Բրեստի ամրոց

Բրեստի ամրոց ( բելառուս․՝ Брэсцкая крэпасць ( Բրեստ-Լիտովսկի ամրոց ) ամրոց Բրեստ քաղաքում ( Բելառուսի Հանրապետություն ), Մուխավեց գետի Արևմտյան Բուգ գետ թափվելու վայրում։ Առաջին կարգի ամրոց Բրեստ-Լիտովսկ ՝ որպես Վարշավայի ռազմական շրջանի մաս, ավելի ուշ՝ Մինսկի:

1965 թվականի մայիսի 8-ին Բրեստի ամրոցը, 1941 թվականի հունիս-հուլիսին ցուցաբերած հերոսական պաշտպանության համար, արժանացավ «Հերոսական ամրոց» կոչման՝ Խորհրդային Միության ամենաբարձր պատվով, որը շնորհվել է միայն մեկ ամրոցի և տասներկու քաղաքի, որոնք իրենց հերոսական պաշտպանությամբ փառավորվել են Մեծ հայրենականի 1941-1945 թվականների պատերազմի ընթացքում (քաղաքների ցանկը տես ստորև):

2024 թվականին Բրեստի ամրոցը ներառվեց ՅՈՒՆԵՍԿՈՅԻ՝ համաշխարհային ժառանգության կառույցների ցանկում, որոնք գտնվում են Բելառուսում։

Պատմություն

Ամրոցի կառուցման վայրի ընտրությունը պայմանավորված էր կարևոր զինվորական-ռազմավարական դիրքով, որը ուներ Բրեստ-Լիտովսկը Ռուսական կայսրության արևմտյան թևին։ Այն գտնվում է Դնեպրո-Բուգսկյան ջրամբարի և կարճագույն հողաշեն ճանապարհի վրա, ձգվում է Վարշավայից մինչև Մոսկվա։ Քաղաքական և ռազմական դրությունը, որը տիրում էր 18-րդ դարում Եվրոպայում, դրդեց Ռուսաստանին մշակել ծրագրեր ամրապնդելու և ինժեներական առումով ապահովելու համար իր պաշտշանության գծերը Այս խնդիրների լուծումը ստանձնեց 1796 թվականին ստեղծված հանձնաժողովը՝ գեներալ-մայոր կոմս Պ.Կ. Սուխտելենի գլխավորությամբ։ Կապիտան Կ.Ի. Օպերմանը ուղարկվեց տարածքի տեղագրական հետազոտություն անցկացնելու, և նա իր աշխատանքի արդյունքները ներկայացրեց «Պրուսիայի և Ավստրիայի հետ նոր սահմանի հետազոտություն» հրահանգներում և դրա ծրագրում, որի համաձայն առաջարկվում էր 200 կիլոմետրանոց սահմանի երկայնքով կառուցել ինը հզոր առաջին գծի ամրոցներ, այդ թվում՝ Բրեստ-Լիտովսկ ամրոցը։ Միևնույն ժամանակ 1797 թվականին գեներալ-մայոր Վոպլանը առաջարկեց արևմտյան տարածքներում ստեղծել պաշտշանության միասկանան համակարգ, որի հիմքը պետք է կազմված լիներ խորությամբ էշելոնավորված ամրաշինությունների երեք շարքից, այդ թվում՝ 19 ամրոցներից, սակայն 1805-1807 թվականներին Նապոլեոնի հետ պատերազմի բռնկումը հանգեցրեց այդ ծրագրերի հետաձգմանը։

1807 թվականին գեներալ Պ. Կ. Սուխտելեն շրջայց կատարեց նորից միացած տարածքներում։ Իր զեկույցում նա ընդգծեց Բրեստ-Լիտովսկի ռազմավարական կարևոր դիրքը և այստեղ ամրոցի կառուցման անհրաժեշտությունը՝ որպես գործող բանակի հենակետ։ Նմանատիպ առաջարկ արեց նաև հետևակային գեներալ Մ. Բ. Բարլեյ դե Տոլլին, որը կարևորում էր Բրեստ-Լիտովսկում ամրացված բազայի ստեղծումը, որը կարող էր ծառայել 20 հազարանոց բանակի ռազմակայան։ Սակայն 1808 թվականին Շվեդիայի հետ սկսված պատերազմը խաթարեց այդ պլանները։

1825 թվականին, երբ գահ բարձրացավ կայսր Նիկոլայ I-ը, երկրի պաշտպանության գործում առաջնահերթ միջոցառումներից մեկը համարեց նոր ամրոցների կառուցումը արևմտյան սահմանին, որոնք պետք էր միասին հին ամրացումներով կազմեին երեք պաշտպանական գիծ։ Այս ծրագրում ընդգրկված էր նաև Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցի կառուցումը, որին վերագրում էին երկրորդ պաշտպանական գիծը։

1829 թվականին ներկայացվեց գեներալ Կ. Ի. Օպերմանի՝ Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցի ստեղծման նախագիծը, որը մի շարք առավելություններ ունեին՝ ավելի էժան էր, ապահովում էր արդյունավետ պաշտպանություն, թույլ էր տալիս դաշտային ամրացումները վերափոխել երկարաժամկետ, ինչպես նաև օգտագործել քաղաքի կարմիր կղմինդրե շինությունները ամրոցի շահերի համար։

1830 թվականին նախագիծը ներկայացվեց Նիկոլայ I-ին։ Աշխատանքների ղեկավարումը հանձնվեց Արևմտյան ինժեներական շրջանի հրամանատար գեներալ-մայոր Ի. Ի. Դենին, իսկ շինարարության ընթացքի բարձր հսկողությունը վերապահվեց գեներալ-ֆելդմարշալ Ի. Ֆ. Պասկևիչին։

Կառուցում և դասավորություն

Բրեստ ամրոցի քարտեզի սխեման, մոտ. 1834թ.

Բրեստի ամրոցի և շրջակա ամրոցների քարտեզ-սխեման, 1912 թվական

Ամրոցի կառուցումը սկսվել է 1833 թվականին՝ ըստ ռազմական տեղագրագետ և ինժեներ Կարլ Իվանովիչ Օպերմանի նախագծի։

Սկզբում կանգնեցվել էին ժամանակավորհողային ամրություններ, ամրոցի հիմքի առաջին քարը հանդիսավոր կերպով դրվել է 1836 թվականի հունիսի մեկին գործող բանակի գլխավոր հրամանատար,գեներալ-ֆելդմարշալ, կնյազ Պասկևիչի կողմից։ Քաղաքի և ամրոցի տարածքների միջև սահմանային նշաններ էին դրվել։

1838—1839 թվականներին կառուցողական աշխատանքներին մասնակցելու համար ժամանեցին իններորդ և տասերորդ հետևակային դիվիզիաների ջոկատները և իններորդ արտիլերիական բրիգադը։ Հիմնական շինարարական աշխատանքները ավարտին հասան 1842 թվականի ապրիլի 26-ին։ Ամրոցը բաղկացած էր միջնաբերդից և երեք կառույցից, որոնք դրա ամրությունը պաշտպանում էին և ունեին ընդհանուր հաշվով 4 կիլոմետր քառակուսի տարածք։

