Jump to content

Բնապահպանական շարժում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Բնապահպանական շարժում (անգլ.՝ Environmentalism), լայն փիլիսոփայություն, գաղափարախոսություն և սոցիալական շարժում, վերաբերում է կյանքի, կենսամիջավայրի և շրջակա միջավայրի պահպանությանը։ Մինչդեռ բնապահպանությունը կենտրոնանում է կանաչ գաղափարախոսության և քաղաքականության բնապահպանական ու բնությանը վերաբերող ասպեկտների վրա, էկոլոգիզմը համատեղում է սոցիալական էկոլոգիայի և բնապահպանության գաղափարախոսությունները։ Էկոլոգիզմ եզրույթն առավել հաճախ օգտագործվում է մայրցամաքային Եվրոպայի լեզուներում, մինչդեռ բնապահպանություն եզրույթն ավելի տարածված է անգլերենում, սակայն այս բառերն ունեն փոքր-ինչ տարբեր իմաստային երանգներ։

Բնապահպանությունը հանդես է գալիս շրջակա միջավայրի պահպանման, վերականգնման և բարելավման, ինչպես նաև Երկրի համակարգի կարևոր տարրերի կամ գործընթացների, ինչպես օրինակ՝ կլիման, և կարող է դիտարկվել որպես աղտոտումը վերահսկելուն կամ կենսաբազմազանությունը պաշտպանելուն ուղղված շարժում[1]։ Այդ պատճառով այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են հողային էթիկան, բնապահպանական էթիկան, կենսաբազմազանությունը, էկոլոգիան և կենսաֆիլիայի վարկածը, կարևոր տեղ են զբաղեցնում։ Բնապահպանական շարժումը ներառում է բնապահպանական խնդիրների լուծման տարբեր մոտեցումներ, ներառյալ՝ ազատ շուկայական բնապահպանությունը, ավետարանական բնապահպանությունը և շրջակա միջավայրի պահպանության շարժումը։

Իր էությամբ, բնապահպանությունը փորձում է հավասարակշռել մարդկանց և այն տարբեր բնական համակարգերի միջև հարաբերությունները, որոնցից նրանք կախված են, այնպես, որ բոլոր բաղադրիչների համար ապահովվի կայունության պատշաճ մակարդակ[2]։ Այս հավասարակշռության ճշգրիտ միջոցներն ու արդյունքները վիճելի են, և բնապահպանական մտահոգությունները գործնականում արտահայտելու բազմաթիվ տարբեր եղանակներ կան։ Բնապահպանությունը և բնապահպանական մտահոգությունները հաճախ ներկայացվում են կանաչ գույնով[3], սակայն մարքեթինգային ոլորտն այս կապը յուրացրել է այսպես կոչված կանաչապատման մարտավարության համար[4]։

Բնապահպանությունը դեմ է անտի-բնապահպանությանը, որը ասում է, որ երկիրը ավելի քիչ փխրուն է, քան որոշ բնապահպանության պաշտպաններ, և պատկերում է բնապահպանությունը չափազանց արձագանքող կլիմայի փոփոխության մեջ մարդու ներդրմանը կամ մարդկային առաջընթացին հակադրվելուն։ Բնապահպանությանը հակադրվում է հակաբնապահպանությունը, որը պնդում է, որ երկիրն ավելի քիչ խոցելի է, քան պնդում են որոշ բնապահպաններ, և բնապահպանությունը ներկայացնում է որպես կլիմայի փոփոխության մեջ մարդու ունեցած ազդեցությանը չափազանցված արձագանքող կամ մարդկային առաջընթացին հակադրվող[5]։

Սահմանումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնապահպանություն նշանակում է հասարակական շարժում, որը ձգտում է ազդել քաղաքական գործընթացի վրա՝ լոբբինգի, ակտիվիզմի և բնապահպանական կրթության միջոցով՝ բնական ռեսուրսներն ու էկոհամակարգերը պաշտպանելու նպատակով։ Բնապահպանությունը որպես շարժում ընդգրկում է ինստիտուցիոնալ ճնշման լայն ոլորտներ, այդ թվում՝ էկոհամակարգերի և բնական ռեսուրսների սպառումը մինչև դրանց վերածվելը թափոնների, թափոնների հեռացումը անապահով համայնքներում, մթնոլորտի աղտոտումը, ջրի աղտոտումը, թույլ ենթակառուցվածքները և օրգանական կյանքի՝ տոքսինների ազդեցությանը ենթարկվելը։ Այս բաժանումների պատճառով բնապահպանական շարժումը կարելի է դասակարգել հետևյալ հիմնական ուղղությունների՝ շրջակա միջավայրի գիտություն, բնապահպանական ակտիվիզմ, բնապահպանական շահերի պաշտպանություն և բնապահպանական արդարադատություն[6]։

Բնապահպանը այն անձն է, որը կարող է բարձրաձայնել մեր բնական միջավայրի և դրա ռեսուրսների կայուն կառավարման մասին՝ հանրային քաղաքականության կամ անհատական վարքագծի փոփոխությունների միջոցով։ Սա կարող է ներառել այնպիսի գործելակերպերի աջակցություն, ինչպիսիք են տեղեկացված սպառումը, պահպանության նախաձեռնությունները, ներդրումները վերականգնվող ռեսուրսներում, նյութական տնտեսության արդյունավետության բարձրացումը, նոր հաշվառման պարադիգմաների, օրինակ՝ էկոլոգիական տնտեսագիտության անցումը, ոչ մարդկային կյանքի հետ մեր կապերի վերականգնումն ու աշխուժացումը կամ նույնիսկ մեկ երեխա պակաս ունենալու որոշում կայացնելը՝ սպառումը և ռեսուրսների վրա ճնշումը նվազեցնելու համար։

Տարբեր ձևերով (օրինակ՝ ներքևից ձևավորվող ակտիվիզմի և ցույցերի միջոցով) բնապահպաններն ու բնապահպանական կազմակերպությունները ձգտում են բնությանը ավելի ուժեղ ձայն տալ մարդկային գործերում[7]։

Ընդհանուր առմամբ, բնապահպանները պաշտպանում են ռեսուրսների կայուն կառավարումը, և շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը (և վերականգնումը, եթե անհրաժեշտ է) հանրային քաղաքականության և անհատական վարքագծի փոփոխությունների միջոցով։ Մարդկությանը որպես էկոհամակարգերի մասնակից ճանաչելով՝ շարժումը կենտրոնացած է էկոլոգիայի, առողջության և մարդու իրավունքների վրա։

Շրջակա միջավայրի պահպանության շարժումը (տերմին, որը երբեմն ներառում է բնության պահպանության և կանաչ շարժումները) բազմաբնույթ գիտական, սոցիալական և քաղաքական շարժումներ են։ Թեև շարժումը ներկայացված է տարբեր կազմակերպությունների կողմից, դասարանային ուսումնական ծրագրում[8][9] բնապահպանության ներառման պատճառով բնապահպանական շարժումն ունի ավելի երիտասարդ ժողովրդագրական կազմ, քան սովորաբար հանդիպում է այլ հասարակական շարժումներում։

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին պատմություն և միջնադար

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շրջակա միջավայրի պաշտպանության նկատմամբ մտահոգությունը պատմության ընթացքում կրկնվել է տարբեր ձևերով՝ աշխարհի տարբեր մասերում։ Շրջակա միջավայրի պահպանության մասին ամենավաղ գաղափարները կարելի է գտնել ջայնիզմում՝ հին Հնդկաստանից ծագած կրոնում, որը վերակենդանացրել է Մահավիրան մ.թ.ա. 6-րդ դարում։ Ջայնիզմը առաջարկում է մի տեսակետ, որը շատ առումներով համատեղելի է բնապահպանական ակտիվիզմին բնորոշ հիմնարար արժեքների հետ, ինչպիսին է կյանքի պաշտպանությունը ոչ բռնության միջոցով, ինչը կարող է ամուր էկոլոգիական բարոյագիտություն ձևավորել շրջակա միջավայրի գլոբալ պաշտպանության համար։ Մահավիրայի ուսմունքները բոլոր կենդանի էակների միջև սիմբիոզի, ինչպես նաև հողի, ջրի, օդի, կրակի և տարածության հինգ տարրերի վերաբերյալ այսօր բնապահպանական մտքի հիմքում են[10][11]։

