Jump to content

Գաստրոէնտերոլոգիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Աղեստամոքսաբանություն
Բժշկական մասնագիտություն, որը ուսումնասիրում է մարսողական համակարգը և նրա հիվանդությունները Խմբագրել Wikidata
բժշկական մասնագիտություն Խմբագրել Wikidata
Ենթակատեգորիաhealth sciences Խմբագրել Wikidata
Մասն էներքին հիվանդություններ Խմբագրել Wikidata
Ով է կիրառումgastroenterologist Խմբագրել Wikidata

Գաստրոէնտերոլոգիա, բժշկության ճյուղ, որը զբաղվում է մարսողական համակարգի և դրա հիվանդությունների ուսումնասիրությամբ, ախտորոշմամբ և բուժմամբ[1]։ Մարսողական համակարգը ներառում է ստամոքսաղիքային տրակտը, որի մեջ մտնում են՝ կերակրափողը, ստամոքսը, բարակ աղին և հաստ աղին, ինչպես նաև մարսողությանը մասնակցող օժանդակ օրգանները՝ ենթաստամոքսային գեղձը, լեղապարկը և լյարդը[2][3]։

Մարսողական համակարգի հիմնական գործառույթներն են՝ նյութի տեղափոխումը ստամոքսաղիքային տրակտով պերիստալտիկայի միջոցով, սննդանյութերի մարսումը և քայքայումը, դրանց ներծծումը՝ օրգանիզմում օգտագործելու համար, և թափոնների հեռացումը օրգանիզմից՝ կղազատման միջոցով[3]։ Գաստրոէնտերոլոգիայի ոլորտում մասնագիտացած բժիշկներին անվանում են գաստրոէնտերոլոգներ կամ երբեմն՝ GI բժիշկներ։

Գաստրոէնտերոլոգների կողմից բուժվող առավել տարածված հիվանդություններից են՝ գաստրոէզոֆագեալ ռեֆլյուքսային հիվանդությունը (ԳԷՌՀ), ստամոքսաղիքային արյունահոսությունը, գրգռված աղու համախտանիշը, աղիքների բորբոքային հիվանդությունները, ներառյալ Կրոնի հիվանդությունը և խոցային կոլիտը, պեպտիկ խոցային հիվանդությունը, լեղապարկի և լեղուղիների հիվանդությունները, հեպատիտը, պանկրեատիտը, կոլիտը, հաստ աղու բորբոքումը և կոլոռեկտալ քաղցկեղը, սննդային և սնուցման հետ կապված խնդիրները, ինչպես նաև բազմաթիվ այլ հիվանդություններ[4]։

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Բոցցինիի «Lichtleiter»-ի՝ վաղ շրջանի էնդոսկոպի գծապատկերները

Հղում կատարելով եգիպտական պապիրուսներին՝ Ջոն Ֆ. Նանը նշել է, որ փարավոնների ժամանակաշրջանում բժշկությամբ զբաղվող բժիշկները զգալի գիտելիքներ ունեին աղեստամոքսային համակարգի հիվանդությունների վերաբերյալ։ Տասներորդ դինաստիայի ներկայացուցիչ Իրինակտին, որը ապրել է մեր թվարկությունից առաջ 2125 թվականին, եղել է պալատական բժիշկ՝ մասնագիտանալով գաստրոէնտերոլոգիայի, քնի և պրոկտոլոգիայի ոլորտներում[5]:

Հին հույները մարսողությունը վերագրում էին «եփման» կամ «հասունացման» գործընթացին՝ ենթադրելով, որ այն առաջանում է մարմնի ջերմության ազդեցությամբ ստամոքսում գտնվող սննդի վրա, ինչի հետևանքով սնունդը հասունանում և «եփվում» է[6]:

Գալենի՝ ստամոքսի չորս գործառույթների մասին հայեցակարգը լայնորեն ընդունված էր մինչև նոր ժամանակաշրջանը՝ ընդհուպ մինչև XVII դարը[7]:

18-րդ դար

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19-րդ դար

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • 1805 թվականին Ֆիլիպ Բոզցինին առաջին փորձը կատարեց կենդանի մարդու մարմնի ներսում դիտարկելու համար՝ օգտագործելով միզուղիները, ուղիղ աղիքը և կոկորդը ուսումնասիրելու համար նախատեսված խողովակ, որը նա անվանեց «Լիխտլայտեր» (լույսի ուղղորդող գործիք): Սա էնդոսկոպիայի ամենավաղ նկարագրությունն է[10][11]։
  • Շառլ Էմիլ Տրուազիեն նկարագրեց որովայնի խոռոչի քաղցկեղի ժամանակ ավշային հանգույցների մեծացումը[12]։
  • 1823 թվականին Ուիլյամ Պրաութը հայտնաբերեց, որ ստամոքսահյութը պարունակում է աղաթթու[13]։
  • 1833 թվականին Ուիլյամ Բոմոնտը հրապարակեց «Փորձեր և դիտարկումներ ստամոքսահյութի և մարսողության ֆիզիոլոգիայի վերաբերյալ» աշխատությունը՝ տարիներ շարունակ Ալեքսիս Սենտ Մարտինի վրա կատարած հետազոտություններից հետո։
  • 1868 թվականին գերմանացի հայտնի բժիշկ Ադոլֆ Կուսմաուլը ստեղծեց գաստրոսկոպը։ Նա կատարելագործեց այդ մեթոդը սուր կուլ տվող արտիստի վրա փորձարկումների միջոցով։
  • 1871 թվականին, Վիեննայի բժիշկների ընկերությունում, Կառլ Շտյորկը ցուցադրեց էզոֆագոսկոպ, որը բաղկացած էր երկու միմյանց մեջ մտնող մետաղական խողովակներից։ Դրա սկզբնական տարբերակը 1870 թվականին մշակել էր Վալդենբուրգը։
  • 1876 թվականին Կառլ Վիլհելմ ֆոն Կյուփֆերը նկարագրեց լյարդի որոշ բջիջների հատկությունները, որոնք ներկայումս կոչվում են Կուպֆերյան բջիջներ։
  • 1883 թվականին Հուգո Կրոնեկերը և Սամուել Ջեյմս Մելցերը ուսումնասիրեցին մարդկանց մոտ կերակրափողի մանոմետրիան՝ կերակրափողի շարժունակության և ճնշման չափման մեթոդը։
ՄաքՔլենդոնի pH զոնդը