շՄիջնաբերդը իրենից ներկայացնում էր երկու երկհարկանի զորանոցներ՝ կառուցված կարմիր աղյուսից 1.8 կմ շրջագծով։ Միջնաբերդը, որն ուներ երկու մետր հաստությամբ պատեր, պարունակում էր հինգ հարյուր կազմետատ՝ նախատեսված 12 հազ․ մարդու համար։ Կենտրոնական կառույցը գտնվում է կղզու վրա, որը ձևավորվել է Բուգով և Մուխավեցի երկու թևքով։

Մուխավեցների և խրամատների կողմից ձևավորված երեք արհեստական կղզիները միացված են այս կղզուն բարձրացվող կամուրջներով։ Դրանց վրա կան ամրություններ, դրանք են՝ Կոբրին, Տերեսպոլը, կամ Արևմտյան, 4 հեռավոր լունետներով, և Վոլինը, կամ Հարավային, 2 վարագույրապատերով և 2 հեռավոր ռավելիններով։ Աստվածածնի ծննդյան վանքը այժմ տեղակայված է Նախկին «կազեմատացված ամրոցում»։ Ամրոցը շրջապատված է 10 մետրանոց կավե պարիսպով, որոնց ներսում գտնվում են կազեմատներով։

Պահպանվել են ամրոցի ութ դարպասներից միայն հինգը՝ Խոլմի դարպասը (հարավում), Տերեսպոլի դարպասը (հարավ-արևմուտքում), Հյուսիսային կամ Ալեքսանդրովսկին (հյուսիսում), Հյուսիս-արևմտյանը ( հյուսիս-արևմուտքում) և Հարավայինը (Վոլինի ամրոցի հարավում): Բրիգիդյան դարպասը (միջնաբերդի արևմուտքում), Բրեստյան դարպասը (միջնաբերդի հյուսիսում) և Արևելյան դարպասը (Կոբրինի ամրոցի արևելյան մասը) չեն պահպանվել մինչ մեր օրեր։

1842 թվականի ապրիլի 26-ին Բրեստ-Լիտովսկի առաջնակարգ ամրոցի վրա մեծ հանդիսավորությամբ բարձրացվեց ամրոցի դրոշը։ Բացման պահին ամրոցը Ռուսական կայսրության ամենաառաջադեմ ամրաշինություններից մեկն էր, որը համապատասխանում էր իր բոլոր նպատակներին և պահանջներին։ Ամրոցի կարևորության մասին վկայում էր այն փաստը, որ Նիկոլայ I-ը իր գահակալության ընթացքում այցելել է ամրոց յոթ անգամ։ Այդ ժամանակ ուժեղ կայազորով ամրոցը ի վիճակի էր կանգնեցնել թշնամու ողջ բանակային ուժի առաջխաղացումը։ Թշնամին, վախենալով այս կայազորի գործողություններից թիկունքում, չհամարձակվեց անցնել ամրոցի կողքով և ստիպված եղավ երկարատև պաշարման կամ շրջափակման ենթարկել միջնաբերդը՝ այդ նպատակով հատկացնելով իր զորքերի զգալի մասը։ Այնպես ստացվեց, որ պատերազմը վեր ածվեց ամրոց գրավելու պայքարի։ Ֆ․ Էնգելսը նշել է. «Ռուսները, հատկապես 1831 թվականից հետո, արեցին այն, ինչ չէր հաջողվել իրենց նախորդներին։ Մոդլինը, Վարշավան, Իվանգորոդը, Բրեստ-Լիտովսկը կազմում են ամրոցների մի ամբողջ համակարգ, որն իր ռազմավարական հնարավորություններով եզակի է աշխարհում»։

1842 թվականի օգոստոսին ստեղծվեց Բրեստի կադետական կորպուսը, որը տեղակայվեց Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցի համալիրներից մեկում։ Կորպուսի ստեղծման նախաձեռնությունը Վիլնյուսի գեներալ-նահանգապետ Ֆ. Յա.-ինն էր։ Միրկովիչը կարծում էր, որ 1830-1831 թվականների ապստամբությունից հետո կառավարությունը պարտավոր էր ստանձնել կրթության հարցը։ Միրկովիչին հաջողվեց համոզել Նիկոլայ I-ին, որ Բելառուսում քաղաքացիական հաստատությունները ոչ մի օգուտ չեն տա։ Նա պնդում էր, որ փակ կրթական հաստատություններ պետք է ստեղծվեն, որոնցից «պետք է ակնկալել միայն նոր սերնդի կրթություն»։

1854 թվականին՝ Ղրիմի պատերազմի սկիզբի առթիվ, Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցը հայտարարվեց ռազմական դրության մեջ։ Ավստրիայի հնարավոր գրոհի պատճառով Նիկոլայ I կայսրը անձամբ մշակեց ռազմական արշավի պլան՝ պետության «կենտրոնի» պաշտպանության համար։ Պլանավորվում էր թշնամուն կանգնեցնել Վեպժ և Վիսլա գետերի մոտ, իսկ առաջին գծի ամրոցներին հենվելով՝ տալ գլխավոր ճակատամարտ։ Թույլ չտալու դեպքում ռուսական զորքերը պետք է ձախ թևով նահանջեին Բրեստ-Լիտովսկ՝ որտեղ կայսրը նախատեսում էր տեղակայել իր շտաբը, համալրվել մարդկային և նյութատեխնիկական ուժերով և պաշտպանություն հաստատել Բուգ գետի գծով՝ սպառնալով ավստրիացիների թիկունքին և թևերին՝ փորձելով խանգարել նրանց Վարշավա տանող առաջխաղացմանը։ Ինչպես գրել է Նիկոլայ I-ն Ի. Ֆ. Պասկևիչին։

«Այստեղ մենք կարող ենք անվտանգ սպասել, թե ինչ որոշում կկայացնի հակառակորդը... Չեմ կարող պատկերացնել, որ նա համարձակվի հատել Բուգ գետը և հարձակվել ամրոցի պատերի տակ, քանի որ այդպիսի ներողամիտ ձեռնարկումը կարող է իրեն շատ թանկ նստել, իսկ անհաջողությունը կարող է նրան խույս տալ պետությունից՝ վտանգավորորեն մեզ թիկունք ունենալով և Վիսլա գետի մոտ սեղմվել առաջ հասնելուց առաջ... Այս ամենից ինձ համար պարզ է, որ Բրեստը մեզ համար միակ և ամենակարևոր հավաքման կետն է։ Այստեղից մենք կարող ենք ամենահարմար կերպով գործել՝ ըստ իրավիճակի հրահանգների։ Ուղիղ ճանապարհ դեպի Ռուսաստանի ներսը մեզ համար բաց է, ուստի այն ամենը, ինչ մեզ պետք է (սնունդ, զինամթերք և անգամ պահեստներ), կարող է ազատ հասնել բանակին»։