Արևմտյան Ասիայում խալիֆ Աբու Բաքրը մ.թ. 630-ական թվականներին իր բանակին հրամայեց՝ «ծառերին մի՛ վնասեք, ո՛չ էլ կրակով այրեք դրանք» և «Մի՛ սպանեք թշնամու հոտից որևէ մեկին, բացի ձեր ուտելիքից»[12]։ 9-րդից 13-րդ դարերում գրված իսլամական բժշկության վերաբերյալ տարբեր աշխատություններ անդրադարձել են բնապահպանությանը և շրջակա միջավայրի գիտությանը, այդ թվում՝ աղտոտման խնդրին։ Նման աշխատությունների հեղինակների թվում են եղել Ալ-Քինդին, Քուստա իբն Լուքան, Ալ-Ռազին, Իբն ալ-Ջազզարը, ալ-Թամիմին, ալ-Մասիհին, Ավիցեննան, Ալի իբն Ռիդվանը, Իբն Ջումայը, Իսահակ Իսրայել բեն Սողոմոնը, Աբդ ալ-Լատիֆը, Իբն ալ-Քուֆը և Իբն ալ-Նաֆիսը։ Նրանց աշխատություններն անդրադառցել են աղտոտման հետ կապված մի շարք թեմաների, ինչպիսիք են օդի աղտոտումը, ջրի աղտոտումը, Գրունտի աղուտավորումը և քաղաքային կոշտ թափոնների ոչ պատշաճ կառավարումը։ Դրանք ներառում էին նաև որոշակի բնակավայրերի շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատականներ[13]։

Կաթոլիկ եկեղեցու կրոնական ավանդույթի շրջանակներում, վանական Ֆրանցիսկ Ասսիզեցին դեռևս 1224 թվականին արտահայտել է բնական միջավայրի նկատմամբ խորը միստիկական հարգանք։ Իր «Արևի երգը» քնարական բանաստեղծությունում Ֆրանցիսկն առաջարկում է միաժամանակ էթիկական և հոգևոր համատեքստ շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործելակերպի համար[14][15]։ Նա մարդկությանը հորդորում էր ընդունել բնական աշխարհում աստվածային ներկայությունը՝ միաժամանակ կասկածի տակ դնելով շրջակա միջավայրի նկատմամբ մարդու գերիշխանությունը, Աստծո կենդանի ներկայությունը անձնավորելով նրա արարչագործության մեջ և մարդկությանը կոչ անելով շնորհակալություն հայտնել այդ ներկայության համար՝ գովաբանելով «...Քույր Մայր Երկրին, որը պահպանում և կառավարում է մեզ և արտադրում է բազմազան պտուղներ՝ գունավոր ծաղիկներով ու խոտաբույսերով... Օրհնյալ լինես Դու, Տե՛ր իմ, Եղբայր Քամու միջոցով և օդի միջոցով՝ ամպամած և պարզ, և եղանակի յուրաքանչյուր տեսակով, որի միջոցով Դու սնունդ ես տալիս Քո արարածներին»[16][17][18]։