20-րդ դար

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • 1915 թվականին Ջեսսի ՄաքՔլենդոնը ուսումնասիրեց մարդու ստամոքսի թթվայնությունը անմիջապես օրգանիզմում՝ բնական պայմաններում[14]։
  • 1921-1922 թվականներին Ուոլթեր Ալվարեսը իրականացրեց էլեկտրագաստրոգրաֆիայի առաջին հետազոտությունները[15]։
  • Ռուդոլֆ Շինդլերը Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին իր պատկերազարդ դասագրքում նկարագրեց մարդու մարսողական համակարգի բազմաթիվ կարևոր հիվանդություններ։ Որոշ աղբյուրներում նրան անվանում են «գաստրոսկոպիայի հայրը»։ 1932 թվականին նա և Գեորգ Վոլֆը մշակեցին կիսաճկուն գաստրոսկոպ։
  • 1932 թվականին Բուրիլ Բերնարդ Կրոնը նկարագրեց Կրոնի հիվանդությունը։
  • 1957 թվականին Բազիլ Հիրշովիցը ներկայացրեց օպտիկական մանրաթելային գաստրոսկոպի առաջին նախատիպը։

21-րդ դար

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • 2005 թվականին Ավստրալիայից Բարրի Մարշալը և Ռոբին Ուորենը արժանացան Ֆիզիոլոգիայի կամ բժշկության ոլորտում Նոբելյան մրցանակի՝ Հելիկոբակտեր պիլորի-ի (1982/1983 թվականներին) հայտնաբերման և պեպտիկ խոցային հիվանդության զարգացման մեջ դրա դերի բացահայտման համար։ Ջեյմս Լևիթը նույնպես աջակցել է նրանց հետազոտություններին, սակայն Նոբելյան մրցանակը հետմահու չի շնորհվում, ուստի նա մրցանակակիրների թվում չի ընդգրկվել։

Հիվանդությունների դասակարգում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. Հիվանդությունների միջազգային դասակարգում ԱՀԿ դասակարգում
  2. MeSH առարկայական խորագիր
    • Գաստրոէնտերոլոգիա
    • Գաստրոէնտերոլոգիական հիվանդություններ
  3. Բժշկության ազգային գրադարանի դասակարգում

Բժշկական միջամտություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոլոնոսկոպիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Կոլոնոսկոպիայի ընթացակարգի սխեմա

Կոլոնոսկոպիան բժշկական հետազոտություն է, որի ընթացքում տեսախցիկով երկար և բարակ խողովակը հետանցքով ներմուծվում է՝ ուղիղ աղիքը և հաստ աղու ամբողջ երկարությունը տեսողականորեն հետազոտելու համար։ Այն իրականացվում է հաստ աղու պոլիպների և կոլոռեկտալ քաղցկեղի վաղ հայտնաբերման, ինչպես նաև այնպիսի ախտանիշների պատճառները պարզելու նպատակով, ինչպիսիք են՝ ուղիղ աղուց արյունահոսությունը, մուգ կղանքը, աղիքային սովորությունների փոփոխությունները, որովայնի ցավը և անհայտ պատճառի քաշի կորուստը։ Հետազոտության ընթացքում հիվանդին սովորաբար սեդացիայի են ենթարկում, իսկ հաստ աղին հետազոտվում է պոլիպների, արյունահոսության կամ ախտաբանական հյուսվածքի առկայությունը հայտնաբերելու համար։ Անհրաժեշտության դեպքում կարող է կատարվել բիոպսիա կամ պոլիպի հեռացում։ Կոլոնոսկոպիան սովորաբար տևում է 30-60 րոպե, որից հետո հիվանդը կարճ ժամանակահատվածով գտնվում է բժշկական հսկողության տակ։ Հնարավոր բարդություններից են՝ որովայնի փքվածությունը, կծկանքային ցավերը, անզգայացման նկատմամբ ռեակցիաները, արյունահոսությունը և հաստ աղու թափածակումը[16]։

Սիգմոիդոսկոպիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Սիգմոիդոսկոպիա

Սա կոլոնոսկոպիային նման ընթացակարգ է, որի ժամանակ տեսախցիկով երկար և բարակ խողովակը հետանցքով ներմուծվում է, սակայն հետազոտվում են միայն ուղիղ աղին և հաստ աղու վերջին հատվածը՝ սիգմայաձև աղին, որը գտնվում է ուղիղ աղուն մոտ։ Ընթացակարգի մյուս բոլոր ասպեկտները նման են կոլոնոսկոպիային, բացառությամբ այն բանի, որ սիգմոիդոսկոպիան սովորաբար տևում է ընդամենը 10-20 րոպե և կատարվում է առանց սեդացիայի։ Սա սովորաբար թույլ է տալիս հիվանդին հետազոտությունից անմիջապես հետո վերադառնալ իր բնականոն գործունեությանը[17]։

Էզոֆագոգաստրոդուոդենոսկոպիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Էնդոսկոպիա