1864-ից 1888 թվականներին Էդուարդ Իվանովիչ Տոտլեբենի նախագծով ամրոցը վերակառուցվեց։ Այն շրջապատվեց 32 կիլոմետր երկարությամբ բերդերի օղակով, իսկ Կոբրինի պաշտպանական հատվածում կառուցվեցին Արևմտյան և Արևելյան բերդերը։ 1876 թվականին, ճարտարապետ Դավիթ Իվանովիչ Գրիմի նախագծով, ամրոցի տարածքում կառուցվեց Սուրբ Նիկոլայի ուղղափառ եկեղեցին։

1886 թվականին Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցը այցելեցին կայսր Ալեքսանդր III-ը և թագաժառանգ Վիլհելմ II-ը։ Նրանք ներկա էին Վարշավայի և Վիլնյուսի զինվորական շրջանների խոշոր զորավարժություններին, որոնք անցկացվում էին Բրեստ-Լիտովսկի շրջակայքում։

1888 թվականին Կազանի ռազմական շրջանում տեղակայված 2-րդ հետևակային դիվիզիան տեղափոխվեց Բրեստ-Լիտովսկ։ Դիվիզիայի շտաբը տեղակայվեց քաղաքում, իսկ դրա կազմից երկու գունդ՝ 5-րդ հետևակային Կալուգայի գունդը՝ Կայսր Վիլհելմ I-ի անվամբ, և 6-րդ հետևակային Լիբավայի գունդը՝ արքայազն Ֆրիդրիխ-Լեոպոլդ Պրուսացու անունով, տեղաբաշխվեցին Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցում։

1888 թվականի հունիսի 24-ին ամրոցը տեսչական այցով այցելեց մեծ իշխան Վլադիմիր Ալեքսանդրովիչը։ Այցի շրջանակում նախատեսված էին ամրոցի տաճարի այցելություն, պաշտպանական կառույցների զննում և կայազորի շքերթ։ Վլադիմիր Ալեքսանդրովիչը շրջեց հոսպիտալում, աղավնիների կայանում, շենգենի պահեստում և հացի փռում։ Այնուհետև մեծ իշխանն ուղևորվեց IV ֆորտ, որտեղ կայացավ տարբեր ստորաբաժանումների սպայակազմի ներկայացում, ֆորտի ցուցադրություն և ամրոցի հրետանու վարժանքների դիտում։

1891 թվականին Բրեստում տեղակայված համարակալված պահուստային գումարտակներն ու ամրոցի գունդը ստացել են անուններ և վերակազմավորվել հետևյալ կերպ՝ 189-րդ հետևակային Իզմայիլի գունդ, 190-րդ հետևակային Օչակովի գունդ, 191-րդ հետևակային Լարգո-Կագուլի գունդ և 192-րդ հետևակային Ռիմնիկի կրճատված կազմով գունդ։ Այդ ստորաբաժանումները միավորվել էին մեկ պահուստային բրիգադի կազմում, որը մոբիլիզացիայի դեպքում վերածվում էր կանոնավոր հետևակային դիվիզիայի։

Ամրոցը 20-րդ դարի սկզբին

• Լուսանկարներ Առաջին համաշխարհային պատերազմից
• 
  Բորոդինոյի գնդի խնջույքը։ Կայսր Ալեքսանդր III-ը Բրեստի ամրոցում, 1886թ.
• 
• 
• 
• 
• 

1909 թվականին, ռազմական նախարար Վլադիմիր Սուխոմլինովի ղեկավարությամբ, կազմվեց զորքերի տեղակայման և բանակների ռազմավարական տեղաբաշխման նոր պլան՝ պատերազմի հնարավորության դեպքում։ Որոշվեց ռազմավարական տեղաբաշխման սահմանները տեղափոխել երկրի խորքը՝ արդիականացված ամրոցների գծով, որոնց թվում էր նաև Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցը։ Նախագծված միջոցառումների թվում էր նաև ամրոցի կատարելագործումը՝ կառուցելով երկրորդ պաշտպանական օղակ՝ մոտ 9–9.5 կիլոմետր հեռավորության վրա Ցիտադելից։

1911 թվականի հունիսի 30-ին Գլխավոր ինժեներական վարչության Ինժեներական կոմիտեն քննարկեց և հաստատեց Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցի զարգացման տասնամյա գլխավոր պլանը։ 1912 թվականին այդ պլանը հաստատվեց նաև Գլխավոր շտաբի կոմիտեի կողմից։ Ըստ նախագծի՝ պաշտպանական գիծը պետք է բաղկացած լիներ 14 ֆորտից, 21 հենակետից, 5 պաշտպանական զորանոցից և տասնյակ հրետանային մարտկոցներից։ Ամրոցից 6–7 կիլոմետր հեռավորության վրա նախատեսվում էր կառուցել 11 նոր ֆորտերից կազմված գիծ, որոնք ստանում էին նշանագրեր՝ Ա, Բ, Գ, Մ, Ե, Ժ, Զ, Ի, Կ, Լ, Օ։ Այդ դիրքերին միացվում էին նաև հին I, VIII և X ֆորտերը, որոնցից վերջին երկուսը վերանվանվում էին համապատասխանաբար Բ և Դ։ Ֆորտերի միջև նախատեսված էր կառուցել հենակետեր շարժական պահուստների համար, ինչպես նաև զորանոցներ և հրետանային մթերքի պահեստարաններ։

1913 թվականին սկսվեց ամրությունների երկրորդ օղակի շինարարությունը, որի նախագծման աշխատանքներին մասնակից էր նաև Դմիտրի Կարբիշևը։ Այդ օղակը նախատեսված էր շուրջ 45 կիլոմետր շրջանագծով, սակայն մինչ պատերազմի սկսվելը շինարարությունն ամբողջությամբ ավարտված չէր

Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսվելուց հետո Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցում սկսվեցին ինտենսիվ պաշտպանական պատրաստություններ։ Աշխատանքներն իրականացվում էին շուրջօրյա՝ բնակչության ներգրավմամբ։ Ամեն օր բետոնի, մետաղական հարդարման և այլ աշխատանքներում ներգրավված էր մոտ 70 հազար մարդ, իսկ բեռնափոխադրման համար միջին հաշվով օրական օգտագործվում էր շուրջ 8500 սայլ։ 1915 թվականի գարնան դրությամբ ամրոցի պաշտպանական համակարգն ամբողջությամբ ավարտված էր, և այն դարձել էր թե՛ Ռուսական կայսրության ամենապատրաստված ամրոցներից մեկը, և թե՛ Հին աշխարհի ամենահզոր ռազմական հենակետերից մեկը։ Սակայն վերջին պահին որոշվեց ամրոցը չպաշտպանել, իսկ արժեքավոր գույքը՝ տարհանել։ 1915 թվականի օգոստոսի 1-ի (13-ի) գիշերը, ընդհանուր նահանջի ընթացքում, ամրոցը լքվեց ռուսական զորքերի կողմից և մասամբ պայթեցվեց։