Եվրոպայում, Անգլիայի Էդուարդ I արքան 1272 թվականի Լոնդոնի հռչակագրով արգելել է «ծովային ածխի» այրումն ու վաճառքը, այն բանից հետո, երբ դրա ծուխը ամբողջ քաղաքում դարձել էր տարածված անհանգստության պատճառ[19][20]։ Այս վառելիքը, որը տարածված էր Լոնդոնում տեղական փայտի սակավության պատճառով, ստացել էր այս վաղ անվանումը, քանի որ այն կարելի էր գտնել որոշ ափերին, որտեղից այն տեղափոխում էին սայլակներով[21]։ Իսպանիայի արքա Ֆիլիպ II-ը հայտնի էր բնության նկատմամբ իր սիրով, ինչը ըստ պատմաբան Հենրի Քամենի, դարձրեց նրան Եվրոպայի պատմության առաջին բնապահպան կառավարիչներից մեկը։ Նա հրամաններ արձակեց իսպանական անտառները պահպանելու վերաբերյալ՝ 1582 թվականին նշելով, որ դրանց սպառմամբ մեծ վնաս կհասցվեր ապագա սերունդներին[22]։

Արդյունաբերական հեղափոխություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Արդյունաբերական հեղափոխության ընթացքում օդի աղտոտվածության մակարդակը բարձրացավ, ինչը հանգեցրեց 19-րդ դարի կեսերին առաջին ժամանակակից բնապահպանական օրենքների ընդունմանը։
«Գոլորշու և էլեկտրականության ի հայտ գալուն պես պատմության մուսան փակում է քիթն ու աչքերը» (Հ. Ջ. Ուելս, 1918)։

Բնապահպանական շարժման ակունքները ձևավորվել են Արդյունաբերական հեղափոխության ընթացքում մթնոլորտում ծխով աղտոտման մակարդակի աճին ի պատասխան։ Մեծ գործարանների ի հայտ գալը և ածխի սպառման դրան ուղեկցող հսկայական աճը արդյունաբերական կենտրոններում հանգեցրել են օդի աղտոտման աննախադեպ մակարդակի։ 1900 թվականից հետո արդյունաբերական քիմիական նյութերի մեծածավալ արտանետումները ավելացան չմշակված մարդկային թափոնների աճող քանակին[23]։ Առաջին լայնածավալ, ժամանակակից բնապահպանական օրենքները ընդունվեցին Բրիտանիայում՝ 1863 թվականին ընդունված Ալկալիների մասին օրենքների տեսքով՝ կարգավորելու համար Լեբլանի գործընթացի արդյունքում արտանետվող վնասակար օդի աղտոտիչը՝ (գազային) քլորաջրածինը, որն օգտագործվում էր նատրիումի կարբոնատ արտադրելու համար[24]։

Արդյունաբերական քաղաքներում, տեղական փորձագետներն ու բարեփոխիչները, հատկապես 1890 թվականից հետո, առաջատար դեր ստանձնեցին շրջակա միջավայրի վատթարացման և աղտոտման բացահայտման, ինչպես նաև բարեփոխումներ պահանջելու և իրականացնելու նպատակով տեղական մակարդակի շարժումներ նախաձեռնելու գործում[25]։ Սովորաբար ամենաբարձր առաջնահերթությունը տրվում էր ջրի և օդի աղտոտմանը։

19-րդ դար

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

19-րդ դարի վերջում ընդունվել են վայրի բնության պահպանության մասին առաջին օրենքները։ Կենդանաբան Ալֆրեդ Նյուտոնը 1872-1903 թվականներին հրապարակել է մի շարք ուսումնասիրություններ՝ «Բնիկ կենդանիների պահպանության համար «փակ սեզոն» սահմանելու նպատակահարմարության» վերաբերյալ։ Զուգավորման շրջանում կենդանիներին որսից պաշտպանելու օրենսդրության ընդունման նրա քարոզչությունը հանգեցրել է Թռչունների պաշտպանության թագավորական ընկերության ստեղծմանը և ազդեց 1869 թվականին «Ծովային թռչունների պահպանության մասին օրենքի» ընդունման վրա, որը համարվում է աշխարհում բնության պահպանության մասին առաջին օրենքը[26][27]։