Ճկուն էնդոսկոպը բերանի միջոցով ներմուծվում է՝ կերակրափողը, ստամոքսը և տասներկումատնյա աղին հետազոտելու համար։ Էզոֆագոգաստրոդուոդենոսկոպիան կիրառվում է այնպիսի ախտանիշների գնահատման համար, ինչպիսիք են՝ կայուն այրոցը, կուլ տալու դժվարությունը, վերին աղեստամոքսային տրակտի արյունահոսությունը (օրինակ՝ արյունային փսխումը կամ սև կղանքը), անհայտ պատճառի սակավարյունությունը կամ քաշի կորուստը, ինչպես նաև պատկերային հետազոտությունների կամ լաբորատոր քննությունների աննորմալ արդյունքները։ Հետազոտությունը հնարավորություն է տալիս անմիջականորեն տեսնել հետազոտվող օրգանները, կատարել բիոպսիա՝ հյուսվածաբանական հետազոտության համար, ինչպես նաև իրականացնել բուժական միջամտություններ, այդ թվում՝ կերակրափողի վարիկոզ լայնացած երակների կապում և կերակրափողի նեղացումների լայնացում։ Հետազոտությունների մեծ մասը տևում է մոտ 15-30 րոպե։ Ժամանակավոր և սովորաբար անցողիկ երևույթներից են որովայնի փքվածությունը և կոկորդի ցավը։ Ավելի հազվադեպ հանդիպող ռիսկերն են՝ սեդացիայի նկատմամբ ռեակցիաները, արյունահոսությունը և կերակրափողի, ստամոքսի կամ տասներկումատնյա աղու թափածակումը[18]։

Էնդոսկոպիկ ռետրոգրադ խոլանգիոպանկրեատոգրաֆիա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Էնդոսկոպիկ ռետրոգրադ խոլանգիոպանկրեատոգրաֆիա

Սա բժշկական միջամտություն է, որի ընթացքում տեսախցիկով երկար և բարակ խողովակը ներմուծվում է մինչև բարակ աղու առաջին հատվածը՝ տասներկումատնյա աղին, որպեսզի հայտնաբերվեն, ախտորոշվեն և բուժվեն լեղածորանների և ենթաստամոքսային գեղձի ծորանի հիվանդությունները։ Այս ծորանները կարող են նեղանալ կամ խցանվել լեղաքարերի, վարակների, բորբոքման, ենթաստամոքսային գեղձի կեղծ կիստաների կամ ուռուցքների պատճառով։ Դրա հետևանքով կարող են առաջանալ մեջքի ցավ կամ դեղնուկ, ինչպես նաև լաբորատոր հետազոտություններում՝ բիլիռուբինի մակարդակի բարձրացում։ Ֆլյուորոսկոպիկ հսկողության ներքո ծորանների մեջ ներարկվում է կոնտրաստային նյութ՝ դրանց կառուցվածքը և անցանելիությունը տեսանելի դարձնելու համար։ Բուժական միջամտությունները կարող են ներառել սֆինկտերոտոմիան, լեղաքարերի հեռացումը, նեղացումների լայնացումը, ստենտի տեղադրումը, հյուսվածքի բիոպսիան։ Հնարավոր բարդություններից են՝ պանկրեատիտը, վարակը (օրինակ՝ վերելացող խոլանգիտը), արյունահոսությունը, անզգայացման նկատմամբ ռեակցիաները, ինչպես նաև տասներկումատնյա աղու կամ ծորանների թափածակում[19]։

Ուլտրաձայնային հետազոտություն և աղիների ուլտրաձայնային հետազոտություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ուլտրաձայնային հետազոտությունը (ՈւՁՀ) դարձել է ստանդարտ ախտորոշիչ մեթոդ բժշկության բազմաթիվ ոլորտներում։ Դրա լայն հասանելիությունը, մատչելիությունը, անվտանգությունը և ճառագայթման բացակայությունը դարձրել են այն հաճախ կիրառվող առաջնային ախտորոշիչ մեթոդ։ Գաստրոէնտերոլոգիայում ուլտրաձայնային հետազոտությունը բարձր ճշգրտությամբ կիրառվում է տարբեր հիվանդությունների ախտորոշման համար, օրինակ՝ ապենդիցիտի և դիվերտիկուլիտի դեպքում։ Ավելին, աղիների ուլտրաձայնային հետազոտությունը կարևոր նշանակություն ունի աղիքների բորբոքային հիվանդությունների և դրանց բարդությունների հայտնաբերման ու վերահսկման գործում։ Այն կարող է կիրառվել նաև վիրահատությունից հետո Կրոնի հիվանդության վաղ կրկնությունը հայտնաբերելու համար, ինչպես ընդգծվում է ECCO-ESGAR ուղեցույցներում[20]։ Ժամանակակից ուլտրաձայնային մեթոդները, օրինակ՝ կոնտրաստով ուժեղացված ուլտրաձայնային հետազոտությունը, հնարավորություն են տալիս իրական ժամանակում ստանալ ֆունկցիոնալ և անոթային տեղեկատվություն՝ բարելավելով ախտորոշման հնարավորությունները։ Բացի այդ, որովայնի ներվիրահատական ուլտրաձայնային հետազոտությունը ավելի ու ավելի կարևոր դեր է ստանում նվազագույն ինվազիվ միջամտությունների ժամանակ։ Այն կարող է կիրառվել բիոպսիաների, դրենավորման և լյարդի ախտահարումների ջերմային աբլացիայի ուղղորդման համար։ Այնուամենայնիվ, ուլտրաձայնային հետազոտության ճշգրտությունը մեծապես կախված է հետազոտությունն իրականացնող մասնագետի փորձից և հմտությունից, իսկ անբավարար պատրաստվածությունը կարող է հանգեցնել ախտորոշիչ սխալների[21]։ Բժշկության և կենսաբանության ոլորտում ուլտրաձայնային հետազոտության եվրոպական միությունների ֆեդերացիան (EFSUMB) սահմանել է մասնագիտական չափորոշիչներ և ուլտրաձայնային հետազոտություններ իրականացնելու համար անհրաժեշտ նվազագույն պատրաստվածության պահանջներ։ Ուղեցույցները մասնագետների փորձառությունը բաժանում են երեք մակարդակի՝ հիմնվելով անատոմիական գիտելիքների, ուլտրաձայնային հետազոտությամբ հիվանդությունները գնահատելու կարողության և կատարված հետազոտությունների քանակի վրա։ Օրինակ՝ 1-ին մակարդակի համար պահանջվում է տարեկան առնվազն 300 հետազոտություն[22]։ Վերջերս կատարված հետազոտությունը ցույց է տվել, որ երիտասարդ իտալացի գաստրոէնտերոլոգների (<40 տարեկան) մեծ մասը՝ 58,9%-ը, ուլտրաձայնային հետազոտության հմտությունները ձեռք է բերել գաստրոէնտերոլոգիայի մասնագիտացման ընթացքում։ Ուսուցման ընթացքում մասնակիցները կատարել են միջինում 320 որովայնի ուլտրաձայնային և 240 աղիների ուլտրաձայնային հետազոտություն[23]։

Խանգարումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կերակրափող

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գաստրոէզոֆագեալ ռեֆլյուքսային հիվանդություն (ԳԷՌՀ)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Գաստրոէզոֆագեալ ռեֆլյուքս

ԳԷՌՀ-ն հիվանդություն է, որի դեպքում ստամոքսի պարունակությունը պարբերաբար հետ է բարձրանում դեպի կերակրափող՝ առաջացնելով անհանգստացնող ախտանիշներ կամ բարդություններ[24]։ Ախտանիշները համարվում են անհանգստացնող, եթե դրանք էականորեն խանգարում են հիվանդի առօրյա կյանքին և ինքնազգացողությանը։ Այս սահմանումը ստանդարտացվել է Մոնրեալի կոնսենսուսի կողմից 2006 թվականին[25]։ Հիմնական ախտանիշներն են՝ այրոց՝ կրծքավանդակի կենտրոնական հատվածում ցավոտ կամ այրող զգացում, ստամոքսի պարունակության հետհոսք դեպի բերանի խոռոչ, կրծքավանդակի ցավ, սրտխառնոց, կուլ տալու դժվարություն, ցավոտ կուլ տալ, հազ, ձայնի խռպոտություն[26]։

Ռիսկի գործոններն են ճարպակալումը, հղիությունը, ծխելը, ՍԳԲՃ ճողվածքը, որոշ դեղամիջոցներ և որոշ սննդամթերքներ։ Ախտորոշումը սովորաբար հիմնվում է ախտանիշների և հիվանդության պատմության (անամնեզի) վրա։ Լրացուցիչ հետազոտություններ սովորաբար իրականացվում են այն դեպքում, երբ բուժումը արդյունավետ չի եղել։

Լրացուցիչ ախտորոշումը կարող է իրականացվել չափելով կերակրափող ներթափանցող թթվի քանակը (կերակրափողի pH-մոնիթորինգ) կամ էնդոսկոպի միջոցով կերակրափողի զննմամբ (էզոֆագոգաստրոդուոդենոսկոպիա)։ ԳԷՌՀ-ի բուժման և կառավարման տարբերակները ներառում են կենսակերպի փոփոխություններ, դեղորայքային բուժում, իսկ այլ միջամտությունների անարդյունավետության դեպքում՝ վիրաբուժական բուժում[24]։ Կենսակերպի փոփոխությունները ներառում են՝ ուտելուց հետո առնվազն 3 ժամ չպառկել, պառկել ձախ կողքի վրա, պառկած ժամանակ գլուխը բարձր պահել՝ մահճակալի գլխամասը բարձրացնելով կամ լրացուցիչ բարձեր օգտագործելով, նվազեցնել մարմնի քաշը, դադարեցնել ծխելը, խուսափել սուրճից, անանուխից, ալկոհոլից, շոկոլադից, ճարպոտ, թթվային և կծու սննդից։

Դեղորայքային բուժումը ներառում է անտացիդներ, պրոտոնային պոմպի ինհիբիտորներ, H₂-ռեցեպտորների արգելակիչներ։ Վիրաբուժական բուժման անհրաժեշտության դեպքում սովորաբար կատարվում է Նիսենի ֆունդոպլիկացիա, որն իրականացվում է վիրաբույժի կողմից։ Երկարատև ԳԷՌՀ-ի հնարավոր բարդություններն են՝ կերակրափողի բորբոքում, որը կարող է առաջացնել արյունահոսություն կամ խոցերի առաջացում, կերակրափողի նեղացում, որը կարող է հանգեցնել կուլ տալու դժվարության, կերակրափողի լորձաթաղանթի փոփոխություն, որը կարող է մեծացնել քաղցկեղի զարգացման հավանականությունը՝ Բարետի կերակրափող, քրոնիկ հազ, բրոնխային ասթմա, կոկորդի բորբոքում՝ լարինգիտ, որը կարող է առաջացնել ձայնի խռպոտություն, ատամների էմալի քայքայում, որը կարող է հանգեցնել ատամնաբուժական խնդիրների[24][26]։

