Բոլիդ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Բոլիդ (հունարեն՝ βολίδος; от βολίς — թռչող նետ), 4m-ից ոչ փոքր պայծառության ասուպներ (ավելի պայծառ են, քան Վեներա մոլորակը), ունեն տեսանելի անկյունային չափեր: Միջազգային աստղագիտական միությունը չունի ոչ մի պաշտոնական սահմանում «բոլիդ» հասկացության:

Բոլիդ


Սովորաբար շատ պայծառ բոլիդներին անվանում են նաև սուպերբոլիդներ[1]:

Տիեզերքում շարժվում են տարբեր չափերի բազմաթիվ կարծր մարմիններ՝ փոշեհատիկներից մինչև մի քանի մետր տրամագծով խոշոր բեկորներ: Վերջիններս Երկրի մթնոլորտին շատ հազվադեպ են բախվում, իսկ փոշեհատիկները, որոնց զանգվածները 0,1-0,01 գրամ են կազմում, մեծ արագությամբ (մոտ 11-71 կմ/վ) մտնում են մթնոլորտ և մթնոլորտի հետ շփման հետևանքով տաքանում, շիկանում և 80-120 կմ բարձրության վրա ամբողջովին այրվում են: Եթե Երկրի մթնոլորտ ներխուժող այդ փոշեհատիկների զանգվածը 10 -100 գրամ է և ավելի շատ, ապա դիտվում է շատ պայծառ ասուպ, որին էլ հենց անվանում են բոլիդ:

Բոլիդները հաճախ թողնում են լուսավոր հետք (պոչ), որը կազմում է փոշին և իոնացված գազը: Փաստորեն ստացվում է, որ ասուպները նախքան Երկիր ընկնելը երևում են ինչպես բոլիդներ: Թռիչքը կարող է ուղեկցվել ձայնով կամ/և ռադիոկապի խախտումով: Խոշոր բոլիդները տեսանելի են նաև ցերեկը: Խոշորագույն բոլիդներից է համարվում Բենեշովը[2]: Նրա լուսատվությունը հասնում է -21m տեսանելի աստղային մեծության (համեմատության համար՝ Լուսնի տեսանելի աստղային մեծությունը -13m է, Արեգակինը՝ -26m ): Իսկ Սիխոտե-Ալինիի երկնաքարի անկումը ականատեսների խոսքերով, շատ ավելի պայծառ էր, քան Արեգակը և կուրացնում էր աչքերը(երկնաքարի անկումը տեղի է ունեցել ցերեկը): Բոլիդներին դիտելու համար ԱՄՆ-ում, Կանադայում և Եվրոպայում ստեղծվել էին բոլիդային ցանցեր: Սակայն նրանք առաձնապես արդյունավետ չէին: Ներկայումս բոլիդների դիտումները կատարվում են արբանյակներից: Երևույթը ուսումնասիրվում է մետեորիտիկայում:

Հայտնի բոլիդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • 1718 թվականի մարտի 19-ին Հալլեյը դիտում էր մոտավորապես 18,6 կմ տրամագծով բոլիդի թռիչքը Լոնդոնի վրայով, որը գտնվում էր մոտ 3,5 մլն. կմ բարձրության վրա (Հալլեյի չափումներով) և որը պայծառ էր, ինչպես Արեգակը[3][4]:
  • 1908 թվականի հունիսի 30-ին մթնոլորտ մտավ մի երկնային մարմին՝ հայտնի որպես «Տունգուսյան երկնաքար», որը պայթեց Պոդկամեննայա Տունգուսկա գետի շրջակայքում:
  • 1941 թվականի ապրիլի 9-ին առավոտյան Չելյաբինսկի տարածաշրջանում դիտվեց պայծառ բոլիդի թռիչքը, որն անվանվեց Կատավյան բոլիդ: Պատերազմի սկզբներին թույլ չէին տալիս հետազոտություններ կատարել այս ուղղությամբ:
  • 2002 թվականի սեպտեմբերի 24-ի լույս 25-ի գիշերը Իրկուտսկի հյուսիսարևելյան շրջանում տեսանելի դարձավ Վիտիմյան բոլիդը:
  • 2013 թվականի փետրվարի 11-ին Բաշկիրիայի երկնքում տեսանելի դարձավ պայծառ բոլիդի թռիչքը[5]:
  • 2013 թվականի փետրվարի 15-ին Արևմտյան Ուրալում տեղի ունեցավ երկնային մարմնի պայթյուն: Սկզբնական 10000 տոննա զանգվածով և 17 մետր չափով երկնային մարմինը մտավ երկրի մթնոլորտ սուր անկյունային 18կմ/վ արագությամբ և 32,5 վայրկյան հետո քայքայվեց, որն առաջացրեց մեծ մասշտաբի «ասուպային անձրև»:
  • 2013 թվականի նոյեմբերի 21-ին Մոսկվայի ժամանակով առավոտյան ժամը 5:50-ի սահմաններում Կրիմի վրա պայթեց շատ պայծառ բոլիդ: Երկնային մարմինը, որը մեծ արագությամբ մտավ մթնոլորտ, ուներ մոտ -18m աստղային մեծություն: Աստղագետները գտնում են, որ դա ավելի շուտ բոլիդ էր՝ Առյուծային ասուպային հոսքից (Լեոնիդներ):

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Инструкция по наблюдению падений, поискам и сбору метеоритов. Лаборатория метеоритики ГЕОХИ РАН.

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. И. В. Немчинов, О. П. Попова. Суперболиды, «Природа», № 7, 1998.
  2. И. В. Немчинов, О. П. Попова. Суперболиды, «Природа», № 7, 1998.
  3. И. Фелкнер: Астрономія для любознательныхъ людей. Кіевъ, 1892 г., с. 103
  4. Edward Polehampton. The gallery of nature and art; or, a tour through creation and science
  5. [http://www.bashinform.ru/news/531051/ Բաշկիրիայի բնակիչները ականատես են եղել երկնաքարի անկմանը]