Հենրի Դեյվիդ Թորոյի «Ուոլդեն, կամ կյանքն անտառում» գրքի բնօրինակ տիտղոսաթերթը
Ջոն Մյուրը, որը հայտնի է նաև որպես «Լեռների Ջոն» և «Ազգային պարկերի հայր»[28], ծագումով շոտլանդացի ամերիկացի[29][30]էջ 42 բնագետ էր, հեղինակ, բնապահպան փիլիսոփա, բուսաբան, կենդանաբան, սառցադաշտաբան և ԱՄՆ-ում վայրի բնության պահպանման վաղ կողմնակից

Միացյալ Նահանգներում շարժումը սկսվել է 19-րդ դարի վերջին՝ արևմտյան շրջանների բնական պաշարների պահպանության վերաբերյալ մտահոգությունների հետևանքով։ Շարժման փիլիսոփայական հիմքերի ձևավորման գործում կարևոր ներդրում են ունեցել այնպիսի գործիչներ, ինչպիսիք են Ջոն Մյուրը և Հենրի Դեյվիդ Թորոն։ Թորոյին հետաքրքրել է մարդու և բնության փոխհարաբերությունը, և նա ուսումնասիրել է այն՝ պարզ կյանք վարելով բնությանը մոտ։ Իր փորձառությունները նա ներկայացրել է Ուոլդեն գրքում, որտեղ պնդել է, որ մարդիկ պետք է ավելի սերտ կապ հաստատեն բնության հետ։ Մյուրը սկսել է համոզվել, որ բնությունն ինքնին ունի գոյության իրավունք, հատկապես այն բանից հետո, երբ երկար ժամանակ արշավել է Յոսեմիթի հովտում և ուսումնասիրել տարածքի էկոլոգիան ու երկրաբանությունը։ Նա հաջողությամբ աջակցություն է ստացել Կոնգրեսում՝ Յոսեմիթի ազգային պարկի ստեղծման համար, իսկ 1892 թվականին հիմնել է Սիեռա ակումբը։ Բնության պահպանության սկզբունքները, ինչպես նաև բնության ինքնուրույն իրավունքի գաղափարը հետագայում դարձել են ժամանակակից բնապահպանական շարժման հիմնասյուներից։

Վաղ բնապահպանության ծագման վերաբերյալ գերիշխող տեսակետը ենթադրում է, որ այն ձևավորվել է որպես Արևմտյան երկրներում և համայնքներում արդյունաբերականացման բացասական ազդեցություններին տեղական արձագանք։ Ինչ վերաբերում է բնության պահպանությանն ուղղված ջանքերին, լայնորեն տարածված է այն տեսակետը, որ բնության պահպանության շարժումը Հյուսիսային Ամերիկայում սկզբնավորվել է հիմնականում որպես վերնախավի մտահոգություն՝ կենտրոնանալով տեղական բնական տարածքների պահպանության վրա։ Այնուամենայնիվ, ավելի քիչ տարածված տեսակետը վաղ բնապահպանության արմատները կապում է արևմտյան տնտեսական ուժերի, մասնավորապես՝ գաղութացման հետ կապված, արևադարձային միջավայրերի վրա ունեցած ազդեցության վերաբերյալ հանրային աճող մտահոգության հետ[31]։ Ռիչարդ Գրովը 1990 թվականին հրապարակված աշխատության մեջ նշում է, որ քիչ ուշադրություն է դարձվել գաղութային փորձառության, հատկապես եվրոպական գաղութային փորձառության նշանակությանը՝ վաղ եվրոպական բնապահպանության ձևավորման գործում[31]։

20-րդ դար

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1916 թվականին Միացյալ Նահանգների նախագահ Վուդրո Վիլսոնի կողմից հիմնադրվեց Ազգային պարկի ծառայությունը[32]։ Շարժման առաջամարտիկները կոչ էին անում բնական ռեսուրսներն ավելի արդյունավետ և մասնագիտական կերպով կառավարել։ Նրանք պայքարում էին բարեփոխումների համար, քանի որ կարծում էին, որ անտառների, բերրի հողերի, օգտակար հանածոների, վայրի բնության և ջրային ռեսուրսների ոչնչացումը կհանգեցնի հասարակության անկմանը[33]։