Բարետի կերակրափող։

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բարետի կերակրափողը վիճակ է, որի դեպքում կերակրափողի լորձաթաղանթը փոփոխվում է և սկսում է նմանվել աղիների լորձաթաղանթին։ Այս փոփոխությունը մեծացնում է կերակրափողի քաղցկեղի զարգացման ռիսկը[27]: Հատուկ ախտանիշներ սովորաբար չեն լինում։ Այնուամենայնիվ, հիվանդների մոտ կարող են տարիներ շարունակ առկա լինել ԳԷՌՀ-ի ախտանիշներ, քանի որ ԳԷՌՀ-ն կապված է Բարետի կերակրափողի առաջացման մոտ 10-15% ռիսկի հետ[27]։ Ռիսկի գործոններն են՝ 5 տարուց ավելի տևող քրոնիկ ԳԷՌՀ, 50 և ավելի տարեկան լինելը, ոչ իսպանախոս սպիտակամորթ լինելը, արական սեռը, ընտանիքում Բարետի կերակրափողի առկայությունը, որովայնային ճարպակալումը, ծխելու պատմությունը[28]։ Ախտորոշումը կատարվում է կերակրափողի էնդոսկոպիկ հետազոտությամբ՝ էզոֆագոգաստրոդուոդենոսկոպիայի միջոցով, և անհրաժեշտության դեպքում վերցվում է կերակրափողի լորձաթաղանթի բիոպսիա։ Բուժումը ներառում է՝ ԳԷՌՀ-ի վերահսկում, կերակրափողի ախտաբանական հատվածների ոչնչացում, ախտաբանական հյուսվածքի էնդոսկոպիկ լորձաթաղանթային ռեզեկցիա, անհրաժեշտության դեպքում՝ կերակրափողի մի մասի հեռացում, որն իրականացվում է վիրաբույժի կողմից։[27] Հետագա կառավարումը կարող է ներառել պարբերական հսկողություն՝ որոշակի ժամանակային ընդմիջումներով կրկնվող էնդոսկոպիկ հետազոտությունների միջոցով։ Այդ ընդմիջումները որոշում է բժիշկը և սովորաբար չեն լինում ավելի հաճախ, քան 3-5 տարին մեկ[28]։ Բարետի կերակրափողի հնարավոր բարդություններից է կերակրափողի ադենոկարցինոման՝ կերակրափողի քաղցկեղի տեսակ[29]:

Կրթություն և վերապատրաստում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միացյալ Նահանգներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գաստրոէնտերոլոգիան ներքին բժշկության ենթամասնագիտություն է։ Հետևաբար, մասնագիտացման համար անհրաժեշտ է նախ անցնել ներքին հիվանդությունների եռամյա ռեզիդենտուրա, որից հետո՝ ևս երեք տարի գաստրոէնտերոլոգիայի մասնագիտացված վերապատրաստում[1]։ Այս մասնագիտական պատրաստվածությունը հավաստագրվում է Ներքին բժշկության ամերիկյան խորհրդի (ABIM) և Ներքին բժշկության ամերիկյան օստեոպաթիկ խորհրդի (AOBIM) կողմից։ Ուսուցումը պետք է իրականացվի Բժշկական կրթության ավարտական հավատարմագրման խորհրդի (ACGME) կողմից հավատարմագրված ծրագրում[30][31][32]: Մասնագիտական պատրաստվածության վերահսկման և զարգացման գործում ներգրավված են նաև այլ ազգային մասնագիտական կազմակերպություններ, այդ թվում՝ Գաստրոէնտերոլոգիայի ամերիկյան քոլեջը (ACG), Ամերիկյան գաստրոէնտերոլոգիական ասոցիացիան (AGA) և Ստամոքսաղիքային էնդոսկոպիայի ամերիկյան ընկերությունը (ASGE)[33][34][35]:

Մասնագիտական գործունեություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գաստրոէնտերոլոգները հիվանդներին ընդունում են ինչպես ամբուլատոր պայմաններում, այնպես էլ հիվանդանոցային միջավայրում։ Նրանք կարող են նշանակել ախտորոշիչ հետազոտություններ, նշանակել դեղորայքային բուժում և իրականացնել մի շարք ախտորոշիչ և բուժական միջամտություններ, այդ թվում՝ կոլոնոսկոպիա, էզոֆագոգաստրոդուոդենոսկոպիա, էնդոսկոպիկ ռետրոգրադ խոլանգիոպանկրեատոգրաֆիա, էնդոսկոպիկ ուլտրաձայնային հետազոտություն, լյարդի բիոպսիա[36]։

Գաստրոէնտերոլոգիայում, ինչպես նաև բժշկության այլ մասնագիտություններում, հեռաբժշկությունը նպաստել է առողջապահական համակարգերի վերափոխմանը՝ ներդնելով բժշկական օգնության տրամադրման նոր եղանակներ և հեշտացնելով առողջապահական ծառայությունների հասանելիությունը ամբողջ երկրում[37][38]։

Ենթամասնագիտություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գաստրոէնտերոլոգիայի որոշ մասնագետներ անցնում են այսպես կոչված «չորրորդ տարվա» մասնագիտական պատրաստվածություն (թեև դա հաճախ նրանց հետբուհական բժշկական կրթության արդեն յոթերորդ տարին է)՝ տրանսպլանտացիոն հեպատոլոգիայի, առաջադեմ ինտերվենցիոն էնդոսկոպիայի, աղիքների բորբոքային հիվանդությունների, մոտիլիտետի (շարժունակության) կամ այլ ուղղություններով։

Առաջադեմ էնդոսկոպիան, որը երբեմն անվանում են նաև ինտերվենցիոն կամ վիրաբուժական էնդոսկոպիա, գաստրոէնտերոլոգիայի ենթամասնագիտություն է, որը կենտրոնանում է ենթաստամոքսային գեղձի, հեպատոբիլիար համակարգի և ստամոքսաղիքային համակարգի հիվանդությունների բուժման համար կիրառվող առաջադեմ էնդոսկոպիկ մեթոդների վրա։

Ինտերվենցիոն գաստրոէնտերոլոգները սովորաբար անցնում են ևս մեկ տարվա ինտենսիվ մասնագիտական պատրաստվածություն՝ առաջադեմ էնդոսկոպիկ մեթոդների ոլորտում, ներառյալ՝ էնդոսկոպիկ ռետրոգրադ խոլանգիոպանկրեատոգրաֆիա, էնդոսկոպիկ ուլտրաձայնային հետազոտությամբ ուղղորդվող ախտորոշիչ և բուժական միջամտություններ, առաջադեմ ռեզեկցիոն մեթոդներ, այդ թվում՝ էնդոսկոպիկ լորձաթաղանթային ռեզեկցիա և էնդոսկոպիկ ենթալորձային դիսեկցիա։ Բացի այդ, որոշ առաջադեմ էնդոսկոպիստներ իրականացնում են նաև էնդոսկոպիկ բարիատրիկ միջամտություններ։

