Գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչ
 | |
|---|---|
 | |
| Տեսակ | սենդվիչ |
| Առաջացման երկիր | .svg){kind=small} ԱՄՆ |
 Peanut butter and jelly sandwiches Վիքիպահեստում | |
Գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչ (PB&J կամ PBJ), սենդվիչ, որը պատրաստվում է սենդվիչի հացի վրա քսված գետնանուշի կարագից և մրգային ջեմից։ Այն հայտնի է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում երեխաների շրջանում և համարվում է «սիրելի ուտելիք»։ Գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչի մասին ամենավաղ գրավոր հիշատակումը հայտնվել է 1901 թվականին, որտեղ այն առաջարկվում էր որպես թեյի սենդվիչ։ Այն լայնորեն տարածվեց Միացյալ Նահանգներում այն բանից հետո, երբ գետնանուշի կարագի արտադրությունը դարձավ հասանելի։ Իր սննդարար արժեքի և երկար պահպանման ժամկետի շնորհիվ այն Մեծ ճգնաժամի ժամանակ դարձավ աղքատների սնունդ, իսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում այն ուտում էին նաև ամերիկացի զինվորները։ 1950-60-ական թվականներին սենդվիչը ինտեգրվեց ամերիկյան մշակույթում։ Սակայն 21-րդ դարում գետնանուշի ալերգիաների վերաբերյալ մտահոգությունները նվազեցրել են դրա տարածվածությունը որպես դպրոցական սնունդ։
Պատրաստման եղանակը և սննդարարությունը
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Գետնանուշի կարագով և ժելեով սենդվիչները բաղկացած են գետնանուշի կարագի և ջեմի կամ մուրաբայի շերտերից, որոնք քսվում են սենդվիչի հացի վրա։ Հիմնականում օգտագործում են խաղողի ջեմ և սպիտակ հաց[1][2]։ Գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչները պարունակում են զգալի չափով,[3] օսլա, սպիտակուց, ճարպ և շաքար։ Երբ սենդվիչը ստեղծվել է[4], ճարպի և շաքարի պարունակությունը համարվել է օգտակար, դրանք անցանկալի դարձան 20-րդ դարի վերջին[5]։ Սննդի մասնագետները հաճախ ուշադրություն են դարձնում այն բաղադրիչներին, ինչպիսիք են սպիտակ հացը, հիդրոգենացված գետնանուշի կարագը և եգիպտացորենի օշարակից պատրաստված ջեմը, որոնք սովորաբար օգտագործվում են սենդվիչ պատրաստելու համար[6]։
Գետնանուշի կարագը կարող է փոխարինվել այլ ընկույզի կարագով կամ Նուտելայով, մինչդեռ ջեմը կարող է փոխարինվել այլ մուրաբայով կամ մրգային կաթնաշոռով։ Բաղադրիչները կարող են դրվել այլ հացերի վրա, այդ թվում՝ բեյգլների վրա։ Մեկը կրեմ-պանիրով և ջեմով սենդվիչն է, որը կոչվում է CJ կամ գետնանուշի և մարշմելոյի կրեմով սենդվիչ, որը կոչվում է fluffernutter[7]։ «Հիմարի ոսկե հացը» գետնանուշի կարագով, ջեմով և բեկոնով սենդվիչ է, որը պատրաստվում է կորզված հացի մեջ,«Կոլորադո ոսկու հանքում», Դենվեր։ Այն հանրաճանաչ դարձավ, երբ Էլվիս Փրեսլին ծախսեց 16,000 դոլար՝ իր ընկերներին Դենվեր տեղափոխելու և 22 սենդվիչ գնելու համար[8]։ Ամանդա Հեսերը 2003 թվականի խոհարարական գրքում ներկայացրեց «pbjs»(գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչներ) սենդվիչները՝ թթու հատապտղի մուրաբայով և մուսով, պատրաստված սպիտակ հացի վրա պատրաստված ֆուա գրայով[9]։
Պատմություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը].jpg)