Տիեզերքից Երկրի լուսանկարները նոր պատկերացումներ են տվել և մտահոգության նոր պատճառներ են ստեղծել տիեզերքում Երկրի առերևույթ փոքր և եզակի տեղի վերաբերյալ (2001 (ձախ) և 2002 (աջ) թվականներին ՆԱՍԱ-ի կողմից ստեղծված Երկրի համադրված պատկերները):

1950-ականներին, 1960-ականներին և 1970-ականներին մի շարք իրադարձություններ ցույց տվեցին մարդկանց կողմից շրջակա միջավայրին հասցված վնասի չափը։ 1954 թվականին Բիկինիի ատոլում ջրածնային ռումբի փորձարկման հետևանքով ճապոնական «Լաքի Դրագոն 5» ձկնորսական նավի 23 հոգանոց անձնակազմը ենթարկվեց ռադիոակտիվ տեղումների ազդեցությանը։ Պատահարը հայտնի է որպես Քասլ Բրավո, ամենամեծ ջերմամիջուկային սարքը երբևէ Միացյալ Նահանգների կողմից պայթեցված և առաջինը բարձր հզորության ջերմամիջուկային զենքի նախագծման մի շարք փորձարկումների։

Պատահարը հայտնի է որպես «Քասլ Բրավո»՝ Միացյալ Նահանգների կողմից երբևէ պայթեցված ամենամեծ ջերմամիջուկային սարքը և բարձր հզորության ջերմամիջուկային զենքերի նախագծերի փորձարկումների շարքում առաջինը[34]։ 1967 թվականին «Թորի Քենյոն» նավթատարը նստեց Կոռնուոլի ափերի մոտ գտնվող ծանծաղուտին, իսկ 1969 թվականին Կալիֆոռնիայի Սանտա Բարբարայի նեղուցում գտնվող ծովային հորատանցքից նավթ արտահոսեց։ 1971 թվականին Ճապոնիայում դատական գործի ավարտը միջազգային ուշադրություն հրավիրեց Մինամատայի բնակիչների վրա տասնամյակներ շարունակ սնդիկով թունավորման ազդեցության վրա[35]։

«Բնական ռեսուրսների պահպանությունը հիմնարար խնդիրն է։ Եթե չլուծենք այդ խնդիրը, մնացած բոլոր խնդիրների լուծումը մեզ քիչ օգուտ կտա»։

Թեոդոր Ռուզվելտ (Հոկտեմբերի 4, 1907 թվական)[36]

Միևնույն ժամանակ, ի հայտ եկած գիտական հետազոտությունները նոր ուշադրություն հրավիրեցին շրջակա միջավայրի և մարդկության համար առկա և ենթադրական սպառնալիքների վրա։ Դրանց թվում էր Փոլ Ռ. Էրլիխը, որի «Բնակչության ռումբը» գիրքը (1968) վերակենդանացրեց Մալթուսի մտահոգությունները բնակչության էքսպոնենցիալ աճի ազդեցության վերաբերյալ։ Կենսաբան Բարրի Քոմոները բանավեճ առաջացրեց աճի, հարստության և «թերի տեխնոլոգիայի» մասին։

Բացի այդ, գիտնականներից և քաղաքական առաջնորդներից կազմված Հռոմի ակումբ կոչվող միավորումը 1972 թվականին հրապարակեց իր «Աճի սահմանները» զեկույցը և ուշադրություն հրավիրեց մարդու գործունեության հետևանքով բնական ռեսուրսների վրա աճող ճնշման վրա։