Հեպատոլոգիան կամ հեպատոբիլիար բժշկությունը ներառում է լյարդի, ենթաստամոքսային գեղձի և լեղուղիների համակարգի ուսումնասիրությունն ու հիվանդությունների բուժումը։ Ավանդաբար այն համարվում է գաստրոէնտերոլոգիայի ենթամասնագիտություն։ Պրոկտոլոգիան ներառում է հետանցքի, ուղիղ աղու և հաստ աղու հիվանդություններն ու խանգարումները և համարվում է ընդհանուր վիրաբուժության ենթամասնագիտություն։

Մասնագիտական կազմակերպություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Գաստրոէնտերոլոգիայի ամերիկյան քոլեջը (American College of Gastroenterology, ACG) հիմնադրվել է 1932 թվականին Նյու Յորքում՝ 10 գաստրոէնտերոլոգներից կազմված խմբի կողմից։ Ներկայում այն ներառում է ավելի քան 16,000 գաստրոէնտերոլոգի՝ 86 երկրներից[39]։ ACG-ն կազմակերպում է տարածաշրջանային և ազգային գիտաժողովներ, հրատարակում է մի շարք գիտական ամսագրեր, այդ թվում՝ The American Journal of Gastroenterology, Clinical and Translational Gastroenterology և ACG Case Reports Journal։ Կազմակերպությունը նաև իրականացնում է շարունակական բժշկական կրթության (CME) ծրագրեր, աջակցում է մասնագիտացում անցնող բժիշկների կրթական նախաձեռնություններին, մշակում և տարածում է ապացույցների վրա հիմնված կլինիկական ուղեցույցներ, զբաղվում է բժշկական ոլորտի շահերի պաշտպանությամբ և հանրային քաղաքականության հարցերով։ ACG-ն ֆինանսավորում է նաև կլինիկական հետազոտությունները՝ տրամադրելով շուրջ 27 միլիոն դոլարի հետազոտական դրամաշնորհներ և մասնագիտական զարգացման մրցանակներ, որոնցից 2,2 միլիոն դոլարը տրամադրվել է 2022 թվականին[40]։
  • Ամերիկյան գաստրոէնտերոլոգիական ասոցիացիան (American Gastroenterological Association, AGA) հիմնադրվել է 1897 թվականին և ներկայում ներառում է ավելի քան 16,000 անդամ ամբողջ աշխարհից[41]։ Կազմակերպության առաքելությունն է՝ «Հզորացնել բժիշկներին և հետազոտողներին՝ մարսողական առողջությունը բարելավելու նպատակով»։ AGA-ն ամսական հրատարակում է երկու գիտական ամսագիր՝ Gastroenterology և Clinical Gastroenterology and Hepatology։ Կազմակերպությունը հովանավորում է ամենամյա Digestive Disease Week (DDW) գիտաժողովը, ինչպես նաև AGA Research Foundation Awards Program-ի միջոցով տարեկան տրամադրում է ավելի քան 3 միլիոն դոլարի հետազոտական դրամաշնորհներ ավելի քան 50 հետազոտողների։ Օրինակ՝ 2022 թվականին 61 հետազոտողի տրամադրվել է 2,56 միլիոն դոլար։ AGA-ն նաև մշակում և տարածում է ապացույցների վրա հիմնված կլինիկական ուղեցույցներ, ազդում է հանրային քաղաքականության վրա՝ AGA-ի Congressional Advocates Program-ի և քաղաքական գործողությունների կոմիտեի (PAC) միջոցով։ Բացի այդ, կազմակերպությունը տրամադրում է կրթական բազմաթիվ հնարավորություններ, ներառյալ այնպիսի ծրագրեր, որոնք հնարավորություն են տալիս ստանալ շարունակական բժշկական կրթության (CME) և հավաստագրման պահպանման (MOC) կրեդիտներ։
  • Ստամոքսաղիքային էնդոսկոպիայի ամերիկյան ընկերությունը (American Society for Gastrointestinal Endoscopy, ASGE) հիմնադրվել է 1941 թվականին և ներկայում ունի շուրջ 15,000 անդամ ամբողջ աշխարհից[35]։ Կազմակերպության առաքելությունն է՝ «կրթության, շահերի պաշտպանության, ինչպես նաև էնդոսկոպիայի ոլորտում գերազանցության և նորարարության խթանման միջոցով աշխարհում առաջատար լինել մարսողական համակարգի բժշկական օգնության զարգացման գործում»։ ASGE-ն ամսական հրատարակում է Gastrointestinal Endoscopy (GIE) գիտական ամսագիրը, մշակում և տարածում է ապացույցների վրա հիմնված կլինիկական ուղեցույցներ, իր անդամներին տրամադրում է կրթական ռեսուրսներ և առաջարկում է շահերի պաշտպանության ռեսուրսներ՝ հանրային քաղաքականության վրա ազդեցություն ունենալու համար։
  • Համաշխարհային գաստրոէնտերոլոգիական կազմակերպությունը (World Gastroenterology Organisation, WGO) հիմնադրվել է 1958 թվականին և ներառում է աշխարհի տարբեր երկրներից 119 անդամ կազմակերպություն և 4 տարածաշրջանային փոխկապակցված ասոցիացիա, որոնք միասին ներկայացնում են շուրջ 60,000 մասնագետի[42]։ Կազմակերպության առաքելությունն է՝ հանրության և առողջապահության ոլորտի մասնագետների շրջանում բարձրացնել իրազեկվածությունը ստամոքսաղիքային և լյարդային հիվանդությունների համաշխարհային տարածվածության և դրանց օպտիմալ բուժման վերաբերյալ, ինչպես նաև բարելավել այդ հիվանդությունների բուժօգնությունը՝ բարձրորակ, հասանելի և անկախ կրթության ու մասնագիտական վերապատրաստման միջոցով։ WGO-ն հրատարակում է World Gastroenterology News էլեկտրոնային տեղեկագիրը (e-WGN), մշակում է միջազգային կլինիկական ուղեցույցներ, ինչպես նաև իրականացնում է իրազեկման գործունեություն ամեն տարի մայիսի 29-ին անցկացվող Մարսողական առողջության համաշխարհային օրվա (World Digestive Health Day, WDHD) շրջանակներում։ Կազմակերպությունը տրամադրում է նաև կրթական ռեսուրսներ, այդ թվում՝ աշխարհի տարբեր երկրներում գործող 23 ուսումնական կենտրոն և «Դասընթացավարների վերապատրաստում» (Train the Trainers, TTT) ծրագիրը։
