Jump to content

Բնության վրա հիմնված լուծումներ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Բնության վրա հիմնված լուծումներ
Solution, սոցիալական խնդիրներ Խմբագրել Wikidata
Ենթակատեգորիաբնական լանդշաֆտ, Կառավարում Խմբագրել Wikidata
ԿիրառությունըԿլիմայի փոփոխության մեղմացում, climate change adaptation, Climate restoration, water security, food security, disaster risk reduction Խմբագրել Wikidata
Բնութագրվում էՇրջակա միջավայրի կայունություն, sustainable management Խմբագրել Wikidata
Բնության վրա հիմնված լուծման օրինակ ջրային ռեսուրսների կառավարման ոլորտում. այս առափնյա բուֆերային գոտին պաշտպանում է ԱՄՆ Այովա նահանգում գտնվող առուն հարակից հողօգտագործման բացասական ազդեցությունից:

Բնության վրա հիմնված լուծումներ (կամ բնության վրա հիմնված համակարգերը, կրճատ՝ ԲՀԼ կամ NbS), նկարագրում են բնության (կենսաբազմազանության) և բնական գործընթացների զարգացումն ու օգտագործումը՝ տարբեր սոցիալ-էկոլոգիական խնդիրներ լուծելու համար[1][2]: Այս խնդիրները ներառում են կլիմայի փոփոխության մեղմացումն ու դրան հարմարվողականությունը, մարդկային անվտանգության հարցերը (ինչպիսիք են ջրային և պարենային անվտանգությունը), ինչպես նաև աղետների ռիսկի նվազեցումը[3]: Նպատակն այն է, որ դիմակայուն էկոհամակարգերը (լինեն դրանք բնական, կառավարվող, թե նոր ստեղծված) լուծումներ ապահովեն ինչպես հասարակությունների, այնպես էլ կենսաբազմազանության բարգավաճման համար[4]: ՄԱԿ-ի 2019 թվականի Կլիմայի փոփոխության գործողությունների գագաթնաժողովն ընդգծեց բնության վրա հիմնված լուծումները որպես կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարի արդյունավետ մեթոդ[5]: Օրինակ՝ կլիմայի փոփոխությանը հարմարվելու համար բնության վրա հիմնված համակարգերը կարող են ներառել ջրհեղեղների բնական կառավարումը, ափամերձ բնական պաշտպանիչ շերտերի վերականգնումը և տեղային հովացման ապահովումը[6]:

ԲՀԼ-ի հայեցակարգը կապված է էկոլոգիական ճարտարագիտության[7] և էկոհամակարգային հարմարվողականության հասկացությունների հետ[6]: ԲՀԼ-ները գաղափարապես առնչվում են նաև էկոլոգիական վերականգնման պրակտիկային: Կայուն կառավարման մոտեցումը հանդիսանում է ԲՀԼ-ների զարգացման ու ներդրման առանցքային կողմը:

Ափամերձ գոտիներում մանգրային անտառների վերականգնման ջանքերը բնության վրա հիմնված լուծումների վառ օրինակ են, որոնք կարող են միաժամանակ մի քանի նպատակների հասնել: Մանգրերը մեղմացնում են ալիքների և քամու ազդեցությունը ափամերձ բնակավայրերի կամ քաղաքների վրա[8], ինչպես նաև կլանում և կուտակում են ածխածինը[9]: Դրանք նաև բազմացման և զարգացման գոտիներ են հանդիսանում ծովային կյանքի համար, ինչը չափազանց կարևոր է ձկնորսության կայունության պահպանման տեսանկյունից: Բացի այդ, մանգրային անտառները կարող են օգնել վերահսկել ծովի մակարդակի բարձրացման հետևանքով առաջացող ափամերձ էրոզիան:

Կանաչ տանիքները, կապույտ տանիքները և կանաչ պատերը (որպես կանաչ ենթակառուցվածքների մաս) նույնպես բնության վրա հիմնված լուծումներ են, որոնք կարող են ներդրվել քաղաքային տարածքներում: Դրանք կարող են նվազեցնել քաղաքային ջերմային կղզիների ազդեցությունը, կլանել անձրևաջրերը, կրճատել աղտոտվածությունը և ծառայել որպես ածխածնի կուտակիչներ: Միևնույն ժամանակ, դրանք կարող են հարստացնել տեղական կենսաբազմազանությունը[10]:

ԲՀԼ (բնության վրա հիմնված լուծումներ) համակարգերն ու լուծումները կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ ազգային և միջազգային քաղաքականության ավելի ու ավելի մեծ մասն են կազմում: Դրանք ներառված են կլիմայի փոփոխության քաղաքականության, ենթակառուցվածքային ներդրումների և կլիմայական ֆինանսավորման մեխանիզմների մեջ: Եվրոպական հանձնաժողովը 2013 թվականից սկսած աճող ուշադրություն է դարձնում ԲՀԼ-ներին[11]: Դա արտացոլված է նրանում, որ Դեբելեի և համահեղինակների (2023) կողմից ուսումնասիրված ԲՀԼ համաշխարհային փորձի մեծ մասը գտնվում է Եվրոպայում[3]: Թեև գլոբալ մակարդակով բնության վրա հիմնված համակարգերի և լուծումների ընդլայնման մեծ հնարավորություններ կան, դրանք պլանավորման և ներդրման փուլերում հաճախ բախվում են բազմաթիվ մարտահրավերների[3][12][13]:

Կլիմայի փոփոխության փորձագետների միջկառավարական հանձնաժողովը նշել է, որ այս տերմինը «շարունակական քննարկումների առարկա է, քանի որ մտահոգություններ կան, որ այն կարող է հանգեցնել թյուրըմբռնման, թե ԲՀԼ-ն ինքնին կարող է գլոբալ լուծում ապահովել կլիմայի փոփոխության դեմ»[14]: Այս կետն էլ ավելի հստակեցնելու համար ԿՓՓՄՀ-ն նաև հայտարարել է, որ «բնության վրա հիմնված համակարգերը չեն կարող դիտարկվել որպես ջերմոցային գազերի (ՋԳ) արտանետումների կտրուկ կրճատման այլընտրանք կամ դրանց հետաձգման պատճառ»[6]:

Սահմանում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Մանգրային անտառները պաշտպանում են ափամերձ գոտիները էրոզիայից (Քեյփ Քորալ, Ֆլորիդա, Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ):

Բնության պահպանության միջազգային միությունը (ԲՊՄՄ) ԲՀԼ-ն սահմանում է որպես «գործողություններ՝ ուղղված բնական կամ փոփոխված էկոհամակարգերի պաշտպանությանը, կայուն կառավարմանն ու վերականգնմանը, որոնք արդյունավետ և հարմարվողական եղանակով լուծում են հասարակության առջև ծառացած մարտահրավերները՝ միաժամանակ ապահովելով մարդու բարեկեցությունն ու կենսաբազմազանության օգուտները»[15]: Այս համատեքստում դիտարկվող հասարակական մարտահրավերները ներառում են կլիմայի փոփոխությունը, պարենային անվտանգությունը, աղետների ռիսկի նվազեցումը և ջրային անվտանգությունը:

Այլ խոսքերով. «Բնության վրա հիմնված լուծումներն այնպիսի միջամտություններ են, որոնք օգտագործում են առողջ էկոհամակարգերի բնական գործառույթները շրջակա միջավայրը պաշտպանելու համար՝ միաժամանակ ապահովելով բազմաթիվ տնտեսական և սոցիալական օգուտներ»[16]: Դրանք կիրառվում են ինչպես կլիմայի փոփոխության մեղմացման, այնպես էլ դրան հարմարվողականության համատեքստում[17]:

Եվրոպական հանձնաժողովի սահմանման համաձայն՝ բնության վրա հիմնված լուծումներն այնպիսի լուծումներ են, որոնք «ոգեշնչված և թելադրված են բնության կողմից, ծախսարդյունավետ են, միաժամանակ ապահովում են էկոլոգիական, սոցիալական ու տնտեսական օգուտներ և օգնում են ձևավորել դիմակայունություն: Այս լուծումները համակարգված, ռեսուրսների տեսանկյունից արդյունավետ և տեղային առանձնահատկություններին հարմարեցված միջամտությունների միջոցով քաղաքներում, լանդշաֆտներում և ծովային տարածքներում ներնորդում են ավելի շատ բնական, ինչպես նաև բազմազան էկոհամակարգային գործընթացներ ու տարրեր»[18]: 2020 թվականին Եվրոպական հանձնաժողովի սահմանումն արդիականացվել է՝ էլ ավելի ընդգծելու համար, որ «բնության վրա հիմնված լուծումները պետք է օգուտ բերեն կենսաբազմազանությանը և նպաստեն մի շարք էկոհամակարգային ծառայությունների մատուցմանը»[19]:

Կլիմայի փոփոխության փորձագետների միջկառավարական հանձնաժողովի գնահատման վեցերորդ զեկույցում նշվել է, որ «բնության վրա հիմնված լուծումներ» տերմինը «լայնորեն, բայց ոչ համընդհանուր կերպով է կիրառվում գիտական գրականության մեջ»[14]: 2017 թվականի դրությամբ ԲՀԼ տերմինը դեռևս դիտարկվում էր որպես «թերի սահմանված և անորոշ»[20]:

«Էկոհամակարգային հարմարվողականություն» (էՀՀ) տերմինը բնության վրա հիմնված լուծումների բաղկացուցիչ մասն է և «նպատակ ունի պահպանել ու մեծացնել էկոհամակարգերի ու մարդկանց դիմակայունությունը, ինչպես նաև նվազեցնել նրանց խոցելիությունը կլիմայի փոփոխության բացասական հետևանքների նկատմամբ»[6]:

Տերմինի պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Բնության վրա հիմնված լուծումներ» տերմինն առաջ է քաշվել ոլորտի մասնագետների կողմից 2000-ական թվականների վերջին: Այդ ժամանակ այնպիսի միջազգային կազմակերպություններ, ինչպիսիք են Բնության պահպանության միջազգային միությունը և Համաշխարհային բանկը, կիրառում էին այս հասկացությունը կլիմայի փոփոխության հետևանքների մեղմացման և դրանց հարմարվելու նոր լուծումներ գտնելու համատեքստում՝ հիմնվելով բնական էկոհամակարգերի հետ աշխատանքի, այլ ոչ թե բացառապես ինժեներական միջամտությունների վրա[11][21][15]:

Շատ բնիկ ժողովուրդներ, որպես իրենց ավանդական գիտելիքների համակարգի մաս, միշտ էլ ընդունել են, որ շրջակա միջավայրն առանցքային դեր ունի մարդու բարեկեցության գործում, սակայն այս գաղափարը ժամանակակից գիտական գրականություն է մուտք գործել միայն 1970-ական թվականներին՝ «էկոհամակարգային ծառայություններ» հասկացության ի հայտ գալով[15]:

Բնության պահպանության միջազգային միությունը ԲՀԼ-ին անդրադարձել է ՄԱԿ-ի Կլիմայի փոփոխության շրջանակային կոնվենցիայի համար պատրաստված պաշտոնական դիրքորոշման փաստաթղթում[22]: Տերմինը որդեգրվել է նաև եվրոպական քաղաքականություն մշակողների, մասնավորապես՝ Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից մի զեկույցում[23], որտեղ ընդգծվում է, որ ԲՀԼ-ն կարող է նորարարական միջոցներ առաջարկել աշխատատեղերի ստեղծման և կանաչ տնտեսության շրջանակներում տնտեսական աճի ապահովման համար: Տերմինը սկսեց հայտնվել առաջատար լրատվամիջոցներում մոտավորապես 2018 թվականի սեպտեմբերին Կալիֆոռնիայում կայացած Կլիմայի գլոբալ գործողությունների գագաթնաժողովի ժամանակաշրջանում[24]:

Նպատակներ և համատեքստի սահմանում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ափամերձ բնական միջավայրի պահպանություն Մորո Սթրենդ պետական լողափում (Սան Լուիս Օբիսպո շրջան, Կալիֆոռնիա):

Բնության վրա հիմնված լուծումներն ընդգծում են բնության կայուն օգտագործումը միմյանց հետ փոխկապակցված էկոլոգիական, սոցիալական և տնտեսական մարտահրավերների լուծման գործում[11]: ԲՀԼ-ները դուրս են գալիս կենսաբազմազանության պահպանության և կառավարման ավանդական սկզբունքների շրջանակներից՝ քննարկումների կենտրոնում «վերստին դնելով» մարդուն և մասնավորապես ինտեգրելով այնպիսի հասարակական գործոններ, ինչպիսիք են մարդու բարեկեցությունը, աղքատության հաղթահարումը, սոցիալ-տնտեսական զարգացումը և կառավարման սկզբունքները:

ԲՀԼ-ի ընդհանուր նպատակը հստակ է, այն է՝ բնության կայուն կառավարումն ու օգտագործումը հասարակական մարտահրավերներին դիմակայելու համար[25]: Այնուամենայնիվ, տարբեր շահագրգիռ կողմեր ԲՀԼ-ն դիտարկում են տարբեր տեսանկյուններից[7]: Օրինակ՝ Բնության պահպանության միջազգային միությունը ԲՀԼ-ի հիմքում դնում է լավ կառավարվող ու վերականգնված էկոհամակարգերի անհրաժեշտությունը՝ որպես գլխավոր նպատակ սահմանելով «աջակցել հասարակության զարգացման նպատակների իրագործմանը և պաշտպանել մարդու բարեկեցությունն այնպիսի եղանակներով, որոնք կարտացոլեն մշակութային ու հասարակական արժեքները և կմեծացնեն էկոհամակարգերի դիմակայունությունը, դրանց ինքնավերականգնման կարողությունն ու ծառայությունների մատուցումը»[26]:

Եվրոպական հանձնաժողովն ընդգծում է, որ ԲՀԼ-ն կարող է էկոլոգիական և հասարակական մարտահրավերները վերածել նորարարական հնարավորությունների՝ բնական կապիտալը դարձնելով կանաչ աճի և կայուն զարգացման աղբյուր[23]: Այս տեսանկյունից՝ հասարակական մարտահրավերների հաղթահարմանն ուղղված բնության վրա հիմնված լուծումները «համակարգված, ռեսուրսների տեսանկյունից արդյունավետ և տեղային առանձնահատկություններին հարմարեցված միջամտությունների միջոցով քաղաքներում, լանդշաֆտներում և ծովային տարածքներում ներնորդում են ավելի շատ բնական, ինչպես նաև բազմազան էկոհամակարգային գործընթացներ ու տարրեր»[27]: Արդյունքում, ԲՀԼ-ն առաջարկվել է որպես «բնության նկատմամբ պոզիտիվ» գլոբալ նպատակի իրագործման միջոց, որն ուղղված է մինչև 2030 թվականը բնության կորուստը կանգնեցնելուն ու շրջելուն, իսկ մինչև 2050 թվականը՝ բնության լիարժեք վերականգնմանը հասնելուն[28]:

Դասակարգում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնության պահպանության միջազգային միությունը առաջարկում է ԲՀԼ-ն դիտարկել որպես հովանոցային հասկացություն[15]: Ըստ IUCN-ի՝ ԲՀԼ մոտեցումների դասակարգումը և օրինակները ներառում են[15].