1918 թվականի մարտի 3-ին Ցիտադելում՝ «Սպիտակ պալատ» կոչվող շենքում (նախկինում՝ բազիլյան միաբանների վանքի եկեղեցի, հետո՝ սպայական ժողով), ստորագրվեց Բրեստի խաղաղությունը։ Ամրոցը մինչև 1918 թվականի վերջը գտնվել է գերմանացիների վերահսկողության ներքո, ապա անցել է պոլսացիների հսկողության տակ։

1919 թվականին, խորհրդային-պոլոնական պատերազմի սկսվելուց հետո, Բրեստի ամրոցի որոշ շենքեր պոլոնական իշխանությունների կողմից օգտագործվում էին խորհրդային ռազմագերիների կացարանների համար՝ ինչպես օրինակ՝ Գրաֆ Բերգ ֆորտը և Գրաեվսկի զորանոցները։ Պոլոնական աղբյուրների համաձայն՝ 1919 թվականին Բրեստի ռազմագերիների ճամբարում համաճարակի հետևանքով մահացել է ավելի քան 1000 խորհրդային ռազմագերի։ Այս պատճառով ճամբարը այցելել է պոլոնական սեյմի պատվիրակություն, որի ջանքերով ռազմագերիների կացության պայմանները զգալիորեն բարելավվել են։ 1920 թվականին խորհրդային-պոլոնական պատերազմի ընթացքում ամրոցը գրավել է Կարմիր բանակը, սակայն շուտով այն կրկին կորցրել է։

1921 թվականին՝ Ռիգայի խաղաղության համաձայն, ամրոցը անցավ Պոլշային։ Միջպատերազմյան շրջանում այն օգտագործվում էր որպես զորանոց, ռազմական պահեստ և քաղաքական բանտ։ 1930-ականներին այստեղ պահվել են ընդդիմադիր քաղաքական գործիչներ։

• 
  Լուսանկարը՝ 1928 թվականից
• 
  Բագ գետի վրայով անցնող կամրջի նկարը, 1930թ.

Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցի կառուցվածքը

Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցի штатային կառուցվածքը 1894 թվականին Առաջնորդություն՝

• Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցի կոմենդանտ՝ գեներալ-լեյտենանտ Է. Ս. Ծիտովիչ
• Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցի շտաբ՝ գեներալ-մայոր Մ. Պ. Մակիև
• Կառուցողական բաժին՝ կապիտան Մ. Մ. Պլեշկով
• Ամրոցի փոստային և ռազմական փետուրավազքի բաժին՝ կապիտան Յա. Ի. Պետերսոն (Պետերսեն)
• Ամրոցի շտաբային սպայական բաժին՝ կապիտան Վ. Ի. Պովառնին
• Ամրոցի հրետանային վարչություն՝ գեներալ-մայոր Ն. Թ. Կուդրյաեւ
• Ամրոցի ինժեներական վարչություն՝ գեներալ-մայոր Ի. Մ. Սուկին
• Ամրոցի տելեգրաֆային բաժին՝ կապիտան Մ. Կ. ֆոն Կուն
• Ամրոցի ինտենդանտական վարչություն՝ կապիտան Ի. Ֆ. Գոլովին
• Զինվորական հոսպիտալ՝ գեներալ-մայոր Ն. Թ. Կուդրյաեւ

Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցի զորամասերը

• 1-ին ամրոցային հետևակային գումարտակ՝ կապիտան Ի. Կ. Մարիուցա
• 2-րդ ամրոցային հետևակային գումարտակ՝ կապիտան Մ. Ի. Դմիտրև
• 3-րդ ամրոցային հետևակային գումարտակ՝ կապիտան Լ. Ֆ. Լևշինովսկի
• Օբսադնի (սահմանային) հրետանային գումարտակ՝ կապիտան Ի. Կ. Վեսնինսկի
• 1-ին հրետանային գումարտակ՝ կապիտան Մ. Ա. Տրեյդլեր
• 2-րդ հրետանային գումարտակ՝ կրտսեր սպա Ի. Ի. Մոնաստիրսկի
• 3-րդ հրետանային գումարտակ՝ կապիտան Ա. Պ. Կլիմով
• 4-րդ հրետանային գումարտակ՝ կապիտան Վ. Վ. Միշուրին
• 3-րդ հարձակումային մարտկոց՝ կապիտան Պ. Ի. Շրեյդեր
• Ամրոցի առանձին ինժեներական վաշտ՝ կապիտան Ա. Ի. Կվապիշևսկի

1900-ից մինչև 1916 թվականներ

• Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցի օդապարիկային բաժին՝ կրտսեր սպա Մ. Կ. Շուլց, 1912-ից վերածվել է օդապարիկային գումարտակի՝ կապիտան Ա. Ա. Նաթի ղեկավարությամբ
• Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցի ավիացիոն վաշտ՝ կրտսեր սպա Կ. Մ. Բոգդանովսկի, 1914-ին վերանվանվել է 26-րդ կորպուսային ավիացիոն վաշտ՝ կրտսեր սպա Կ. Ա. Կալինինի գլխավորությամբ
• 2-րդ դաշտային օդապարիկային վաշտ՝ կապիտան Ա. Տ. Մակարով, 1916-ից վերածվել է 2-րդ կորպուսային օդապարիկային վաշտի՝ կրտսեր սպա Ա. Ա. Վանկովիչի ղեկավարությամբ
• Ամրոցի պահպանական վաշտ՝ գեներալ-մայոր Մ. Ե. Բոգուշևսկի, 1916-ին վերածվել է Բրեստ-Լիտովսկի հետևակային բրիգադի՝ գեներալ-մայոր Ա. Գ. Պլեշկովի ղեկավարությամբ

Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցի կայազորի հրամանատար

Լրիվ անուն	Կոչում, կոչում, կոչում	Պաշտոնի փոխարինման ժամանակը
Խրոմինսկի, Կազիմիր-Ֆորտունատ Անդրեևիչ	գնդապետ	02.1919 - 04.1919

Բրեստի ամրոցի պաշտպանությունը 1939 թվականին

Կոնստանտին Պլիսովսկի

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկսվելու հաջորդ օրը՝ 1939 թվականի սեպտեմբերի 2-ին, Բրեստի ամրոցը առաջին անգամ ռմբակոծվեց գերմանացիների կողմից։ Գերմանական ինքնաթիռները ցիրավեցին 10 ռումբ, որոնց հետևանքով վնասվեց Սպիտակ պալատը։ Այդ օրերին ամրոցի զորանոցներում տեղակայված էին 35-րդ և 82-րդ հետևակային գնդերի քայլերթային գումարտակները, ինչպես նաև մի շարք այլ, հիմնականում պատահական ստորաբաժանումներ և մոբիլիզացված պահեստազորայիններ, որոնք սպասում էին իրենց ստորաբաժանումներին ուղարկվելուն։