  • Բրիտանական գաստրոէնտերոլոգիական ընկերություն
  • Եվրոպական միավորված գաստրոէնտերոլոգիան (UEG) պաշտոնապես հիմնադրվել է 1992 թվականին։ Տարիների ընթացքում UEG-ն զգալիորեն ընդլայնվել է՝ դառնալով աշխարհում առաջատար և հեղինակավոր բժշկական մասնագիտական կազմակերպություններից մեկը։ UEG-ի առաքելությունն է զարգացնել մարսողական համակարգի հիվանդությունների ոլորտը՝ դրանց կանխարգելման, հետազոտության, ախտորոշման, բուժման և իրազեկվածության բարձրացման միջոցով։ Կազմակերպությունը միավորում է ավելի քան 50,000 մասնագետի, այդ թվում՝ ազգային և մասնագիտացված ընկերությունների անդամների, անհատ փորձագետների և մարսողական առողջության ոլորտում աշխատող գիտնականների։ UEG-ն ամեն տարի կազմակերպում է UEG Week՝ գաստրոէնտերոլոգիայի ոլորտում խոշոր միջազգային կոնգրես։ Կազմակերպությունը նաև կենտրոնանում է կրթության, հետազոտությունների աջակցության, ինչպես նաև Եվրոպայում մարսողական համակարգի հիվանդություններին վերաբերող կլինիկական չափորոշիչների և հանրային առողջապահական քաղաքականության խթանման վրա։ UEG-ն հրատարակում է UEG Journal գիտական ամսագիրը և UEG White Book-ը, որը վերլուծում է Եվրոպայում մարսողական համակարգի հիվանդությունների բեռը և տնտեսական ազդեցությունը։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 «What is a Gastroenterologist?». American College of Gastroenterology (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022-12-06-ին.
  2. ↑ «Gastrointestinal Tract MeSH Descriptor Data». meshb.nlm.nih.gov. Վերցված է 2022-12-12-ին.
  3. 1 2 «Digestive System MeSH Descriptor Data». meshb.nlm.nih.gov. Վերցված է 2022-12-12-ին.
  4. ↑ «Chapter 1: All Digestive Diseases NIDDK». National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022-12-08-ին.
  5. ↑ Nunn JF. Ancient Egyptian Medicine. 2002. 0-8061-3504-2.
  6. ↑ Stephen Toulmin; June Goodfield (1982), The Architecture of Matter, University of Chicago Press, էջ 87, ISBN 978-0226808406
  7. ↑ van den Tweel, Jan G.; Taylor, Clive R. (April 2013). «The rise and fall of the autopsy». Virchows Archiv (անգլերեն). 462 (4): 371–380. doi:10.1007/s00428-013-1387-3. ISSN 0945-6317. PMID 23468067.
  8. ↑ Edgardo Rivera, MD James L. Abbruzzese, MD; Pancreatic, Hepatic, and Biliary Carcinomas, Medical Oncology: A Comprehensive Review Արխիվացված 2007-12-12 Wayback Machine
  9. ↑ DeStoll M: Rationis Mendendi, in Nosocomio Practico vendobonensi. Part 1 LugduniBatavarum, Haak et Socios et A et J Honkoop 1788, OCLC 23625746
  10. ↑ Gilger, MA (October 2001). «Gastroenterologic endoscopy in children: past, present, and future». Current Opinion in Pediatrics. 13 (5): 429–34. doi:10.1097/00008480-200110000-00008. PMID 11801888. S2CID 39462852.
  11. ↑ The Origin of Endoscopes, Olympus history
  12. ↑ Anton Sebastian, A Dictionary of the History of Medicine, 1-85070-021-4
  13. ↑ Prout, W. On the nature of the acid and saline matters usually existing in the stomachs of animals. – Philos. Transactions, 1824, 1, 45.
  14. ↑ McClendon J. F. New hydrogen electrodes and rapid methods of determining hydrogen ion concentrations. – Amer. J. Physoil., 1915, 38, 2, 180.
  15. ↑ Alvarez WC (1922). «The electrogastrogram and what it shows». JAMA: The Journal of the American Medical Association. JAMA. 78 (15): 1116. doi:10.1001/jama.1922.02640680020008. Վերցված է 22 May 2020-ին.
  16. ↑ «Colonoscopy | NIDDK». National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022-12-08-ին.
  17. ↑ «Flexible Sigmoidoscopy | NIDDK». National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022-12-09-ին.
  18. ↑ «Upper GI Endoscopy | NIDDK». National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022-12-09-ին.
  19. ↑ «Endoscopic Retrograde Cholangiopancreatography (ERCP) | NIDDK». National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022-12-12-ին.
  20. ↑ Maaser, C.; Sturm, A.; Vavricka, S.R.; Kucharzik, T.; Fiorino, G.; Annese, V.; Calabrese, E.; Baumgart, D.C.; Bettenworth, D.; Borralho Nunes, P.; et al. ECCO-ESGAR Guideline for Diagnostic Assessment in IBD Part 1: Initial diagnosis, monitoring of known IBD, detection of complications. J. Crohn's Colitis 2019, 13, 144–164.
  21. ↑ Wüstner, M.; Radzina, M.; Calliada, F.; Cantisani, V.; Havre, R.F.; Jenderka, K.V.; Kabaalioğlu, A.; Kocian, M.; Kollmann, C.; Künzel, J.; et al. Professional Standards in Medical Ultrasound—EFSUMB Position Paper (Short Version)—General Aspects. Ultraschall Med. 2022, 43, 456–463.
  22. ↑ Wüstner, M.; Radzina, M.; Calliada, F.; Cantisani, V.; Havre, R.F.; Jenderka, K.V.; Kabaalioğlu, A.; Kocian, M.; Kollmann, C.; Künzel, J.; et al. Professional Standards in Medical Ultrasound—EFSUMB Position Paper (Short Version)—General Aspects. Ultraschall Med. 2022, 43, 456–463