ԲՀԼ մոտեցումների կատեգորիաներ Գործնական օրինակներ
Էկոհամակարգերի վերականգնման մոտեցումներ Էկոլոգիական վերականգնում, էկոլոգիական ինժեներիա, անտառային լանդշաֆտի վերականգնում
Ըստ կոնկրետ խնդրի կամ տարածքի կառավարման մոտեցումներ Էկոհամակարգային հարմարվողականություն, էկոհամակարգային մեղմացում, կլիմայական հարմարվողականության, աղետների ռիսկի էկոհամակարգային նվազեցում
Ենթակառուցվածքային մոտեցումներ Բնական ենթակառուցվածքներ, անաչ ենթակառուցվածքներ
Էկոհամակարգային կառավարման մոտեցումներ Ափամերձ գոտիների համապարփակ կառավարում, ջրային պաշարների համապարփակ կառավարում
Էկոհամակարգերի պահպանման մոտեցումներ Տարածքային պահպանության մոտեցումներ՝ ներառյալ հատուկ պահպանվող տարածքների կառավարումը

Տեսակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
ԲՀԼ տիպաբանության սխեմատիկ պատկերումը[7]։

Գիտնականները առաջարկել են տիպաբանություն՝ ԲՀԼ-ները երկու գրադիենտների երկայնքով բնութագրելու համար[7]․

  1. «Որքանո՞վ է էկոհամակարգերի և կենսաբազմազանության ինժեներական փոփոխություն ներառված ԲՀԼ-ում»
  2. «Քանի՞ էկոհամակարգային ծառայություն և շահակիցների խումբ է թիրախավորվում տվյալ ԲՀԼ-ի կողմից»

Այս տիպաբանությունն ընդգծում է, որ ԲՀԼ-ները կարող են ներառել էկոհամակարգերի վրա ուղղված միանգամայն տարբեր գործողություններ (պահպանությունից ու կառավարումից մինչև բոլորովին նոր էկոհամակարգերի ստեղծում), և հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ որքան մեծ է թիրախավորված ծառայությունների և շահակիցների խմբերի քանակը, այնքան նվազում է յուրաքանչյուր առանձին ծառայության մատուցումն առավելագույնի հասցնելու և միաժամանակ բոլոր շահակից խմբերի հատուկ կարիքները բավարարելու կարողությունը:

Որպես այդպիսին, առանձնացվում են ԲՀԼ-ների երեք տեսակներ (այս գրադիենտի երկայնքով գոյություն ունեն հիբրիդային լուծումներ՝ ինչպես տարածության, այնպես էլ ժամանակի մեջ: Օրինակ՝ լանդշաֆտային մակարդակում բազմաֆունկցիոնալության և կայունության նպատակներին հասնելու համար կարող է պահանջվել պահպանվող և կառավարվող տարածքների համակցում)․

Տեսակ 1 – Նվազագույն միջամտություն էկոհամակարգերում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեսակ 1-ը ներառում է էկոհամակարգերում միջամտության բացակայություն կամ նվազագույն միջամտություն՝ նպատակ ունենալով պահպանել կամ բարելավել մի շարք էկոհամակարգային ծառայությունների մատուցումը ինչպես այս պահպանվող էկոհամակարգերի ներսում, այնպես էլ դրանցից դուրս: Օրինակները ներառում են ափամերձ տարածքներում մանգրային անտառների պահպանությունը՝ ծայրահեղ եղանակային պայմանների հետ կապված ռիսկերը սահմանափակելու համար, և ծովային պահպանվող տարածքների ստեղծումը՝ այդ տարածքներում կենսաբազմազանությունը պահպանելու համար՝ միաժամանակ ձկներ և այլ կենսազանգված դեպի ձկնորսական տարածքներ արտահանելով: ԲՀԼ-ի այս տեսակը կապված է, օրինակ, կենսոլորտային արգելոցների գաղափարի հետ:

Տեսակ 2 – Որոշակի միջամտություն էկոհամակարգերում և լանդշաֆտներում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեսակ 2-ը համապատասխանում է կառավարման այնպիսի մոտեցումներին, որոնք զարգացնում են կայուն և բազմաֆունկցիոնալ էկոհամակարգեր ու լանդշաֆտներ (էքստենսիվ կամ ինտենսիվ կառավարվող): Այս տեսակները բարելավում են ընտրված էկոհամակարգային ծառայությունների մատուցումը՝ համեմատած այն արդյունքի հետ, որը կստացվեր ավելի ավանդական միջամտության դեպքում: Օրինակները ներառում են գյուղատնտեսական լանդշաֆտների նորարարական պլանավորումը՝ դրանց բազմաֆունկցիոնալությունը մեծացնելու համար, առկա ագրոկենսաբազմազանության օգտագործումը՝ լանդշաֆտներում կենսաբազմազանությունը, կապակցվածությունն ու դիմակայունությունը բարձրացնելու նպատակով, և ծառատեսակների ու գենետիկական բազմազանության հարստացման մոտեցումները՝ ծայրահեղ երևույթների նկատմամբ անտառների դիմադրողականությունը մեծացնելու համար: ԲՀԼ-ի այս տեսակը սերտորեն կապված է այնպիսի գաղափարների հետ, ինչպիսին է ագրոանտառաբուծությունը:

Տեսակ 3 – Էկոհամակարգերի կառավարում էքստենսիվ եղանակներով

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեսակ 3-ը ներառում է էկոհամակարգերի կառավարումը շատ էքստենսիվ եղանակներով կամ նույնիսկ բոլորովին նոր էկոհամակարգերի ստեղծումը (օրինակ՝ արհեստական էկոհամակարգեր՝ օրգանիզմների նոր համակցություններով, որոնք նախատեսված են կանաչ տանիքների և պատերի համար՝ քաղաքային տաքացումը մեղմելու և աղտոտված օդը մաքրելու նպատակով): Տեսակ 3-ը կապված է այնպիսի գաղափարների հետ, ինչպիսիք են կանաչ և կապույտ ենթակառուցվածքները, և այնպիսի նպատակների հետ, ինչպիսիք են խիստ դեգրադացված կամ աղտոտված տարածքների վերականգնումը և քաղաքների կանաչապատումը: Արհեստականորեն ստեղծված ճահճուտները 3-րդ տեսակի ԲՀԼ-ի օրինակներից են:

Կիրառություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կլիմայի փոփոխության մեղմացում և հարմարվողականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2019 թվականի ՄԱԿ-ի Կլիմայական գործողությունների գագաթնաժողովն ընդգծեց բնության վրա հիմնված լուծումները որպես կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարի արդյունավետ մեթոդ[5]: Օրինակ՝ կլիմայական գործողությունների համատեքստում ԲՀԼ-ները կարող են ներառել հեղեղումների բնական կառավարումը, ափամերձ բնական պաշտպանական համակարգերի վերականգնումը, տեղային հովացման ապահովումը և հրդեհների բնական ռեժիմների վերականգնումը[6]:

Փարիզի համաձայնագիրը կոչ է անում բոլոր կողմերին ճանաչել բնական էկոհամակարգերի դերը այնպիսի ծառայությունների մատուցման գործում, ինչպիսիք են ածխածնի կլանիչները[29]: 5.2-րդ հոդվածը խրախուսում է կողմերին կիրառել պահպանությունն ու կառավարումը որպես ածխածնի պաշարների ավելացման գործիք, իսկ 7.1-րդ հոդվածը խրախուսում է կողմերին բարձրացնել սոցիալ-տնտեսական և էկոլոգիական համակարգերի դիմակայունությունը՝ տնտեսական դիվերսիֆիկացման և բնական պաշարների կայուն կառավարման միջոցով[30]: Համաձայնագիրը հղում է անում բնությանը (էկոհամակարգեր, բնական պաշարներ, անտառներ) 13 տարբեր տեղերում: ՄԱԿ-ի Կլիմայի փոփոխության մասին շրջանակային կոնվենցիայինժ ներկայացված բոլոր Ազգային մակարդակով սահմանված գործողությունների[31] խորը վերլուծությունը[32] ցույց է տվել, որ շուրջ 130 NDC-ներ կամ ստորագրողների 65%-ը իրենց կլիմայական խոստումներում հանձնառություն են ստանձնում կիրառել բնության վրա հիմնված լուծումներ: Սա վկայում է լայն համաձայնության մասին՝ կլիմայի փոփոխության նպատակներին հասնելուն աջակցելու գործում բնության ունեցած դերի վերաբերյալ: Այնուամենայնիվ, բարձր մակարդակի հանձնառությունները հազվադեպ են վերածվում գործնականում իրականացվող հաստատուն և չափելի գործողությունների[33]:

Մշակվել է ապացույցների գլոբալ համակարգային քարտեզ՝ կլիմայի փոփոխությանը հարմարվելու գործում ԲՀԼ-ների արդյունավետությունը որոշելու և պատկերելու համար[13]: Համակարգչային ծրագրերի միջոցով 386 դեպքերի ուսումնասիրությունների տեսակավորումից հետո, հետազոտությունը պարզել է, որ ԲՀԼ-ները նույնքան, եթե ոչ ավելի արդյունավետ են եղել, քան հեղեղումների կառավարման ավանդական կամ այլընտրանքային ռազմավարությունները[13]: Գնահատված դեպքերի 66%-ում արձանագրվել են դրական էկոլոգիական արդյունքներ, 24%-ում էկոլոգիական պայմանների փոփոխություն չի հայտնաբերվել, և 1%-ից պակաս դեպքերում արձանագրվել են բացասական ազդեցություններ: Բացի այդ, ԲՀԼ-ները մշտապես ունեցել են ավելի լավ սոցիալական և կլիմայի փոփոխության մեղմացման ազդեցություններ[13]:

2019 թվականի ՄԱԿ-ի Կլիմայական գործողությունների գագաթնաժողովում բնության վրա հիմնված լուծումները քննարկված հիմնական թեմաներից մեկն էին և դիտարկվում էին որպես կլիմայի փոփոխության դեմ պայքարի արդյունավետ մեթոդ: Ստեղծվեց «Բնության վրա հիմնված լուծումների կոալիցիա», որը ներառում էր տասնյակ երկրներ՝ Չինաստանի և Նոր Զելանդիայի գլխավորությամբ[5]:

Քաղաքային տարածքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Քաղաքային տարածքի համար բնության վրա հիմնված լուծման օրինակ՝ Չիկագոյի քաղաքապետարանի կանաչ տանիքը: Օգուտներից մեկն այն է, որ այն մեղմում է քաղաքային ջերմային կղզու էֆեկտը

Մոտավորապես 2017 թվականից ի վեր բազմաթիվ հետազոտություններ առաջարկել են քաղաքային տարածքներում բնության վրա հիմնված լուծումների պլանավորման և իրականացման տարբեր եղանակներ[34][35][36]:

Չափազանց կարևոր է, որ «գորշ» ենթակառուցվածքները շարունակեն օգտագործվել «կանաչ» ենթակառուցվածքների հետ համատեղ[37]: Բազմաթիվ հետազոտություններ փաստում են, որ թեև ԲՀԼ-ն շատ արդյունավետ է և բարձրացնում է հեղեղումների նկատմամբ դիմակայունությունը, այն ի վիճակի չէ գործել միայնակ և պետք է համակարգվի գորշ ենթակառուցվածքների հետ[37][38]: Միայն կանաչ կամ միայն գորշ ենթակառուցվածքների առանձին օգտագործումն ավելի քիչ արդյունավետ է, քան երբ այդ երկուսը կիրառվում են միասին[37]: Երբ ԲՀԼ-ն օգտագործվում է գորշ ենթակառուցվածքներին զուգահեռ, դրա օգուտները դուրս են գալիս հեղեղումների կառավարման շրջանակներից՝ բարելավելով սոցիալական պայմանները, մեծացնելով ածխածնի կլանումը և նախապատրաստելով քաղաքները դիմակայունության պլանավորմանը[39]:

1970-ական թվականներին ԱՄՆ-ում տարածված մոտեցում էր «Լավագույն կառավարման գործելակերպը», որն օգտագործում էր բնությունը որպես մոդել ենթակառուցվածքների և զարգացման համար, մինչդեռ Միացյալ Թագավորությունն ուներ հեղեղումների կառավարման իր մոդելը, որը կոչվում էր «կայուն դրենաժային համակարգեր»[40]: Մեկ այլ հայեցակարգ՝ «Ջրի նկատմամբ զգայուն քաղաքային դիզայնը», ի հայտ եկավ Ավստրալիայում 1990-ական թվականներին, իսկ «Ցածր ազդեցությամբ զարգացումը»՝ ԱՄՆ-ում[40]: Ի վերջո, Նոր Զելանդիան վերաձևակերպեց LID-ը՝ ստեղծելով «Ցածր ազդեցությամբ քաղաքային դիզայն և զարգացում» մոտեցումը, որտեղ առանցքային շեշտը դրվում էր տարբեր շահագրգիռ կողմերի ներգրավման վրա՝ որպես հիմք: Այնուհետև՝ 2000-ականներին, արևմտյան կիսագնդում մեծապես ընդունվեց «Կանաչ ենթակառուցվածք» տերմինը՝ անձրևաջրերի կառավարման, ինչպես նաև կայունության համար սոցիալական, տնտեսական և բնապահպանական պայմանների բարելավման նպատակով[40]:

Չինաստանի համապետական կառավարական ծրագրի՝ «Սպունգ քաղաքներ» նախագծիծ շրջանակներում, պլանավորողները կիրառում են կանաչ-գորշ ենթակառուցվածքներ Չինաստանի 30 քաղաքներում՝ արագ urbanisation-ի հետևանքով առաջացած անձրևային հեղեղումները և կլիմայական փոփոխությունների ռիսկերը կառավարելու նպատակով[40]:

Ջրային ռեսուրսների կառավարման ասպեկտներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Բնության վրա հիմնված 3-րդ տիպի լուծման օրինակ՝ կեղտաջրերի մաքրման համար նախատեսված արհեստական ջրաճահճային տարածքը Գերմանիայի Ֆլինտենբրայտե էկոլոգիական բնակելի թաղամասում

Ինչ վերաբերում է ջրային խնդիրներին, ԲՀԼ-ները կարող են հասնել հետևյալին[41]:

  • Օգտագործել բնական գործընթացները ջրի հասանելիությունը մեծացնելու համար (օրինակ՝ հողի խոնավության պահպանում, ստորգետնյա ջրերի համալրում),
  • Բարելավել ջրի որակը (օրինակ՝ բնական և արհեստական ջրաճահճային տարածքներ՝ կեղտաջրերի մաքրման համար, ափամերձ բուֆերային գոտիներ), և
  • Նվազեցնել ջրային աղետների և կլիմայի փոփոխության հետ կապված ռիսկերը (օրինակ՝ գետահովիտների/հեղեղատների վերականգնում, կանաչ տանիքներ):

ՄԱԿ-ը նույնպես փորձել է խթանել մտածելակերպի փոփոխություն դեպի ԲՀԼ-ները. 2018 թվականի Ջրի համաշխարհային օրվա թեման էր «Բնությունը ջրի համար», իսկ ՄԱԿ-ի Ջրային ռեսուրսների կոմիտեի կողմից հրապարակված ուղեկցող զեկույցը կրում էր «Բնության վրա հիմնված լուծումներ ջրի համար» խորագիրը[42]:

Օրինակ՝ Լանկաստերի բնապահպանական կենտրոնը հեղեղատների վրա իրականացրել է ջրհավաք ավազանների կառավարում՝ տարբեր մասշտաբներով, համակարգչային մոդելավորման ծրագրերի հետ համատեղ։ Այն հնարավորություն է տալիս դիտորդներին հաշվարկել այն գործակիցը, որով ընդլայնվել է հեղեղատը երկու փոթորիկների ընթացքում։ Մոտեցման էությունն այն է, որ հեղեղումների ժամանակ ջրի ավելի մեծ հոսքերը ուղղորդվեն լանդշաֆտի մեջ առկա ջրամբարների ընդլայնվող հատվածներ[39]:

Անտառների վերականգնում՝ բազմակողմանի օգուտների համար

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անտառների վերականգնումը կարող է օգուտ բերել ինչպես կենսաբազմազանությանը, այնպես էլ մարդկանց ապրուստի միջոցներին (օրինակ՝ ապահովելով սնունդ, փայտանյութ և դեղագործական արտադրանք): Բացի այդ, տեղական բնաշխարհին բնորոշ ծառատեսակների բազմազանությունն ավելի դիմացկուն է կլիմայի փոփոխության նկատմամբ, քան արհեստական անտառատնկարկները: Գյուղատնտեսության ընդլայնումը եղել է անտառահատումների հիմնական շարժիչ ուժը գլոբալ մասշտաբով[43]: 2010–2020 թվականներին անտառների կորուստը գնահատվել է տարեկան մոտ 4,7 միլիոն հեկտար: Նույն ժամանակահատվածում անտառային տարածքների զուտ ամենաբարձր աճը գրանցվել է Ասիայում, որին հաջորդում են Օվկիանիան և Եվրոպան[44]: Անտառների վերականգնումը, որպես դզարգացման ազգային ռազմավարությունների մաս, կարող է օգնել երկրներին հասնել կայուն զարգացման նպատակներին[45]: Օրինակ՝ Ռուանդայում, Ռուանդայի բնական ռեսուրսների գործակալությունը, Համաշխարհային ռեսուրսների ինստիտուտը և Բնության պահպանության միջազգային միությունը 2015 թվականին մեկնարկեցին անտառային լանդշաֆտների վերականգնման ծրագիր՝ որպես ազգային առաջնահերթություն: Կիրառված ԲՀԼ մոտեցումներն էին էկոլոգիական վերականգնումը և էկոհամակարգերի վրա հիմնված մեղմացումը, իսկ ծրագիրը նպատակ ուներ լուծել հետևյալ սոցիալական խնդիրները՝ պարենային անվտանգություն, ջրային անվտանգություն և աղետների ռիսկի նվազեցում[15]: «Կանաչ մեծ պատը» աֆրիկյան երկրների համատեղ արշավ է՝ ուղղված անապատացման դեմ պայքարին, որը մեկնարկել է 2007 թվականին:

Իրականացում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Քաղաքի օրինակ, որն օգտագործում է բնության վրա հիմնված լուծումներ. Էստոնիայի մայրաքաղաք Տալլինը ճանաչվել է «Եվրոպական կանաչ մայրաքաղաք 2023»՝ ի նշանավորումն կայուն տրանսպորտի, կանաչ տնտեսության և շրջակա միջավայրի պահպանության խթանմանն ուղղված իր ջանքերի:

Արդյունավետ իրականացման ուղեցույց

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մի շարք ուսումնասիրություններ և զեկույցներ առաջարկել են սկզբունքներ ու շրջանակային ծրագրեր՝ արդյունավետ և պատշաճ իրականացումն ուղղորդելու համար[34][36][15]: Օրինակ՝ առաջնային սկզբունքներից մեկն այն է, որ ԲՀԼ-ները ձգտում են ընդունել ու ներառել բնության պահպանության նորմերը, այլ ոչ թե փոխարինել դրանք[46][47]: ԲՀԼ-ները կարող են իրականացվել ինչպես առանձին, այնպես էլ համակցված տարբերակով՝ հասարակական այլ մարտահրավերների լուծումների (օրինակ՝ տեխնոլոգիական և ինժեներական լուծումների) հետ մեկտեղ, և կիրառվում են լանդշաֆտային մասշտաբով:

Հետազոտողները նշել են, որ «ԲՀԼ-ները որպես ինժեներական մոտեցումների այլընտրանք դիտարկելու փոխարեն, մենք պետք է կենտրոնանանք տարբեր լուծումների միջև համագործակցության եզրեր գտնելու վրա»[48]:

ԲՀԼ հայեցակարգը գնալով ավելի մեծ ընդունելություն է ձեռք բերում բնապահպանական համայնքից դուրս (օրինակ՝ քաղաքաշինության մեջ) և այժմ ներառվում է տարբեր քաղաքականությունների ու ծրագրերի հիմնական ուղղություններում (կլիմայի փոփոխության քաղաքականություն, օրենսդրություն, ենթակառուցվածքային ներդրումներ և ֆինանսավորման մեխանիզմներ)[19][11][49]: Այդուհանդերձ, ԲՀԼ-ները դեռևս բախվում են իրականացման բազմաթիվ խոչընդոտների ու մարտահրավերների[12][13]:

Բազմաթիվ դեպքերի ուսումնասիրություններ ցույց են տվել, որ ԲՀԼ-ները կարող են տնտեսապես ավելի շահավետ լինել, քան ավանդական տեխնոլոգիական ենթակառուցվածքները[39][50]:

ԲՀԼ-ների իրականացումը պահանջում է այնպիսի միջոցառումներ, ինչպիսիք են տնտեսական սուբսիդավորման սխեմաների հարմարեցումը և բնապահպանական ֆինանսավորման հնարավորությունների ստեղծումը, եթե նշենք դրանցից մի քանիսը[47]:

Աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերի (ԱՏՀ) կիրառումը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԲՀԼ-ները որոշվում են նաև տվյալ տեղանքին բնորոշ բնական և մշակութային համատեքստերով, որոնք ներառում են ավանդական, տեղական և գիտական գիտելիքները: Աշխարհագրական տեղեկատվական համակարգերը (ԱՏՀ) կարող են օգտագործվել որպես վերլուծական գործիք՝ որոշելու համար այն վայրերը, որտեղ ԲՀԼ-ների կիրառումը կարող է հաջողված լինել[51]: GIS-ը կարող է գործել այնպես, որ համապատասխանության վերլուծության ժամանակ հաշվի առնվեն տեղանքի պայմանները, այդ թվում՝ լանջերի թեքությունները, ջրային օբյեկտները, հողօգտագործումը և հողերի տեսակները[51]: Ստացված քարտեզները հաճախ օգտագործվում են հեղեղումների պատմական քարտեզների հետ համատեղ՝ 3D մոդելավորման գործիքների միջոցով կոնկրետ տարածքներում հեղեղաջրերի կուտակման հնարավոր ծավալները որոշելու համար[51]։

Եվրոպական միության կողմից աջակցվող նախագծեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

2016 թվականից ի վեր ԵՄ-ն աջակցել է շահագրգիռ կողմերի երկխոսության բազմակողմ հարթակի (ThinkNature[52]) ստեղծմանը՝ համակարգված ձևով խթանելու ԲՀԼ-ների բարելավված ու նորարարական տարբերակների համատեղ նախագծումը, փորձարկումն ու ներդրումը[18]: Գիտության, քաղաքականության, բիզնեսի և հասարակության միջև նման փոխգործակցության հարթակների ստեղծումը կարող է նպաստել շուկայում ԲՀԼ-ների ակտիվ կիրառմանն ու տարածմանը[53]: Այս նախագիծը ԵՄ «Հորիզոն 2020» հետազոտությունների և նորարարության ծրագրի մի մասն էր և տևեց 3 տարի:

2017 թվականին, Եվրոպական միության խորհրդում Էստոնիայի Հանրապետության նախագահության շրջանակներում, Էստոնիայի շրջակա միջավայրի նախարարության և Տալլինի համալսարանի կողմից կազմակերպվեց «Բնության վրա հիմնված լուծումներ. նորարարությունից մինչև համընդհանուր կիրառում» խորագրով համաժողովը[54]։ Այս համաժողովի նպատակն էր ամրապնդել համագործակցությունը ԲՀԼ-ների հետ կապված վերջին տարբեր նախաձեռնությունների ու ծրագրերի միջև՝ կենտրոնանալով ԲՀԼ-ների քաղաքականության, կառավարման, հետազոտությունների և նորարարությունների վրա:

Մտահոգություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Բնիկների բնապահպանական ցանց» կազմակերպությունը հայտարարել է, որ «Բնության վրա հիմնված լուծումները (ԲՀԼ) «կանաչ լվացման» գործիք են, որոնք չեն լուծում կլիմայի փոփոխության բուն պատճառները», և որ «գաղութատիրական իշխանության ժառանգությունը շարունակվում է բնության վրա հիմնված լուծումների միջոցով»[55]: Օրինակ՝ ԲՀԼ միջոցառումները կարող են ներառել ոչ անտառային տարածքների վերածումը անտառային տնկարկների (կլիմայի փոփոխության հետևանքների մեղմման նպատակով), սակայն սա պարունակում է կլիմայական անարդարության ռիսկեր՝ փոքր հողատերերից ու անասնապահներից հողերը խլելու միջոցով[56]:

Այնուամենայնիվ, Կլիմայի փոփոխության փորձագետների միջկառավարական հանձնաժողովը (ԿՓՄՀ) նշել է, որ այս տերմինը «շարունակական քննարկումների առարկա է, և մտահոգություններ կան, որ այն կարող է հանգեցնել այնպիսի սխալ ընկալման, թե ԲՀԼ-ն ինքնին կարող է գլոբալ լուծում հանդիսանալ կլիմայի փոփոխության համար»[14]: Այս կետն էլ ավելի հստակեցնելու համար ԿՓՄՀ-ն նաև հայտարարել է, որ «բնության վրա հիմնված համակարգերը չեն կարող դիտարկվել որպես ջերմոցային գազերի (ՋԳ) արտանետումների խորը կրճատումների այլընտրանք կամ դրանց հետաձգման պատճառ»[6]:

ԲՀԼ-ների դեպքերի ուսումնասիրությունների և օրինակների մեծ մասը վերաբերում է Գլոբալ Հյուսիսին, ինչի հետևանքով միջին և ցածր եկամուտ ունեցող շատ երկրների համար տվյալների պակաս է նկատվում[13]: Սրա պատճառով բազմաթիվ էկոհամակարգեր ու կլիմայական գոտիներ դուրս են մնում ինչպես առկա հետազոտություններից, այնպես էլ այդ տարածաշրջանների համար արվող ծախսերի վերլուծություններից: Անհրաժեշտ է հետագա ուսումնասիրություններ իրականացնել Գլոբալ Հարավում՝ պարզելու համար ԲՀԼ-ների արդյունավետությունը կլիմայական, սոցիալական և էկոլոգիական չափանիշների տեսանկյունից:

Կապակցված հասկացություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԲՀԼ-ն սերտորեն կապված է այնպիսի հասկացությունների հետ, ինչպիսիք են էկոհամակարգային մոտեցումները և էկոլոգիական ճարտարագիտությունը[7]: Սա ներառում է նաև այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են էկոհամակարգերի վրա հիմնված հարմարվողականությունը[6] և կանաչ ենթակառուցվածքները[57]:

Օրինակ՝ այնպիսի կազմակերպությունների կողմից, ինչպիսիք են Միավորված ազգերի կազմակերպության շրջակա միջավայրի ծրագիրը (ՄԱԿ-ի ՇՄԾ) և «Բնության պահպանություն» հասարակական կազմակերպությունը, էկոհամակարգերի վրա հիմնված մոտեցումները գնալով ավելի շատ են խրախուսվում կլիմայի փոփոխությանը հարմարվելու և դրա հետևանքները մեղմելու համար: Այս կազմակերպությունները մատնանշում են «այնպիսի քաղաքականություններ և միջոցառումներ, որոնք հաշվի են առնում էկոհամակարգային ծառայությունների դերը կլիմայի փոփոխության նկատմամբ հասարակության խոցելիության նվազեցման գործում՝ բազմաոլորտ և բազմամակարդակ մոտեցմամբ»[58]:

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Girardin, Cécile A. J.; Jenkins, Stuart; Seddon, Nathalie; Allen, Myles; Lewis, Simon L.; Wheeler, Charlotte E.; Griscom, Bronson W.; Malhi, Yadvinder (2021). «Nature-based solutions can help cool the planet — if we act now». Nature. 593 (7858): 191–194. Bibcode:2021Natur.593..191G. doi:10.1038/d41586-021-01241-2. PMID 33981055.
  2. ↑ Frantzeskaki, Niki; McPhearson, Timon; Collier, Marcus J; Kendal, Dave; Bulkeley, Harriet; Dumitru, Adina; Walsh, Claire; Noble, Kate; van Wyk, Ernita; Ordóñez, Camilo; Oke, Cathy; Pintér, László (2019). «Nature-Based Solutions for Urban Climate Change Adaptation: Linking Science, Policy, and Practice Communities for Evidence-Based Decision-Making». BioScience. 69 (6): 455–466. doi:10.1093/biosci/biz042. hdl:2183/36896.
  3. 1 2 3 Debele, S. E.; Leo, L. S.; Kumar, P.; Sahani, J.; Ommer, J.; Bucchignani, E.; Vranić, S.; Kalas, M.; Amirzada, Z.; Pavlova, I.; Shah, M. A. R.; Gonzalez-Ollauri, A.; Di Sabatino, S. (2023). «Nature-based solutions can help reduce the impact of natural hazards: A global analysis of NBS case studies». Science of the Total Environment (անգլերեն). 902 165824. Bibcode:2023ScTEn.90265824D. doi:10.1016/j.scitotenv.2023.165824. hdl:11585/953217. PMID 37527720.
  4. ↑ Eggermont, Hilde; Balian, Estelle; Azevedo, José Manuel N.; Beumer, Victor; Brodin, Tomas; Claudet, Joachim; Fady, Bruno; Grube, Martin; Keune, Hans (2015). «Nature-based Solutions: New Influence for Environmental Management and Research in Europe» (PDF). Gaia - Ecological Perspectives for Science and Society (անգլերեն). 24 (4): 243–248. doi:10.14512/gaia.24.4.9. S2CID 53518417. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 7-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 24-ին.
  5. 1 2 3 Environment, U. N. (2019). «Nature-Based Solutions for Climate». UNEP - UN Environment Programme (անգլերեն). Վերցված է 2024-01-11-ին.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 Parmesan, C., M.D. Morecroft, Y. Trisurat, R. Adrian, G.Z. Anshari, A. Arneth, Q. Gao, P. Gonzalez, R. Harris, J. Price, N. Stevens, and G.H. Talukdarr, 2022: Chapter 2: Terrestrial and Freshwater Ecosystems and Their Services. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 197–377, doi:10.1017/9781009325844.004.
  7. 1 2 3 4 5 Eggermont, Hilde; Balian, Estelle; Azevedo, José Manuel N.; Beumer, Victor; Brodin, Tomas; Claudet, Joachim; Fady, Bruno; Grube, Martin; Keune, Hans (2015). «Nature-based Solutions: New Influence for Environmental Management and Research in Europe» (PDF). Gaia - Ecological Perspectives for Science and Society (անգլերեն). 24 (4): 243–248. doi:10.14512/gaia.24.4.9. hdl:10400.3/4170. S2CID 53518417. Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2020 թ․ մայիսի 7-ին. Վերցված է 2020 թ․ մայիսի 24-ին.
  8. ↑ Marois, Darryl E.; Mitsch, William J. (2015 թ․ հունվարի 2). «Coastal protection from tsunamis and cyclones provided by mangrove wetlands – a review». International Journal of Biodiversity Science, Ecosystem Services & Management. 11 (1): 71–83. Bibcode:2015IJBSE..11...71M. doi:10.1080/21513732.2014.997292. ISSN 2151-3732. S2CID 86554474.
  9. ↑ Inoue, Tomomi (2019), «Carbon Sequestration in Mangroves», Blue Carbon in Shallow Coastal Ecosystems, Singapore: Springer Singapore, էջեր 73–99, doi:10.1007/978-981-13-1295-3_3, ISBN 978-981-13-1294-6, S2CID 133839393
  10. ↑ «Evaluating the potential of nature-based solutions to reduce ozone, nitrogen dioxide, and carbon dioxide through a multi-type green infrastructure study in Ontario, Canada». ScienceDirect. 2020 թ․ ապրիլ. Վերցված է 2026 թ․ ապրիլի 3-ին.{{cite web}}: CS1 սպաս․ url-status (link)
  11. 1 2 3 4 Faivre, Nicolas; Fritz, Marco; Freitas, Tiago; de Boissezon, Birgit; Vandewoestijne, Sofie (2017). «Nature-Based Solutions in the EU: Innovating with nature to address social, economic and environmental challenges». Environmental Research. 159: 509–518. Bibcode:2017ER....159..509F. doi:10.1016/j.envres.2017.08.032. ISSN 0013-9351. PMID 28886502. S2CID 42573101.
  12. 1 2 Wamsler, C.; Wickenberg, B.; Hanson, H.; Alkan Olsson, J.; Stålhammar, S.; Björn, H.; Falck, H.; Gerell, D.; Oskarsson, T.; Simonsson, E.; Torffvit, F. (2020). «Environmental and climate policy integration: Targeted strategies for overcoming barriers to nature-based solutions and climate change adaptation». Journal of Cleaner Production. 247 119154. Bibcode:2020JCPro.24719154W. doi:10.1016/j.jclepro.2019.119154. ISSN 0959-6526.
  13. 1 2 3 4 5 6 Chausson, Alexandre; Turner, Beth; Seddon, Dan; Chabaneix, Nicole; Girardin, Cécile A. J.; Kapos, Valerie; Key, Isabel; Roe, Dilys; Smith, Alison; Woroniecki, Stephen; Seddon, Nathalie (2020-09-09). «Mapping the effectiveness of nature-based solutions for climate change adaptation». Global Change Biology. 26 (11): 6134–6155. Bibcode:2020GCBio..26.6134C. doi:10.1111/gcb.15310. ISSN 1354-1013. PMID 32906226. S2CID 221621517.
  14. 1 2 3 IPCC, 2022: Summary for Policymakers [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, M. Tignor, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem (eds.)]. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 3–33, doi:10.1017/9781009325844.001.
  15. 1 2 3 4 5 6 7 Cohen-Shacham, E., G. Walters, C. Janzen, S. Maginnis (eds). 2016. Nature-based solutions to address global societal challenges. Gland, Switzerland: IUCN. Xiii + 97 pp. Downloadable from https://portals.iucn.org/library/node/46191 Արխիվացված 1 Ապրիլ 2021 Wayback Machine
  16. ↑ Dubash, N.K., C.  Mitchell, E.L.  Boasson, M.J.  Borbor-Cordova, S.  Fifita, E.  Haites, M.  Jaccard, F.  Jotzo, S.  Naidoo, P.  Romero-Lankao, M.  Shlapak, W.  Shen, L. Wu, 2022: Chapter 13: National and sub-national policies and institutions. In IPCC, 2022: Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change. Contribution of Working Group III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [P.R. Shukla, J. Skea, R. Slade, A. Al Khourdajie, R. van Diemen, D.  McCollum, M.  Pathak, S.  Some, P. Vyas, R.  Fradera, M.  Belkacemi, A.  Hasija, G.  Lisboa, S.  Luz, J.  Malley, (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA. doi: 10.1017/9781009157926.015
  17. ↑ Lecocq, F., H. Winkler, J.P. Daka, S. Fu, J.S. Gerber, S. Kartha, V. Krey, H. Lofgren, T. Masui, R. Mathur, J. Portugal-Pereira, B.  K. Sovacool,  M. V. Vilariño,  N. Zhou, 2022: Chapter 4: Mitigation and development pathways in the near- to mid-term. In IPCC, 2022: Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change. Contribution of Working Group III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [P.R. Shukla, J. Skea, R. Slade, A. Al Khourdajie, R. van  Diemen, D. McCollum, M. Pathak, S. Some, P. Vyas, R. Fradera, M. Belkacemi, A. Hasija, G. Lisboa, S. Luz, J. Malley, (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA. doi: 10.1017/9781009157926.006
  18. 1 2 «Nature-Based Solutions - European Commission». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ սեպտեմբերի 23-ին. Վերցված է 2019 թ․ դեկտեմբերի 10-ին.
  19. 1 2 Wild, Tom; Freitas, Tiago; Vandewoestijne, Sofie (2020). Nature-based Solutions - State of the Art in EU-funded Projects (PDF). Արխիվացված (PDF) օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 11-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 11-ին.
  20. ↑ «'Nature-based solutions' is the latest green jargon that means more than you might think». Nature (անգլերեն). 541 (7636): 133–134. 2017. Bibcode:2017Natur.541R.133.. doi:10.1038/541133b. ISSN 0028-0836. PMID 28079099. S2CID 4455842.
  21. ↑ MacKinnon, K., C. Sobrevila, V. Hickey. 2008. Biodiversity, climate change and adaptation: nature-based solutions from the Word Bank portfolio. Washington D.C.: World Bank.
  22. ↑ IUCN (International Union for Conservation of Nature). 2009. No time to lose – make full use of nature-based solutions in the post-2012 climate change regime. Position paper on the Fifteenth session of the Conference of the Parties to the United Nations Framework Convention on Climate Change (COP 15). Gland: IUCN.
  23. 1 2 European Commission. 2015. Towards an EU Research and Innovation policy agenda for nature-based solutions & re-naturing cities. Final Report of the Horizon2020 Expert Group on Nature-Based Solutions and Re-Naturing Cities. Brussels: European Commission.
  24. ↑ «Global Climate Action Summit kicks off today in San Francisco with nature-based solutions high on the agenda». Global Climate Action Summit kicks off today in San Francisco with nature-based solutions high on the agenda. 2018 թ․ սեպտեմբերի 12. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ սեպտեմբերի 13-ին. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 13-ին.
  25. ↑ IUCN (International Union for Conservation of Nature). 2016. Resolution 077 World Conservation Congress 2016, Hawaiʻi (https://portals.iucn.org/congress/motion/077 Արխիվացված 2019-08-08 Wayback Machine) 17. European Commission. 2016. Horizon2020 Work Programme 2016–2017 – 12. Climate action, environment, resource efficiency & raw materials, 99 pp. (http://ec.europa.eu/research/participants/data/ref/h2020/wp/2016_2017/main/h2020-wp1617-climate_en.pdf Արխիվացված 13 Դեկտեմբեր 2016 Wayback Machine)