Քաղաքի և ամրոցի կայազորը ենթարկվում էր գեներալ Ֆրանցիսկ Կլեեբերգի ղեկավարությամբ գործող «Պոլեսյե» օպերատիվ խմբին։ 1939 թվականի սեպտեմբերի 11-ին կայազորի հրամանատար նշանակվեց թոշակառու գեներալ Կոնստանտին Պլիսովսկին, որը իր հասանելի ստորաբաժանումներից կազմեց մարտունակ գումարտակ՝ շուրջ 2000–2500 զինվորից՝ ընդգրկելով 4 գումարտակ՝ երեք հետևակային և մեկ ինժեներական, ապահովված մի քանի մարտկոցներով, երկու զրահապատ գնացքներով և որոշ «Ռենո FT-17» ֆրանսիական թեթև տանկերով։ Ամրոցի պաշտպաններին հակատանկային զենք չկար, այնինչ ստիպված էին բախվել հենց տանկերի հետ։ Սեպտեմբերի 13-ի դրությամբ ամրոցից տարհանվեցին զինծառայողների ընտանիքները, փոթորկաներ և անցակետեր ականավորվեցին, գլխավոր դռները փակվեցին տանկերով, իսկ հողե եզրերին տեղադրվեցին հետևակային դիպուկատեղեր։

Բրեստ-նադ-Բուգոմի ուղղությամբ առաջ էր գնում գեներալ Հայնց Գուդերիանի հրամանատարությամբ 19-րդ զրահապատ տանկային կորպուսը, որը շարժվում էր Արևելյան Պրուսիայի կողմից՝ հանդիպելու համար հարավից մոտեցող մեկ այլ գերմանական տանկային դիվիզիայի։ Գուդերիանի նպատակն էր գրավել Բրեստի քաղաքը՝ որպեսզի ամրոցի պաշտպաններին չթողնի նահանջել հարավ՝ միանալով պոլոնական «Նարև» օպերատիվ խմբի հիմնական ուժերին։ Գերմանական ուժերը ամրոցի պաշտպաններին գերազանցում էին հետևակի թվաքանակով 2 անգամ, տանկերով՝ 4 անգամ, հրետանային միջոցներով՝ 6 անգամ։ 1939 թվականի սեպտեմբերի 14-ին 10-րդ տանկային դիվիզիայի 77 տանկեր (մասնավորապես հետախուզական գումարտակի և 8-րդ տանկային գնդի ստորաբաժանումներ) փորձեցին հարձակվել քաղաքի ու ամրոցի վրա, բայց հետապնդվեցին հետևակայինների կողմից՝ 12 FT-17 տանկերի աջակցությամբ, որոնցից մի քանիսը խոցվեցին։ Նույն օրը գերմանական հրետանիքն ու ավիացիան սկսեցին ամրոցի ռմբակոծությունը։ Հաջորդ առավոտյան՝ կատաղի փողոցային մարտերից հետո, գերմանացիները վերահսկողության տակ առան քաղաքի մեծ մասը։ Պաշտպանները նահանջեցին ամրոց։ Սեպտեմբերի 16-ի առավոտյան գերմանական 10-րդ տանկային և 20-րդ շարժական դիվիզիաները սկսեցին ամրոցի հարձակումը, որը չհաջողվեց։ Կեսօրին գերմանացիները գրավել էին հողաշերտի գագաթը, սակայն հետագա առաջխաղացում չկար։ Ամրոցի դռների մոտ տեղակայված երկու FT-17 տանկերն ահռելի վնաս հասցրին գերմանական տանկերին։ Ընդհանուր առմամբ սեպտեմբերի 14-ից հաջողվեց հետ մղել 7 գերմանական հարձակում՝ կորցնելով պաշտպանների մոտ 40% անձնակազմը։ Հարձակման ժամանակ մահացու վիրավորվեց Գուդերիանի օգնականը։ Սեպտեմբերի 17-ի գիշերը վիրավոր Պլիսովսկին հրամայեց լքել ամրոցը և Բուգ գետը հատելով նահանջել հարավ։ Զորքերը անցան անվնաս կամրջով դեպի Տերեսպոլի պաշտպանական հատված և այնտեղից՝ Տերեսպոլ։ Նույն օրը խորհրդային զորքերը հատեցին Պոլշայի արևելյան սահմանը։

Բրեստ-նադ-Բուգոմի ուղղությամբ առաջ էր գնում գեներալ Հայնց Գուդերիանի հրամանատարությամբ 19-րդ զրահատանկային կորպուսը, որը շարժվում էր Արևելյան Պրուսիայի կողմից՝ հանդիպելու համար հարավից մոտեցող մեկ այլ գերմանական տանկային դիվիզիայի։ Գուդերիանի նպատակը Բրեստ քաղաքի գրավումն էր՝ թույլ չտալու ամրոցի պաշտպաններին նահանջել հարավ և միանալ պոլական օպերատիվ խմբի «Նարև»-ի հիմնական ուժերին։ Գերմանական ուժերը գերազանցում էին ամրոցի պաշտպաններին հետևակային զինուժով երկու անգամ, տանկերով՝ չորս անգամ, հրետանու ուժով՝ վեց անգամ։ 1939 թվականի սեպտեմբերի 14-ին 10-րդ տանկային դիվիզիայի 77 տանկեր (հետախուզական գումարտակի և 8-րդ տանկային գնդի ստորաբաժանումներ) փորձեցին գրավել քաղաքն ու ամրոցը մեկ հարվածով, սակայն հետևակայինների աջակցությամբ՝ 12 FT-17 տանկերով, որոնք այդ ընթացքում մի քանիսը խոցվեցին, հետ մղվեցին։ Նույն օրը գերմանական հրետանիքն ու ավիացիան սկսեցին ամրոցի ռմբակոծությունը։ Հաջորդ առավոտ՝ կատաղի փողոցային մարտերից հետո, գերմանացիները վերահսկողության տակ առան քաղաքի մեծ մասը, իսկ պաշտպանները նահանջեցին ամրոց։ Սեպտեմբերի 16-ի առավոտյան գերմանական 10-րդ տանկային և 20-րդ շարժական դիվիզիաները սկսեցին ամրոցի գրոհը, որը հաջողվեց հետ մղել։ Գիշերվա վերջում գերմանացիները գրավել էին հողաշերտի գագաթը, բայց ավելի հեռուն առաջ չի շարժվել։ Ամրոցի դռների մոտ տեղադրված երկու FT-17 տանկեր մեծ վնաս հասցրին գերմանական տանկերին։ Ընդհանուր առմամբ սեպտեմբերի 14-ից հաջողվել է հետ մղել 7 գերմանական հարձակում՝ կորցնելով պաշտպանների մոտ 40 տոկոսը։ Գրոհի ընթացքում մահացու վիրավորվել է Գուդերիանի օգնականը։ Սեպտեմբերի 17-ի գիշերը վիրավոր Պլիսովսկին հրամայեց լքել ամրոցը և Բուգ գետը հատելով նահանջել հարավ։ Զորքերը անցան անվնաս կամրջով դեպի Տերեսպոլի ամրություն և այնտեղից՝ Տերեսպոլ։ Նույն օրը խորհրդային զորքերը հատեցին Պոլշայի արևելյան սահմանը։