Շրջակա միջավայրի պահպանության շարժման տարածման գործում մեկ այլ կարևոր գրական գործոն էր Ռեյչել Քարսոնի 1962 թվականին հրատարակված «Լուռ գարուն» գիրքը, որը անդրադառնում էր DDT-ի՝ միջատասպան և աղտոտիչ նյութի պատճառով թռչունների պոպուլյացիաների նվազմանը, ինչպես նաև սինթետիկ նյութերի օգտագործմամբ բնությունը վերահսկելու մարդու փորձերին։ Ընթերցողներին ուղղված նրա հիմնական ուղերձն այն էր, որ անհրաժեշտ է բացահայտել բարդ և փխրուն էկոհամակարգը և բնակչությանը սպառնացող վտանգները[37]։ Նրա գիրքը վաճառվեց ավելի քան երկու միլիոն օրինակով[38]։

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում և մի շարք այլ երկրներում տնտեսական վերելքն արտահայտվեց արվարձանների զարգացմամբ և քաղաքների անկանոն ընդլայնմամբ, ինչին նպաստեց ավտոմեքենաների սեփականաշնորհումը:

Գիրքը ներկայացնում էր ԱՄՆ-ում DDT-ի անխտիր ցողման հետևանքով շրջակա միջավայրի վրա ունեցած ազդեցությունները և կասկածի տակ էր դնում շրջակա միջավայր մեծ քանակությամբ քիմիական նյութեր արտանետելու հիմնավորվածությունը՝ առանց դրանց ազդեցությունը մարդու առողջության և էկոլոգիայի վրա լիովին հասկանալու։ Գրքում նշվում էր, որ DDT-ն և այլ թունաքիմիկատներ կարող են քաղցկեղ առաջացնել, իսկ գյուղատնտեսության մեջ դրանց օգտագործումը վտանգ է ներկայացնում վայրի բնության, մասնավորապես՝ թռչունների համար[39]։

Առաջացած հանրային մտահոգությունը հանգեցրեց 1970 թվականին Միացյալ Նահանգների շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործակալության ստեղծմանը, որը հետագայում՝ 1972 թվականին, արգելեց DDT-ի գյուղատնտեսական օգտագործումը ԱՄՆ-ում[40]։ DDT-ի սահմանափակ օգտագործումը հիվանդությունների փոխանցողների վերահսկման նպատակով մինչ օրս շարունակվում է աշխարհի որոշ հատվածներում և շարունակում է մնալ վիճահարույց։ Գրքի ժառանգությունն այն էր, որ այն զգալիորեն մեծացրեց շրջակա միջավայրի խնդիրների վերաբերյալ իրազեկվածությունը և հետաքրքրությունը մարդկանց՝ շրջակա միջավայրի վրա ունեցած ազդեցության նկատմամբ։ Շրջակա միջավայրի նկատմամբ այս նոր հետաքրքրության հետ մեկտեղ աճեց նաև այնպիսի խնդիրների նկատմամբ հետաքրքրությունը, ինչպիսիք են օդի աղտոտումը և նավթի արտահոսքերը, և բնապահպանական հետաքրքրությունն ընդլայնվեց։

Ձևավորվեցին նոր ճնշման խմբեր, մասնավորապես՝ «Գրինփիսը» և «Երկրի բարեկամները» (ԱՄՆ), ինչպես նաև տեղական նշանակալի կազմակերպություններ, ինչպիսին է «Վայոմինգի բացօթյա գործունեության խորհուրդը», որը հիմնադրվել է 1967 թվականին։ «Գրինփիսը» ստեղծվել է 1971 թվականին՝ որպես կազմակերպություն, որը կարծում էր, որ քաղաքական շահերի պաշտպանությունն ու օրենսդրությունը անարդյունավետ կամ ոչ արդյունավետ լուծումներ են, և աջակցում էր ոչ բռնի գործողություններին։

1962-1998 թվականներին բնապահպանական շարժումը Միացյալ Նահանգներում հիմնադրել է 772 ազգային կազմակերպություն[41]։

1970-ականներին բնապահպանական շարժումը արագ տարածվել է ամբողջ աշխարհում՝ որպես հակամշակութային շարժման արդյունավետ արդյունք[42]։