Ինչպես շատ սենդվիչների դեպքում, գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչի ծագումը վիճելի է[10], չնայած այն համարվում է ամերիկացիների կողմից հորինված ուտեստ։ Այն առաջին անգամ պատրաստվել է 1900-ականների տասնամյակում՝ որպես թեյարանում հարուստ ամերիկացիների համար նախատեսված ուտեստ[11]։ Գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչի մասին առաջին հրապարակված հիշատակումը հայտնվել է Բոստոնի խոհարարական դպրոցի ամսագրում (Boston Cooking School Magazine), Ջուլիա Դեյվիս Չանդլերի հոդվածում։ Հոդվածում խորհուրդ էր տրվում թեյի սենդվիչներ պատրաստել գետնանուշի կարագով, որը կոչվում է «գետնանուշի մածուկ», և հաղարջի կամ խնձորի ջեմով։ Նա հոդվածում ասում է, որ բաղադրատոմսը համարում է օրիգինալ[11]։ Սա տեղի ունեցավ հինգ տարի անց այն հոդվածից, որտեղ առաջին անգամ հրապարակվել էր, որ գետնանուշի կարագը կարելի է տարածել հացի կտորների վրա[12]։ Այդ տասնամյակում գետնանուշի կարագը համարվում էր նրբաճաշակություն։ Այդ տասնամյակի ընթացքում գետնանուշի կարագը համարվում էր նրբահամ ուտեստ[11][2]։ 1913 թվականին Նյու Յորք Թայմսի հոդվածում հավանություն էր տրվում գետնանուշի և ջեմով մածուկի օգտագործմանը դպրոցում՝ երեխաների ճաշերի համար նախատեսված սենդվիչների մեջ[11]։
Գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչները ավելի լայն տարածում ստացան 1930-ականներին, երբ դրանց բոլոր երեք բաղադրիչները դարձան ավելի հասանելի արդյունաբերացման և պահպանման շնորհիվ[4]։ 1928 թվականի զարգացումները հատկապես նշանակալի էին՝ այդ տարիներին հայտնագործվեց կտրտած հացը և բարելավվեց գետնանուշի կարագի արտադրությունը[13]։ Մեծ ճգնաժամի ընթացքում Միացյալ Նահանգներում գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչները հաճախ էին տրամադրվում կարիքավոր ընտանիքներին՝ իրենց սննդարար արժեքի և էժան բաղադրիչների շնորհիվ[4]։ Դրանք հաճախ առաջարկվում էին որպես ճաշի տարբերակ կուտակման ժամանակ, բայց հաճախ նաև համակցվում էին ջեմից բացի այլ բաղադրիչների հետ[14]։ Ամերիկացի զինվորները երբեմն ուտում էին գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչներ՝ բաղադրիչների երկար պահպանման ժամկետի պատճառով, ինչը ստեղծեց հանրաճանաչ պատկեր, որ սենդվիչը տարածվեց այն ժամանակվանից, երբ վետերանները վերադարձան տուն[4]։
Գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչները դարձան ամերիկյան խոհանոցի կարևոր ճաշատեսակ 1950–60-ական թվականներից սկսած[15]։ Դրանք մշակութային արժեք ունեին թե գլխավոր հոսքում, և թե նոր սոցիալական շարժումների շրջանակում, ներառյալ քաղաքացիական իրավունքների շարժումը և 1960-ականների հակակուլտուրան, որտեղ դրանք երբեմն ուտում էին ցույցերի կամ երաժշտական փառատոնների ժամանակ[16]։ Դա ներառում էր նաև բուսակերներին, ովքեր գետնանուշի կարագը օգտագործում էին որպես սպիտակուցի աղբյուր։ 1960-ականների վերջում գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչները վերադարձան իրենց ասոցացմանը աշխատավոր խավի հետ և հաճախ առաջարկվում էին որպես էժան սնունդ 1970-ականների ճգնաժամի ժամանակ[17]։
Սմաքերս ընկերությունը 1968 թվականին ներկայացրեց գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչների պատրաստի կոմբինացված տարա[6]։ Այն ԱՄՆ-ում 1999 թվականի դեկտեմբերի 21-ին արտոնագրեց փակ սենդվիչը, և հաջորդ տարի սկսեց վաճառել Անկրաստաբլզ սառեցված փակ սենդվիչների շարքը[18]։ Արտոնագիրը առանձնացնում էր Սմաքերս արտադրանքը այլ սենդվիչներից՝ իր ծալքավոր եզրերով, որոնք փակվում են շփման միջոցով՝ հիդրոլիզացված կաղնանյութի փոխարեն, և այն մեթոդով, որով միջին շերտը տեղադրվում է առաջին և երրորդ շերտերի միջև[19]։ Արտոնագրի կիրառումը հաջորդ տարիներին հասարակական քննարկում առաջացրեց՝ արդյոք գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչի նման սննդատեսակները հնարավոր է արտոնագրել[18]։ Անկրաստաբլզ-ի հաջողությունը թույլ տվեց Սմաքերս ընկերությանը ձեռք բերել Ջիֆ գետնանուշի կարագի ապրանքանիշը Պրոկթեր և Գեմբլ-ից, դարձնելով այն աշխարհի ամենամեծ գետնանուշի կարագի և ջեմի ապրանքանիշի սեփականատերը[20]։ Ընկերությունը նախկինում փորձել էր ձեռք բերել Ջիֆ 1970-ականներին[21]։