Սեպտեմբերի 22-ին Բրեստը գերմանացիներից հանձնվեց Կարմիր բանակի 29-րդ տանկային բրիգադին՝ բրիգադի հրամանատար Կռիվոշեինի ղեկավարությամբ։ Պաշտոնական հանձնման կարգակարգի ընթացքում Բրեստում միաժամանակ կազմակերպվեց գերմանական զորքերի դուրսբերումն ու Կարմիր բանակի զորքերի ներթափանցումը։ Արդյունքում՝ Բրեստը և Բրեստի ամրոցը ընդգրկվեցին ԽՍՀՄ կազմի մեջ։

Բրեստի ամրոցի պաշտպանությունը 1941 թվականին

Բրեստի ամրոցի ամրաշինական համակարգի հատակագիծ-սխեման (միջնաբերդի ապամոնտաժումից հետո՝ պատերազմից հետո)



1. Կոբրինի ամրոցը,



2. Վոլինի ամրոց,



3. Տերեսպոլի ամրաշինություն

մինի| Բրեստի ամրոցի պաշտպանները (նկարը՝ Պյոտր Կրիվոնոգովի ) 1941 թվականի հունիսի 22-ի դրությամբ ամրոցում տեղակայված էին 8 հրաձգային գումարտակ, 1 հետախուզական գումարտակ, 1 հրետանային գունդ և 2 հրետանային դիվիզիոն (հակատանկային և հակաօդային), որոշ հատուկ ստորաբաժանումներ հրաձգային գնդերից և կորպուսային միավորումների ստորաբաժանումներ։ Այստեղ հավաքվում էին նաև 4-րդ բանակի 28-րդ հրաձգային կորպուսի կազմի մեջ մտնող 6-րդ Օրելի և 42-րդ հրաձգային դիվիզիաների պահեստային անձնակազմերը, 17-րդ Կարմիր դրոշակով Բրեստի սահմանապահ վաշտի ստորաբաժանումները, 33-րդ առանձին ինժեներական գունդը, ՆԿՎԴ-ի 132-րդ կոնվոյային գումարտակի մի մասը, ստորաբաժանումների շտաբները (դիվիզիաների և 28-րդ հրաձգային կորպուսի շտաբները գտնվում էին Բրեստում), ընդհանուր առմամբ՝ մոտ 9 հազար զինծառայող, այդ թիվը ներառում չէ զինծառայողների ընտանիքների անդամներին, որոնց թիվը կազմել է շուրջ 300 ընտանիք։

Գերմանական կողմը ամրոցի գրոհը վստահել էր 12-րդ բանակային կորպուսի 45-րդ հետևակային դիվիզիային, որը կազմված էր մոտ 15–16 հազար զինվորից, և որը գտնվում էր 2-րդ բանակային խմբի կազմում՝ հրետանու աջակցությամբ։ Պլանով նախատեսվում էր ամրոցը գրավել պատերազմի առաջին օրվա կեսօրին՝ ժամը 12։00-ին։

Հունիսի 22-ին, ժամը 4։15-ին, ամրոցի վրա բացվեց հրետանու կրակ, որը անակնկալի բերեց կայազորը։ Արդյունքում ոչնչացվեցին պահեստները, ջրամատակարարումը խափանվեց, կոտրվեց կապը, և կայազորը մեծ կորուստներ ունեցավ։ Ժամը 4։45-ին սկսվեց գրոհը։ Հարձակման անակնկալ բնույթը թույլ չտվեց կայազորին կազմակերպված դիմադրություն ցույց տալ, ու այն բաժանվեց մի քանի առանձին կիզակետերի։ Աշխատանքային ամենափորձառու դիմադրություն գերմանացիները հանդիպեցին Վոլինսկի և հատկապես Կոբրինի պաշտպանական հատվածներում, որտեղ մարտերն անցան մինչև սուլուցքի հարձակումների։

Հունիսի 22-ի ժամը 7։00-ին 42-րդ և 6-րդ հրաձգային դիվիզիաների որոշ ստորաբաժանումներ, մարտերի միջով, կարողացան լքել ամրոցը և Բրեստի քաղաքը՝ մեծ կորուստներով տեղափոխվելով իրենց տեղակայման վայրերը։ Սակայն այդ դիվիզիաների բազմաթիվ զինծառայողներ դուրս չեկան ամրոցից և հենց նրանք շարունակեցին այնտեղ մարտեր վարել։

Հունիսի 24-ի երեկոյան գերմանացիները գրավել են Վոլինսկի և Տերեսպոլի պաշտպանական հատվածները, իսկ վերջին կայազորի մնացորդները՝ հասկանալով իրենց անպատրաստվածությունը դիմադրելու, գիշերը հատել են Ցիտադելը։ Այսպիսով, պաշտպանությունը կենտրոնացել է Կոբրինի պաշտպանական հատվածում և Ցիտադելում։ Կոբրինի հատվածում այդ պահին բոլոր պաշտպանները (մոտ 400 զինվոր, ղեկավարությամբ մայոր Պյոտր Միխայլովիչ Գավրիլովի) կենտրոնացել էին Արևելյան ֆորտում։ Ամրոցի պաշտպանները ամեն օր ստիպված էին հետ մղել 7-8 հարձակում՝ օգտագործելով նաև կրակող սարքեր։ Հունիսի 26-ին ընկավ Ցիտադելի վերջին պաշտպանական հատվածը՝ մոտ Թրյոխարոչնի դռներ, իսկ հունիսի 29-ին՝ Արևելյան ֆորտը։ Ամրոցի կազմակերպված պաշտպանությունը այսքանով ավարտվեց՝ մնացին միայն մեկուսացված խմբեր ու առանձին մարտիկներ։ Ընդհանուր առմամբ մոտ 6-7 հազար մարդ գերվեց գերմանական կողմից։

Ամրոցում կա մեկ արձանագրություն, որը ասում է՝ «Ես մահանում եմ, բայց չեմ հանձնվում։ Ցտեսություն, Հայրենիք։ 20/VII-41»։