  26. ↑ IUCN (International Union for Conservation of Nature). 2016. Resolution 077 World Conservation Congress 2016, Hawaiʻi (https://portals.iucn.org/congress/motion/077 Արխիվացված 8 Օգոստոս 2019 Wayback Machine)
  27. ↑ European Commission. 2016. Horizon2020 Work Programme 2016–2017 – 12. Climate action, environment, resource efficiency & raw materials, 99 pp. (http://ec.europa.eu/research/participants/data/ref/h2020/wp/2016_2017/main/h2020-wp1617-climate_en.pdf Արխիվացված 13 Դեկտեմբեր 2016 Wayback Machine)
  28. ↑ Milner-Gulland, E.J.; Addison, Prue; Arlidge, William N.S.; Baker, Julia; Booth, Hollie; Brooks, Thomas; Bull, Joseph W.; Burgass, Michael J.; Ekstrom, Jon; zu Ermgassen, Sophus O.S.E.; Fleming, L. Vincent; Grub, Henry M.J.; von Hase, Amrei; Hoffmann, Michael; Hutton, Jonathan (2021-01-22). «Four steps for the Earth: mainstreaming the post-2020 global biodiversity framework». One Earth. 4 (1): 75–87. Bibcode:2021OEart...4...75M. doi:10.1016/j.oneear.2020.12.011. ISSN 2590-3322.
  29. ↑ Harris, Duchess (2018 թ․ դեկտեմբերի 15). The Paris climate agreement. ISBN 978-1-5321-5964-0. OCLC 1101137974.
  30. ↑ Paris Agreement (2015), Paris, France
  31. ↑ «Nature-Based Solutions Policy Platform». www.nbspolicyplatform.org (բրիտանական անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2020-05-24-ին. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 13-ին.
  32. ↑ «Nationally Determined Contributions (NDCs) | UNFCCC». unfccc.int (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ սեպտեմբերի 13-ին. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 13-ին.
  33. ↑ «Ecosystem-based adaptation: a win–win formula for sustainability in a warming world?». 2016 թ․ հուլիս. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ սեպտեմբերի 13-ին. Վերցված է 2018 թ․ սեպտեմբերի 13-ին.
  34. 1 2 Raymond, Christopher M.; Frantzeskaki, Niki; Kabisch, Nadja; Berry, Pam; Breil, Margaretha; Nita, Mihai Razvan; Geneletti, Davide; Calfapietra, Carlo (2017). «A framework for assessing and implementing the co-benefits of nature-based solutions in urban areas». Environmental Science & Policy. 77: 15–24. Bibcode:2017ESPol..77...15R. doi:10.1016/j.envsci.2017.07.008. hdl:11572/200028. ISSN 1462-9011. S2CID 55764441.
  35. ↑ Bush, Judy; Doyon, Andréanne (2019). «Building urban resilience with nature-based solutions: How can urban planning contribute?». Cities. 95 102483. doi:10.1016/j.cities.2019.102483. hdl:11343/233228. ISSN 0264-2751. S2CID 211385632.
  36. 1 2 Frantzeskaki, Niki (2019). «Seven lessons for planning nature-based solutions in cities». Environmental Science & Policy. 93: 101–111. Bibcode:2019ESPol..93..101F. doi:10.1016/j.envsci.2018.12.033. hdl:1959.3/448876. ISSN 1462-9011.
  37. 1 2 3 Chen, Wenjie; Wang, Weiqi; Huang, Guoru; Wang, Zhaoli; Lai, Chengguang; Yang, Zhiyong (2021-02-15). «The capacity of grey infrastructure in urban flood management: A comprehensive analysis of grey infrastructure and the green-grey approach». International Journal of Disaster Risk Reduction (անգլերեն). 54 102045. Bibcode:2021IJDRR..5402045C. doi:10.1016/j.ijdrr.2021.102045. ISSN 2212-4209. S2CID 234190451.
  38. ↑ Kourtis, Ioannis M.; Bellos, Vasilis; Kopsiaftis, George; Psiloglou, Basil; Tsihrintzis, Vassilios A. (2021-12-01). «Methodology for holistic assessment of grey-green flood mitigation measures for climate change adaptation in urban basins». Journal of Hydrology (անգլերեն). 603 126885. Bibcode:2021JHyd..60326885K. doi:10.1016/j.jhydrol.2021.126885. ISSN 0022-1694. S2CID 239659097.
  39. 1 2 3 Hankin, Barry; Page, Trevor; McShane, Gareth; Chappell, Nick; Spray, Chris; Black, Andrew; Comins, Luke (2021-08-01). «How can we plan resilient systems of nature-based mitigation measures in larger catchments for flood risk reduction now and in the future?». Water Security (անգլերեն). 13 100091. Bibcode:2021WatSe..1300091H. doi:10.1016/j.wasec.2021.100091. ISSN 2468-3124. S2CID 238840688.
  40. 1 2 3 4 Qi, Yunfei; Chan, Faith Ka Shun; Thorne, Colin; O'Donnell, Emily; Quagliolo, Carlotta; Comino, Elena; Pezzoli, Alessandro; Li, Lei; Griffiths, James; Sang, Yanfang; Feng, Meili (2020 թ․ հոկտեմբեր). «Addressing Challenges of Urban Water Management in Chinese Sponge Cities via Nature-Based Solutions». Water (անգլերեն). 12 (10): 2788. doi:10.3390/w12102788.
  41. ↑ UN-Water (2018) World Water Development Report 2018 Արխիվացված 8 Սեպտեմբեր 2019 Wayback Machine, Geneva, Switzerland
  42. ↑ UN-Water (2018) World Water Development Report 2018: Nature-based Solutions for Water Արխիվացված 8 Սեպտեմբեր 2019 Wayback Machine, Geneva, Switzerland
  43. ↑ The State of the World's Forests 2020. Forests, biodiversity and people – In brief. Rome: FAO & UNEP. 2020. doi:10.4060/ca8985en. ISBN 978-92-5-132707-4. S2CID 241416114.
  44. ↑ «Global Forest Resource Assessment 2020». www.fao.org (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2020-05-20-ին. Վերցված է 2020 թ․ սեպտեմբերի 20-ին.
  45. ↑ IUCN (2019), Forest landscape restoration pathways to achieving the SDGs, INTERNATIONAL UNION FOR CONSERVATION OF NATURE
  46. ↑ Anderson, Carl C.; Renaud, Fabrice G. (2021 թ․ փետրվարի 19). «A review of public acceptance of nature-based solutions: The 'why', 'when', and 'how' of success for disaster risk reduction measures». Ambio. 50 (8): 1552–1573. Bibcode:2021Ambio..50.1552A. doi:10.1007/s13280-021-01502-4. ISSN 0044-7447. PMC 8249538. PMID 33606249.
  47. 1 2 Cohen-Shacham, Emmanuelle; Andrade, Angela; Dalton, James; Dudley, Nigel; Jones, Mike; Kumar, Chetan; Maginnis, Stewart; Maynard, Simone; Nelson, Cara R.; Renaud, Fabrice G.; Welling, Rebecca (2019). «Core principles for successfully implementing and upscaling Nature-based Solutions». Environmental Science & Policy. 98: 20–29. Bibcode:2019ESPol..98...20C. doi:10.1016/j.envsci.2019.04.014. ISSN 1462-9011. S2CID 182716739.
  48. ↑ Seddon, Nathalie; Chausson, Alexandre; Berry, Pam; Girardin, Cécile A. J.; Smith, Alison; Turner, Beth (2020). «Understanding the value and limits of nature-based solutions to climate change and other global challenges». Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences (անգլերեն). 375 (1794) 20190120. doi:10.1098/rstb.2019.0120. ISSN 0962-8436. PMC 7017763. PMID 31983344.
  49. ↑ Dhyani, Shalini; Karki, Madhav; Gupta, Anil Kumar (2020), «Opportunities and Advances to Mainstream Nature-Based Solutions in Disaster Risk Management and Climate Strategy», Nature-based Solutions for Resilient Ecosystems and Societies, Disaster Resilience and Green Growth, Singapore: Springer Singapore, էջեր 1–26, doi:10.1007/978-981-15-4712-6_1, ISBN 978-981-15-4711-9, S2CID 226611591
  50. ↑ Costa, Sandra; Peters, Rik; Martins, Ricardo; Postmes, Luuk; Keizer, Jan Jacob; Roebeling, Peter (2021 թ․ մարտ). «Effectiveness of Nature-Based Solutions on Pluvial Flood Hazard Mitigation: The Case Study of the City of Eindhoven (The Netherlands)». Resources (անգլերեն). 10 (3): 24. doi:10.3390/resources10030024.
  51. 1 2 3 Mubeen, Adam; Ruangpan, Laddaporn; Vojinovic, Zoran; Sanchez Torrez, Arlex; Plavšić, Jasna (2021-08-01). «Planning and Suitability Assessment of Large-scale Nature-based Solutions for Flood-risk Reduction». Water Resources Management (անգլերեն). 35 (10): 3063–3081. Bibcode:2021WatRM..35.3063M. doi:10.1007/s11269-021-02848-w. ISSN 1573-1650. S2CID 235781989.
  52. ↑ «ThinkNature | Platform for Nature-Based Solutions». ThinkNature (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ սեպտեմբերի 5-ին. Վերցված է 2021 թ․ սեպտեմբերի 5-ին.
  53. ↑ Nikolaidis, Nikolaos P.; Kolokotsa, Dionyssia; Banwart, Steven A. (2017 թ․ մարտի 16). «Nature-based solutions: business». Nature (անգլերեն). 543 (7645): 315. Bibcode:2017Natur.543..315N. doi:10.1038/543315d. ISSN 0028-0836. PMID 28300105.
  54. ↑ «Nature-Based Solutions, Tallinn, 24–26 October 2017». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 21-ին. Վերցված է 2018 թ․ մարտի 21-ին.
  55. ↑ Nam Pham, Tamra Gilbertson, Joshua Witchger, Elisa Soto-Danseco, and Tom BK Goldtooth (2022) Nature-based solutions. Indigenous Environmental Network Climate Justice Program Briefing Series
  56. ↑ Ara Begum, R., R. Lempert, E. Ali, T.A. Benjaminsen, T. Bernauer, W. Cramer, X. Cui, K. Mach, G. Nagy, N.C. Stenseth, R. Sukumar, and P.Wester, 2022: Chapter 1: Point of Departure and Key Concepts. In: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA, pp. 121–196, doi:10.1017/9781009325844.003.
  57. ↑ Benedict, M.A., E.T. McMahon. 2006. Green Infrastructure: linking landscapes and communities. Washington D.C.: Island.
  58. ↑ Cowan C., C. Epple, H. Korn, R. Schliep, J. Stadler (Eds.). 2010. Working with nature to tackle climate change. Report of the ENCA/BfN Workshop on "Developing ecosystem-based approaches to climate change – Why, what and how, https://www.bfn.de/fileadmin/MDB/documents/service/Skript264.pdf Արխիվացված 26 Մարտ 2016 Wayback Machine". Bonn: Bundesamt für Naturschutz.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնության վրա հիմնված լուծումները կլիմայի փոփոխության համատեքստում՝

Բնության վրա հիմնված լուծումներն այլ համատեքստերում՝

Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Բնության_վրա_հիմնված_լուծումներ&oldid=10836922» էջից