21-րդ դարի սկզբին, երբ աճեց գետնանուշի ալերգիաների վերաբերյալ իրազեկությունը, գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչների տարածվածությունը դպրոցներում նվազեց[22]։ Շատ դեպքերում դրանք ազդվել են դպրոցներում գետնանուշի կարագի արտադրանքի արգելափակումներից[20]։
Աշխարհի ռեկորդը ամենամեծ գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչի համար սահմանվել է 2010 թվականի նոյեմբերի 13-ին, երբ 1,342 ֆունտանոց սենդվիչ պատրաստվեց Գրեյթ Ամերիկան Փինաթ Բթեր Ֆեստիվալ փառատոնին, Սալայն, Տեխաս[23]։
Մշակութային նշանակություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչը ամերիկյան մշակույթում 20-րդ դարի երկրորդ կեսին ունեցել է ակնառու մշակութային նշանակություն, հատկապես երեխաների շրջանում[24][2]։ Գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչները համարվում են սիրելի ուտելիք, որը լայնորեն ճանաչված է Ամերիկայի մշակույթում[25]։ Այն սառնարանում պահելու կարիք չկա, ինչը դարձել տարածված ճաշատեսակ տանից դուրս։ Սենդվիչը սովորաբար ասոցացվում է դպրոցների, աշխատավայրերի, ճամբարների և պիկնիկների հետ, և պատմականորեն այն եղել է նաև Անկախության օրվա տոնակատարությունների պատկերների մաս[26]։
Գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչները Միացյալ Նահանգներում հաճախ դիտարկվում են որպես երեխաների համար հարմար սնունդ, հատկապես այն սենդվիչների համեմատ, որոնց բաղադրիչները կարող են ներառել բանջարեղեն[27]։ Սովորաբար դրանք ասոցացվում են նոստալգիայի կամ մայրական/հայրական սիրո հետ[20]։ Մյուս կողմից, սենդվիչները ընկալվում են նաև որպես նվազագույն խնամքի պատկեր կամ տնային կյանքում առկա ձանձրալի կողմերի պատկերավորում[28]։ Գետնանուշի կարագի և ջեմի ասոցիացիան երեխաների հետ կարող է բացասաբար ազդել այն խմբերի նկատմամբ, ովքեր նույնպես ուտում են դրանք, օրինակ՝ աղքատների վրա։ Սա դիտավորյալ կիրառվել է 1960-ականների հակակուլտուրայի քննադատների կողմից, ովքեր ցույց էին տալիս ցուցարարներին որպես երեխաների, որոնք ուտում էին գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչներ[29]։ Նրանք նույնպես պատկերագրվել են որպես աշխատավոր խավի սնունդ, քանի որ ապահովում էին սննդարար ուտելիք էժան բաղադրիչներով, չնայած պատմականորեն սենդվիչը հայտնի է եղել տարբեր սոցիալական խավերի շրջանում[24]։ Գաստրոնոմիայի փորձագետները հաճախ դիտարկում են գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչները որպես բացասական օրինակ ցածրորակ սննդի, օգտագործելով դրանք ի ցույց տեղ տալու համար, թե որն է համարվում ցածրորակ սնունդ[6]։
Գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչները ամերիկյան մշակույթում նշանավոր տեղ զբաղեցրեցին 1950-ականներից սկսած, այդ թվում՝ 1960-ականների Թե Անդի Գրիֆիթ Շոու հեռուստասերիալի բազմակի հղումներով[16]։ Գրագրված են երեխաների երգեր գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչ պատրաստելու մասին, իսկ «Իթս Փինաթ Բթեր Ջելի Թայմ» երգը՝ Բաքվիիթ Բոյզ-ի կողմից, 2000-ականների սկզբին դարձավ հայտնի համացանցային մեմ[30]։ Սենդվիչները դարձան նաև 2004 թվականի Միացյալ Նահանգների նախագահական ընտրությունների մաս, երբ երկու հիմնական թեկնածուները՝ Ջորջ Վ. Բուշ և Ջոն Քերի, խոսեցին ուտեստի հանդեպ իրենց սիրո մասին՝ հարազատ կերպար ստեղծելու համար: Բուշը նմանատիպ մարտավարություն էր օգտագործել 2000 թվականի ընտրություններում[31], իբր նա ամեն օր Սպիտակ տանը գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչներ էր ուտում, երբ նախագահ էր[32]: Երբ Միացյալ Նահանգներում սկսվեց «Մեծ եղբայր» ռեալիթի շոուն, «Մեծ եղբոր տանը» ապրող մասնակիցները, որպես պատիժ, պարտվելիս, սահմանափակվում էին գետնանուշի կարագով և ջեմով սենդվիչներով, ինչը ցույց է տալիս սենդվիչի կարգավիճակը՝ որպես «կիցչ» խոհանոց, կապված աշխատավոր խավի հետ[33]։ Ազգային Գետնանուշի Կարագով և Ջեմով Սենդվիչի Օրը ամերիկայում նշվում է ամեն տարի՝ ապրիլի 2-ին, որպես ոչ պաշտոնական սննդի օր[34]։
Տես նաև
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ Wilson, 2010, էջ 125
- 1 2 3 Russo, 2010, էջ 195
- ↑ Krampner, 2013, էջ 28
- 1 2 3 4 Estes, 2017, էջ 7
- ↑ Estes, 2017, էջեր 12–13
- 1 2 3 Estes, 2017, էջ 12
- ↑ Wilson, 2010, էջեր 122, 125
- ↑ Krampner, 2013, էջ 163
- ↑ Wilson, 2010, էջ 114
- ↑ Wilson, 2010, էջ 87
- 1 2 3 4 Estes, 2017, էջ 6
- ↑ Krampner, 2013, էջ 27
- ↑ Myers, 2012, էջ 286
- ↑ Estes, 2017, էջեր 7–8
- ↑ Estes, 2017, էջ 8
- 1 2 Estes, 2017, էջ 10
- ↑ Estes, 2017, էջ 11
- 1 2 Shih, 2002, էջ 23
- ↑ Shih, 2002, էջեր 25–26
- 1 2 3 Estes, 2017, էջ 14
- ↑ Krampner, 2013, էջ 121
- ↑ Estes, 2017, էջեր 13–14
- ↑ Krampner, 2013, էջ 243
- 1 2 Estes, 2017, էջ 5
- ↑ Estes, 2017, էջ 9
- ↑ Estes, 2017, էջեր 5, 8
- ↑ Wilson, 2010, էջ 72
- ↑ Estes, 2017, էջեր 8–9
- ↑ Estes, 2017, էջեր 10–11
- ↑ Krampner, 2013, էջ 142
- ↑ Estes, 2017, էջ 13
- ↑ Krampner, 2013, էջ 221
- ↑ Sheldon, 2004, էջեր 63–64
- ↑ «National Peanut Butter and Jelly Day». National Day Calendar (անգլերեն). 2025-07-25. Վերցված է 2025-07-26-ին.
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Estes, Steve (2017). «PB&J: The Rise and Fall of an Iconic American Dish». Gastronomica. 17 (2): 5–15. doi:10.1525/gfc.2017.17.2.5. ISSN 1529-3262.
- Krampner, Jon (2013). Creamy & Crunchy: An Informal History of Peanut Butter, the All-American Food. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-16232-6.
- Myers, Alice (2012). «Fads». In Rollyson, Carl (ed.). The Twenties in America. Vol. 1. Salem Press. ISBN 978-1-58765-855-6.
- Russo, Susan (2010). The Encyclopedia of Sandwiches: Recipes, History, and Trivia for Everything Between Sliced Bread. Quirk Books. ISBN 978-1-59474-438-9.
- Sheldon, Glenn (2004). «Crimes and Punishments: Class and Connotations of Kitschy American Food and Drink». Studies in Popular Culture. 27 (1): 61–72. ISSN 0888-5753.
- Shih, Anna M. (2002). «The Patented Peanut Butter and Jelly Sandwich: Food as Intellectual Property». Gastronomica. 2 (1): 23–27. doi:10.1525/gfc.2002.2.1.23. ISSN 1529-3262.
- Wilson, Bee (2010). Sandwich: A Global History. Reaktion Books. ISBN 978-1-86189-891-3.