառուցում էին նոր ոճով կամ դրանց ավելացնում էին միայն գոթական դետալներն ու տարրերը՝ չփոխելով կառույցների կոնստրուկտիվ բազան: Առաջանում են ռոմանո-գոթական անցումային ոճի մի շարք կառույցներ, որոնք զուրկ չեն արտահայտչականությունից, մոնումենտալությունից և բավականին տարբերվում էին Ֆրանսիայի գոթական կառույցներից: Այս շրջանի նշանակալից կառույցներից են.

  • Սուրբ Միխայիլ Եկեղեցի (Մյունխեն),
  • Պիտիսկուս, Բարտոլոմեուս, 1017 թվական,
  • Սուրբ Կիլիան տաճար, 1042 թվական:

Շարային կառուցապատում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միջնադարյան քաղաքային կառուցապատումը ձևավորվել է Հին հռոմեական ռազմական բնակավայրերում: Քաղաքների հատակագիծը քաոսային է, անկանոն, վառ արտահայտված կենտրոնով՝ շուկայի հրապարակ, վանք, ամրոց: Շարային ճարտարապետությունը օգտագործում էր էժան նյութեր (փայտ, ծղոտ): Փայտե կոնստրուկցիաները արտակարգ տարածում են ստացել և մինչ օրերս պահպանել են իրենց դիրքերը:

Միջնադարյան դեկորատիվ արվեստ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վերածնունդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մաթիաս Գրունեվալդ, Սբ Սեբաստիան
Մադոննան մանկան հետ, 1500 թվական, քաղաք Լյուբեկ
Հանս Ֆիշեր, Նյուրմբերգ, 1543

Գերմանական արվեստը մեծ փոփոխությունների է ենթարկվում Վերածննդի դարաշրջանում: 1530-ական թվականներին ստեղծագործում էին Ալբրեխտ Ալթդորֆերը, Հանս Հոլբայնը և Լուկաս Կրանախը: Դանուբյան դպրոցի նկարիչների աշխատանքներում նոր ժանր է ի հայտ գալիս՝ բնապատկեր: Արվեստը ձևավորվում է կրոնական դաժան պայքարի մեջ. այն լցվել էր դրամատիզմով, անձնական ողբերգություններով և ներաշխարհով: Գերմանական արվեստը վառ մարմնավորումը ձեռք էր բերում մահվան, վերջի դատաստանի և աշխարհի վերջի թեմաներում: Սկզբում գեղանկարչության մեջ իշխում էր նաև գրոտեսկային ոճը: Գերմանական Վերածննդի արվեստի ամենավառ ներկայացուցիչը Ալբրեխտ Դյուրերն էր (1471-1528) ՝ նշանավոր գեղանկարիչ և գիտնական: Նրա գեղանկարչական կտավներում ցուցադրվում է Վերածննդի դարաշրջանի իրական մեծությունը: Այդ ընթացքում ստեղծվել են Ալբրեխտ Դյուրերի հայտնի դիմանկարները՝ «Բնապատկերով դիմանկար» (1498), «Ինքնադիմանկար՝ Քրիստոսի կերպարով» (1500): Սակայն նկարչին իրական հաջողություններ են բերել փորագրությունները: Դյուրերի փորագրություններում դիցաբանական սյուժեները միահյուսված են միջնադարյան երևակայություններին, սակայան գործում էր նաև երգիծանքի մոտիվը: Փորագրությունների առավել հայտնի շարքը «Ապոկալիպսիսա»-ն (1498): Կյանքի վերջին տարիներին Ալբրեխտ Դյուրերը մի քանի ուշագրավ դիմանկարներ է ստեղծել։ Նրանց թվում է «Մաքսիմիլիան կայսեր դիմանկարը» (1519): Բայց նաև շարունակում է նկարել կրոնական թեմաներով: Նկարչի վերջին կտավների թվում է «Չորս առաքյալները» (1526), որտեղ պատկերված են Հովհաննեսի, Պետրոսի, Պողոսի և Մարկոսի դիմանկարները:

Մաթիաս Գրունեվալդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19-րդ դարում գերմանական եկեղեցիներում հայնտաբերել են կրոնական բովանանդակությամբ և արտակարգ գեղարվեստական արժեքով կրոնական կոմպոզիցիաներ: Ստեղծագործությունները չեն պատկանել Դյուրերին՝ հարգված և բազմիցս ուսումնասիրված վարպետին: Հայտնաբերված ստեղծագործությունների համեմատ նույնիսկ շնորհալի Դյուրերի նկարները պակաս համարձակ են ընկալվել՝ իրենց կոլորիտով և խելահեղ զգացմունքային դաշտով: Յոահիմ Զանդրարտի կենսագրության մեջ, որը նկարչի ժամանակակիցը չէր, վարպետ Մաթիաս Գրունեվալդի մասին ոչ ճշգրիտ վկայություններ հայտնաբերվեցին: Հետազոտողների աշխատանքը մի քանի տասնամյակում քիչ բան է պարզաբանել, բայց հաջողվել է գտնել նկարչի արտակարգ գեղեցիկ գործերը: Նա գերմանացիների մեջ միակ վարպետն էր, ով չէր զբաղվում փորագրությամբ:

Գերմանական Վերածննդի գլխավոր վարպետները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բ. Նոթկե, Մահվան պարը

Գերմանական Վերածննդի փորագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գերմանական Վերածննդի արվեստում մեծ զարգացում է ստանում փորագրությունը: 15-16-րդ դարերում գերմանական ճարտարապետությունը զգալիորեն զիջում էր իտալական ճարտարապետական նմուշներին և ուներ գավառական, երկրորդային բնույթ: Նա կարծես ուժ էր կուտակում բարոկկո դարաշրջանի համար, որը ծաղկում էր գերմանական իշխանություններում: Գերմանական փորագրությունը կրում էր ժողովրդական բնույթ, և ուներ հետևյալ առանձնահատկությունները.

  • դիմում էր առաջատար վարպետների,
  • մեծ տպաքանակներով էր ստեղծվում,
  • ժողովրդական բնույթը էր կրում՝ ի տարբերություն նկարչության մեջ իշխող ազնվական բնույթի,
  • ժամանակի և դարաշրջանի իրադարձություններն էր արտացոլում,
  • ուներ լայն թեմատիկա՝ կրոնական կոմպոզիցիաներից մինչև գյուղացիների, զինվորների, մարմնավաճառների պատկերներ,
  • մատչելի էր և էժան:

17-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Յ. Զանդրարդ

17-րդ դարը գերմանական հողերին իսկական դատարկություն բերեց: Երեսնամյա պատերազմի ռազմական գործողությունների մեծ մասը տեղի է ունեցել հենց գերմանական իշխանական տարածքներում, որոնք ենթարկվել են տնտեսական և հոգևոր ճգնաժամի: Գերմանիան կորցրեց իր բնակչության 30 տոկոսը: Գերմանիայի Կաթոլիկ իշխանություններում Հռոմի պապն աննախադեպ քայլի է դիմում՝ գերմանացի տղամարդկանց երկու կին ունենալու իրավունքով: Գերմանական հողերը դատարկվել են, ենթարկվել ավերածությունների, համաճարակների, արհեստավորների սպանությունների, գեղարվեստական և ազգային ավանդույթների անհետացման: Առավել հայտնի արվեստագետներն այս ժամանակահատվածում արտագաղթում են, և տասնամյակներ շարունակ աշխատում են Իտալիայում և Հոլանդիայում: Գերմանական նկարչությունը կորցնում է իր ագային երանգը՝ հետևելով բարոկկոյին և հոլանդական արվեստի ներկայացուցիչների ոճին: Գերմանիայի հյուսիսում շարունակում է ստեղծագործել Թոմաս Կվելլիուսը՝ բարոկկոյի վառ ներկայացուցիչներից մեկը:

18-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

18-րդ դարիասկզբի նկարիչների շարքում հատուկ տեղ է զբաղեցրել քանդակագործ Յոզեֆ Սթամելը (1695-1765)՝ մանյերիզմի վերջին խոշոր ներկայացուցիչը:

Գերմանական 18-րդ դարի արվեստում պատվավոր տեղ է զբաղեցնում գերմանական երաժշտությունը.

Գերմանական 18-րդ դարի արվեստում պատվավոր տեղ է գրավում նաև ճարտարապետությունը.

Բարոկկո[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բարոկկո ոճը Գերմանիայում ի հայտ է եկել իշխանական դասի կողմից: Գերմանական բարոկկոն կենտրոնացված էր պալատական միջավայրում: Ոճը իշխում էր ճարտարապետության և քանդակագործության մեջ: Ծավալվել է իշխանական բնակավայրերի շինարարությունը նոր ձևերով, որոնց մի մասն օգտագործել է ֆրանսիական տարբերակը որպես նմուշ: Գերմանիայի բարոկկոյի լավագույն շարքերից են.

Բավականին էժան շինանյութերի օգնությամբ փորձել են բարեկեցության և շքեղության տպավորություն ստեղծել: Սակայն նրանք նաև դիմում են հազվագյուտ և անսովոր նյութերի: Սաքսոնիայում սկսվում է արևմտաեվրոպական ճենապակու պատմությունը, երբ վարպետներին և գիտնականներին հաջողվել է ստեղծել Չինաստանի ճենապակու անալոգը: Այս ամենը հող նախապատրաստեց գերմանական ռոկոկոյի զարգացման համար, որի լավագույն նմուշներից են Ցվինգերի տաղավարները Սաքսոնիայում և Սան Սուսի պալատը Պրուսիայում:

Առաջին շրջանի գերմանական և չեխական բարոկկո ոճի ճարտարապետներին պատկանում է Աբրահամ Լեյտները (մոտ 1639-1701): Նա իտալացի Ֆրանչեսկո Կարատիի հետ աշխատել է Պրահայում Չերնինսկի պալատի շինարարության վրա: Աբրահամ Լեյտների որոշ գործեր մոտենում են ռոկոկո ոճին: Իտալական բարոկկոյի բոլոր նշանները (մոնումենտալություն, մեծություն, մասշտաբայնություն) պահպանել են Գերմանիայի այն կառույցները, որոնք չեն խզել կապը պապական Հռոմի և կաթոլիկ դավանանքի հետ: Ժամանակի նշանավոր նկարիչների թվում են Յոհան Դավիթ Շտեյնգրուբերը (1702-1787), ով աշխատել է Մանհայմում եւ Ռաշտատում պալատների շինարարության վրա:

Աբրահամ Լեյնտերի կառույցների նախագծերից.

Բարոկկո ոճի ճարտարապետական հայտնի կառույցներ.

Ճենապակին Գերմանիայում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եվրոպայում չինական ճենապակու գաղտնիքը ստացել են ոչ թե փոխառությամբ, այլ սեփական հայտնագործությամբ: Դրանով զբաղվեցին Սաքսոնիայում և Դրեզդեն քաղաքում: Կազմակերպվեց հատուկ լաբորատորիա, որտեղ տաղանդավոր արկածախնդրին և դրամանենգ Բեթգերի համար համապատասխան աշխատանքի պայմաններ ստեղծվեցին: Բեթգերի փորձարկումներից յուրաքանչյուրը արձանագրություններում ֆիքսվել է: 1709 թվականի հունվարի գրառումների մեջ նշվում է առաջին հաջող փորձարկումը և խառնուրդի բաղադրատոմսը: Նույն թվականի մարտին գրառում է կատարվել այն մասին, որ ստացել են որակյալ, սպիտակ ճենապակի՝ բարակ փայլով և որմնանկարների համար անհրաժեշտ բոլոր հատկություններով:

19-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կետե Կոլվից, «Մայրը»

Գերմանիայի հոգևոր կյանքում առաջին հորիզոնականներում է հայտնվում քաղաքականությունը, այլ ոչ թե արվեստը: 19-րդ դարասկզբին գերմանական իշխանությունները հայտնվեցին Նապոլեոնյան պատերազմների ասպարեզում: Պրուսիայի ռազմական պարտությունյամբ կառավարությանը դրդեց բուրժուական բարեփոխումներ իրականացնելուն: Գերմանական իշխանության զարգացման գործում կարևոր տեղ են զբաղեցրել գիտնականներն ու գիտությունը, իսկ 1840-ականներից սկսվել է արդյունաբերական հեղաշրջումը: 19-րդ դարում գերմանական «երկաթ և արյուն» իշխանությունները միավորվեցին միասնական պետության մեջ՝ ռազմական Պրուսիայի ղեկավարությամբ: Գերմանիան կապիտալիստական պետություն է դառնում: Այն դառնում է հսկայական թանգարանների երկիր, որոնք խորհրդանշում են գերմանական ազգի մեծությունը:

Անսովոր էին Մորիս Դանիելի աշխատանքները, ով իր ստեղծագործության թեման ընտրում էր հրեական կյանքից.

Գերմանիան գնում է Արևմտյան Եվրոպայի հայտնի գեղարվեստական ոճերի հունով.

Սակայն, միևնույն ժամանակ, պայմաններ են ստեղծվել ֆորմալիստական, մոդեռն ոճերի առաջացման համար՝ գերմանական էքսպրեսիոնիզմ, դադաիզմ, աբստրակցիոնիզմ, որոնք ծաղկում են արդեն 20 -րդ դարում:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Michael Thimann: Gedächtnis und Bild-Kunst. Die Ordnung des Künstlerwissens in Joachim von Sandrarts Teutscher Academie, Freiburg: Rombach, 2007 (գերմ.)
  • Краткая художественная энциклопедия. Искусство стран и народов мира, Т 1, М, 1962 (ռուս.)
  • Муратова К. М. «Мастера французской готики», М, 1988 (ռուս.)
  • Ювалова Е. П. «Немецкая скульптура 1200—1270 гг.», М, 1983 (ռուս.)
  • Очерки по истории и технике гравюры, М, 1987, раздел « Немецкая гравюра XV—XVI веков» (ռուս.)
  • Симановская Е. И. " Немецкое художественное серебро XV—XVII веков в Эрмитаже ", Л, 1964 (ռուս.)
  • Смирнова Е. И. «Западное серебро XIII—XIX веков. Оружейная палата», М. 1964 (ռուս.)
  • Маркова Г. А. «Немецкое художественное серебро XVI—XVIII веков» М. 1975 (ռուս.)