1941 թվականի հուլիսի 23-ին, այսինքն՝ պատերազմի երեսուներկրորդ օրը, գերին ընկավ Արևելյան ֆորտի պաշտպանությունն առաջնորդող մայոր Գավրիլովը, որը պաշտոնական տվյալներով համարվում է Բրեստի ամրոցի վերջին պաշտպանն էր։

Պատերազմից հետո Ցիտադելի մեծ մասը քանդվել է՝ շինարարական նպատակներով՝ տան շինարարության համար։

Ամրոցի պաշտպանների հիշատակը

• Памятник защитникам Брестской крепости и Вечный огонь
  Բրեստի ամրոցի պաշտպաններին նվիրված հուշարձան և հավերժական կրակ
• 
  «Բրեստի հերոսական ամրոց» հուշարձան
• 
  Բրեստի ամրոցից հողի մի կտոր՝ Մոսկվայի Անհայտ զինվորի գերեզմանի մոտ

Բրեստ-Լիտովսկի ամրոցի պաշտպանության մասին առաջին տեղեկությունները հայտնվեցին գերմանական շտաբի զեկույցում, որը վերաբերում էր Բրեստ-Լիտովսկի գրավմանը։ Զեկույցը, որը պահպանվել էր ԽՍՀՄ պաշտպանության նախարարության արխիվում (ապրանք 7514, գործ 1, թերթեր 227–228), ստացել էին 45-րդ հետևակային դիվիզիայի զինվորները 1942 թվականի փետրվարին Կրիվցովո շրջանում, Օռյոլի մոտ, երբ փորձում էին ոչնչացնել Բոլխովի գերմանական զորախումբը։

«Բրեստ-Լիտովսկի գրավման մարտական զեկույցի» նյութերով 1942 թվականի հունիսի 21-ին «Կարմիր աստղ» газետայում տպագրվեց գնդապետ Մ. Տոլչենովի «Մի տարի առաջ Բրեստում» հոդվածը։

1948 թվականին «Օգոնյոկ» ամսագրում հրապարակվեց գրող Միխայիլ Զլատոգորովի «Բրեստի ամրոցը» հոդվածը, իսկ 1951 թվականին նկարիչ Պյոտր Կրիվոնոգովը ստեղծեց «Բրեստի ամրոցի պաշտպանները» կտավը։

Ամրոցի հերոսների հիշատակը վերականգնելու մեծ վաստակ ունի գրող ու պատմաբան Սերգեյ Սմիրլովը, ինչպես նաև նրա նախաձեռնությունը աջակցած Կոնստանտին Սիմոնովը։

1955 թվականին տպագրվեց Սերգեյ Սմիրլովի հերոսական դրաման՝ «Բուգի վրա գտնվող ամրոցը», 1956 թվականին հրատարակվեց նրա փաստագրական վեպը՝ «Բրեստի ամրոցը», իսկ նույն թվականին էկրաններ դուրս եկավ Կոնստանտին Սիմոնովի սցենարով գեղարվեստական ֆիլմը՝ «Անմահ գարնազորը», որը արժանացավ Վենետիկի միջազգային կինոփառատոնի պատվավոր դիպլոմի։

Այս պահից Բրեստի ամրոցը դառնում է անսասան դիմադրության խորհրդանիշ՝ խորհրդային ժողովրդի անխոնջ ոգու և պաշտոնական հայրենասիրական քարոզչության կարևոր խորհրդանիշը։ 1965 թվականի մայիսի 8-ին Բրեստի ամրոցին շնորհվեց «Հերոսական ամրոց» կոչում։ 1971 թվականից այն հանդիսանում է հիշատակի համալիր։

«Բրեստ-հերոս ամրոց» հուշահամալիրը կառուցվել է քանդակագործ Ալեքսանդր Կիբալնիկովի նախագծերով։ Տոնական հրապարակին է հարում Բրեստի ամրոցի պաշտպանության թանգարանի շենքը և Սպիտակ պալատի ավերակները։ Կոմպոզիցիոն կենտրոնը հանդիսանում է գլխավոր հուշարձանը՝ «Անհնազանդությունը», որի հետևի կողմում տեղակայված են խորաքանդակային կոմպոզիցիաներ, որոնք պատմում են ամրոցի հերոսական պաշտպանությանը վերաբերող առանձին դրվագներ։

Երեք հարկանի նեկրոպոլում, որը կոմպոզիցիոնորեն կապված է հուշարձանի հետ, հողափոր են դրված 1038 անձանց աճյունները։ Պատառաքաղների վրա նշված է 277 անուն, մնացածներն հանգչում են որպես անանուն։

Հուշարձանի նախկին ինժեներական վարչության ավերակների դիմաց ջահ է բոցավառվում Հավերժական Հաղթանակի Լույսը։ Դիտահարթակում պահպանվել են 333-րդ հետևակային գնդի казարմայի և այլ պաշտպանական ու բնակելի շինությունների ավերակները։

1972 թվականի մայիսի 9-ին Բրեստի ամրոցի Հավերժական Հրավառության մոտ, Պոստ №1-ում առաջին անգամ հերթափոխ ստանձնեցին պիոներները։ 1984 թվականի սեպտեմբերի 24-ին բացվեց Պոստ №1-ի թանգարանը՝ «Անմահ Բրեստի տղաները»։ 1992 թվականի փետրվարի 23-ին հուշահամալիրի տարածքում հիմնվեց «Օդաչուների մարտական փառքի» թանգարանը։

1996 թվականի սեպտեմբերի 19-ին՝ Բելառուսի Հանրապետության նախագահի հրամանագրով, «Բրեստ-հերոս ամրոց» հուշահամալիրն արժանացավ Բելառուսի Հանրապետության Պատվո պետական դրոշի՝ «հատուկ նվաճումների համար սոցիալ-մշակութային զարգացման, երիտասարդության հայրենասիրական դաստիարակության գործում և 25-ամյակի կապակցությամբ»։:

2014 թվականի դեկտեմբերի 30-ին Բելառուսի Հանրապետության նախագահի հրամանագրով պետական «Բրեստի ամրոց» հուշահամալիրի աշխատակազմը պարգևատրվեց Բելառուսի Հանրապետության հատուկ մրցանակով՝ «Մեծ հայրենականի պատերազմի պատմական հիշողության պահպանման ոլորտում և Բրեստի ամրոցի հարավ-արևելյան казարմայում «Պատերազմի թանգարան՝ խաղաղության տարածք» նոր ցուցադրության ստեղծման համար մեծ ներդրման համար»։

2020 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Բելառուսի Հանրապետության նախագահի հրամանագրով պետական «Բրեստի ամրոց» հուշահամալիրի թիմը արժանացավ Բելառուսի Հանրապետության հատուկ մրցանակի՝ «Մեծ հայրենականի պատերազմի պատմական ճշմարտության պահպանմանը և Միության պետության ծրագրի շրջանակում Բրեստի ամրոցի շենքերի ու կառույցների վերակառուցման իրականացման ոլորտում նշանակալի ավանդի համար»։