  23. ↑ Cortellini F, Fichera A, Guarino AD, Laterza L, Alemanni LV, Lopetuso L, Marasco G, Costantino A. Abdominal and Bowel Ultrasound Knowledge Among Young Gastroenterologists: Results of an Italian Survey. Journal of Clinical Medicine. 2025; 14(8):2693. https://doi.org/10.3390/jcm14082693
  24. 1 2 3 Kahrilas, Peter J.; Shaheen, Nicholas J.; Vaezi, Michael F. (October 2008). «American Gastroenterological Association Institute Technical Review on the Management of Gastroesophageal Reflux Disease». Gastroenterology (English). 135 (4): 1392–1413.e5. doi:10.1053/j.gastro.2008.08.044. ISSN 0016-5085. PMID 18801365.{{cite journal}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  25. ↑ Vakil, Nimish; van Zanten, Sander V.; Kahrilas, Peter; Dent, John; Jones, Roger; Global Consensus Group (August 2006). «The Montreal definition and classification of gastroesophageal reflux disease: a global evidence-based consensus». The American Journal of Gastroenterology. 101 (8): 1900–1920, quiz 1943. doi:10.1111/j.1572-0241.2006.00630.x. ISSN 0002-9270. PMID 16928254. S2CID 25653840.
  26. 1 2 «Definition & Facts for GER & GERD | NIDDK». National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022-12-08-ին.
  27. 1 2 3 Shaheen, Nicholas J.; Falk, Gary W.; Iyer, Prasad G.; Gerson, Lauren B.; American College of Gastroenterology (January 2016). «ACG Clinical Guideline: Diagnosis and Management of Barrett's Esophagus». The American Journal of Gastroenterology. 111 (1): 30–50, quiz 51. doi:10.1038/ajg.2015.322. ISSN 1572-0241. PMC 10245082. PMID 26526079. S2CID 2274838.
  28. 1 2 Muthusamy, V. Raman; Wani, Sachin; Gyawali, C. Prakash; Komanduri, Srinadh; Bergman, Jacques; Canto, Marcia I.; Chak, Amitabh; Corley, Douglas; Falk, Gary W.; Fitzgerald, Rebecca; Haidry, Rehan; Haydek, John M.; Inadomi, John; Iyer, Prasad G.; Konda, Vani (2022-12-01). «AGA Clinical Practice Update on New Technology and Innovation for Surveillance and Screening in Barrett's Esophagus: Expert Review». Clinical Gastroenterology and Hepatology (English). 20 (12): 2696–2706.e1. doi:10.1016/j.cgh.2022.06.003. ISSN 1542-3565. PMC 10203866. PMID 35788412.{{cite journal}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
  29. ↑ «Definition & Facts for Barrett's Esophagus | NIDDK». National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022-12-08-ին.
  30. ↑ «Mission | ABIM.org». www.abim.org. Վերցված է 2022-12-08-ին.
  31. ↑ «Board Policies». American Osteopathic Board of Internal Medicine (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022-12-08-ին.
  32. ↑ «The ACGME for Residents and Fellows». www.acgme.org (անգլերեն). Վերցված է 2022-12-08-ին.
  33. ↑ «Program Director Resources». American College of Gastroenterology (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022-12-08-ին.
  34. ↑ «About Us». American Gastroenterological Association (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022-12-08-ին.
  35. 1 2 «About ASGE». asge.org (անգլերեն). Վերցված է 2022-12-08-ին.
  36. ↑ «Gastroenterology». American Medical Association. Վերցված է 11 July 2020-ին.
  37. ↑ Gellad, Z. F.; Diamond, S.; Crockett, S. D.; Cross, R. K. (2023). «AGA Clinical Practice Update on Telemedicine in Gastroenterology: Commentary». Gastroenterology. 164 (4): 690–695. doi:10.1053/j.gastro.2022.12.043. PMID 36775722.
  38. ↑ Costantino, A.; Bortoluzzi, F.; Giuffrè, M.; Vassallo, R.; Montalbano, L. M.; Monica, F.; Canova, D.; Checchin, D.; Fedeli, P.; Marmo, R.; Elli, L. (2021). «Correct use of telemedicine in gastroenterology, hepatology, and endoscopy during and after the COVID-19 pandemic: Recommendations from the Italian association of hospital gastroenterologists and endoscopists (AIGO)». Digestive and Liver Disease. 53 (10): 1221–1227. doi:10.1016/j.dld.2021.06.032. hdl:11368/3089758. PMID 34312103.
  39. ↑ «About ACG». American College of Gastroenterology (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022-12-16-ին.
  40. ↑ «ACG at 90 Booklet» (PDF). www.gi.org. The American College of Gastroenterology. Վերցված է 16 December 2022-ին.
  41. ↑ «American Gastroenterological Association». American Gastroenterological Association (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2022-12-16-ին.
  42. ↑ «World Gastroenterology Organisation (WGO)». World Gastroenterology Organisation (WGO) (անգլերեն). Վերցված է 2022-12-16-ին.
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Գաստրոէնտերոլոգիա&oldid=10883783» էջից