2021 թվականի սեպտեմբերի 22-ին Բելառուսի Հանրապետության նախագահի հրամանագրով «Բրեստ-հերոս ամրոց» հուշահամալիրը արժանացավ Ֆրանցիսկ Սկորինա շքանշանի՝ «Պատմական ժառանգության պահպանման, Մեծ հայրենականի պատերազմի մասնակիցների հիշատակի հավերժացման, երեխաների ու երիտասարդության հայրենասիրական դաստիարակության մեջ ունեցած նշանակալի հաջողությունների, ինչպես նաև հուշահամալիրի հիմնադրման 50-ամյակի առթիվ»։

• 
  Սահմանի հերոսներին նվիրված հուշարձան
• 
• 
• 
• 
  Ամրոցի պաշտպանության պատմության թանգարան

• 
• 
• 
  Տերեսպոլի դարպաս
• 
  Կոբրինի ամրոցի պարիսպը՝ հուշարձանի ժամանակակից գլխավոր մուտքով
• 
  Ցիտադել
• 
• 
• 
  Սուրբ Նիկողայոսի կայազորի տաճար

Տես նաև

• Բրեստ ամրոցի ամրոցներն ու պաշտպանական գիծը
• Ալեքսանդրի ամրոց
• Նովոգորգիևսկայա ամրոց
• Օսովեց ամրոց
• Սուրբ Նիկողայոսի կայազորի տաճար (Բրեստ)

Գրականություն

ռուսերենով

• Сборник «Брест. Лето 1941 г. Документы. Материалы. Фотографии». Смоленск, Инбелкульт, 2016
• Алиев Р. Рыжов И. «Брест. Июнь. Крепость». Трилогия, 2012 (книга первая), 2013 (книги вторая и третья)
• Алиев Р. Брестская крепость. Взгляд с немецкой стороны // Фронтовая иллюстрация № 5, 2008
• Алиев Р. Брестская крепость. М.: Вече, 2010
• Алиев Р. Штурм Брестской крепости. М.: Яуза-Эксмо, 2008
• Аникин В. И. Брестская крепость — крепость-герой. М.: Стройиздат, 1985. (Архитектура городов-героев).
• Бобренок С. У стен Брестской крепости. Мн., 1960.
• Брест. Энциклопедический справочник. Мн., 1987.
• Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
• Ганцер Кристиан Немецкие и советские потери как показатель продолжительности и интенсивности боёв за Брестскую крепость. // Беларусь і Германія: гісторыя і сучаснасць. Выпуск 12. Мінск 2014, с. 44-52.
• Героическая оборона / / Сб. воспоминаний об обороне Брестской крепости в июне—июле 1941 г. — Мн., 1966.
• Каландадзе Л. Дни в Брестской крепости. Тбилиси, 1964.
• Лавровская И. Б., Кондак А. П. Брест. Путешествие сквозь века. Мн., 1999.
• Полонский Л. В осаждённом Бресте. Баку, 1962.
• Смирнов С. Брестская крепость (1963)
• Смирнов С. Брестская крепость. М., 1970.
• Смирнов С. Крепость на границе. М., изд. ДОСААФ, 1956.
• Смирнов С. В поисках героев Брестской крепости. М., 1959.
• Смирнов С. Рассказы о неизвестных героях. М., 1985.
• Суворов А. М. Брестская крепость на ветрах истории. Брест, Редакция журнала «СЭЗ», 2004.
• Суворов А. М., А. В. Митюков Форт V и другие форты Брестской крепости. Брест, Полиграфика, 2009.
• Суворов А. М. Брестская крепость. Прикосновение к подвигу. Брест, Полиграфика, 2009, 2011
• Суворов А. М. Брестская крепость. Война и мир. Брест, Полиграфика, 2010.
• Хаметов М. И. Брестская крепость-герой. — М.: Воениздат, 1988. — 176, [16] с. — (Города-герои). — 65 000 экз. — ISBN 5-203-00047-6 (в пер.)
• Хмелевский Я. М. Справочник-календарь гор. Брест-Литовска на 1913 год.
• Կաղապար:Книга:Подвиг народа

այլ լեզուներով

• Ganzer Christian. Czy «legendarna twierdza» jest legendą? Oborona twierdzy brzeskiej w 1941 r. w świetle niemeckich i austriackich dokumentów archiwalnych. In: Wspólne czy osobne? Miesca pamięci narodów Europy Wschodniej. Białystok/Kraków 2011, S. 37-47.
• Ganzer Christian, Paškovič Alena. «Heldentum, Tragik, Kühnheit." Das Museum der Verteidigung der Brester Festung." // Osteuropa 12/2010, S. 81-96.
• Geresz J. Twierdza niepokonana 1939: obrona cytadeli w Brześciu nad Bugiem we wrześniu 1939 r. Biała Podlaska; Międzyrzec Podlaski 1994.
• Ганцэр Крыстыян. Памяць і забыццё: ушанаванне герояў Брэсцкай крэпасці. В: Сіябган Дусэт, Андрэй Дынько, Алесь Пашкевіч (ред.): Вяртанне ў Еўропу: Мінулае і будучыня Беларусі. Варшава 2011, стр. 141—147.
• Куль-Сяльверстава С. Брэсцкі кадэцкі корпус // Беларускі гістарычны часопіс. 1998. № 3.
• Памяць. Брэст: В 2 т. Мн., 1997.
• Sroka J. Brześć nad Bugiem. Dzieje miasta i twierdzy. Biała Podlaska 1997.
• Sroka J. Obrońcy twierdzy brzeskiej we wrześniu 1939 r., Biała Podlaska 1992.
• Waszczukowna-Kamieniecka D. Brześć nezapomniane miasto. London, 1997.

Հղումներ

• «Բրեստի հերոսական ամրոց» հուշահամալիրի պաշտոնական կայքը Արխիվացված 2025-07-02 Wayback Machine
• «Открытая база данных Фонда «Наследие Брестской крепости»» (ռուսերեն). Фонд развития Брестской крепости. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 31-ին.
• Բրեստի ամրոց. Բուգի վրա ամրոց Արխիվացված 2020-08-16 Wayback Machine ( Ռուսաստանի Դաշնության Պաշտպանության նախարարության նախագիծ՝ նվիրված Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելու 78-ամյակին, «ստեղծվել է Պաշտպանության նախարարության կենտրոնական արխիվի ֆոնդերից գաղտնազերծված փաստաթղթերի հիման վրա»):
• Բրեստի ամրոց. նյութեր, հրատարակություններ, գրքեր
• Բրեստի ամրոց։ Պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Է.-ի ելույթը։ Գ. Իոֆֆեն «Էխո Մոսկվի» ռադիոյով
• Բրեստ ամրոցի պաշտպանությունը «Ռուսական ամրացման վայր» կայքում
• Բրեստի ամրոցի մասին արխիվային նյութեր։ ibrest.ru կայքում