Աշխարհում առաջին քաղաքական կուսակցությունները, որոնք իրենց քարոզարշավը հիմնականում ծավալում էին բնապահպանական օրակարգի շուրջ, Ավստրալիայի Թասմանիա նահանգի «Միացյալ Թասմանիա» խումբը և Նոր Զելանդիայի «Արժեքների կուսակցությունն» էին[43][44]։ Եվրոպայում առաջին կանաչ կուսակցությունը «Շրջակա միջավայրի համար ժողովրդական շարժումն» էր, որը հիմնադրվել է 1972 թվականին Շվեյցարիայի Նյոշատել կանտոնում։ Եվրոպայում առաջին ազգային կանաչ կուսակցությունը PEOPLE-ն էր, որը հիմնադրվել է Մեծ Բրիտանիայում 1973 թվականի փետրվարին և հետագայում վերածվել «Էկոլոգիայի կուսակցության», ապա՝ «Կանաչ կուսակցության»։

Շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը նույնպես կարևոր դարձավ զարգացող աշխարհում․ Հնդկաստանում ձևավորվեց «Չիպկո» շարժումը, որը ստեղծվել էր Մահաթմա Գանդիի գաղափարների ազդեցությամբ և ղեկավարվում էր Չանդի Պրասադ Բհաթի, Սունդերլալ Բահուգունայի և մի շարք տեղական առաջնորդների կողմից։ Նրանք անտառահատումների դեմ խաղաղ դիմադրություն էին կազմակերպում՝ բառացիորեն գրկելով ծառերը (ինչը հանգեցրեց «ծառագրկողների» տերմինի առաջացմանը)։ Չիպկո-ն բառացիորեն նշանակում է «գրկել»՝ որպես բաց կոչ, և դարձել է ծառերը փրկելու նպատակով հանրային բողոքի ցույցերում լայնորեն ճանաչված և բազմիցս կրկնված գործողություն։ Նրանց խաղաղ բողոքի մեթոդները և «էկոլոգիան մշտական տնտեսություն է» կարգախոսը մեծ ազդեցություն ունեցան։

Շարժման մեկ այլ կարևոր հանգրվանը Երկրի օրվա ստեղծումն էր։ Առաջին անգամ Երկրի օրը նշվեց 1970 թվականի ապրիլի 22-ին[45]։ Այն ստեղծվել էր շրջակա միջավայրի խնդիրների վերաբերյալ իրազեկվածությունը բարձրացնելու նպատակով։ 1971 թվականի մարտի 21-ին Միավորված ազգերի կազմակերպության գլխավոր քարտուղար Ու Տանը Երկրի օրվա կապակցությամբ խոսեց «Երկիր մոլորակ» տիեզերանավի մասին՝ նկատի ունենալով այն էկոհամակարգային ծառայությունները, որոնք Երկիրը մեզ է տրամադրում, և, հետևաբար, մեր պարտավորությունն է պաշտպանել նրան (և նրա հետ ինքներս մեզ)։

1971 թվականի մարտի 21-ին Միավորված Ազգերի կազմակերպության գլխավոր քարտուղար Ու Տանը խոսել է Երկրի օրը տիեզերանավի՝ «Երկիր» նավի մասին, հղում անելով էկոհամակարգային ծառայություններին երկիրը մատակարարում է մեզ և մեր պարտավարությունն է պաշտպանել նրան (և նրա հետ ինքներս մեզ)։ Երկրի Օրն այժմ համակարգվում է ամբողջ աշխարհում՝ Երկրի օրվա ցանցի կողմից[46], և ամեն տարի նշվում է ավելի քան 192 երկրներում[47]։ Դրա հիմնադիրը, Վիսկոնսինի նախկին սենատոր Գայլորդ Նելսոնն էր, ով ոգեշնչվել էր ստեղծելու բնապահպանական կրթության և իրազեկվածության այս օրը՝ 1969 թվականին Սանտա Բարբարայի ափերի մոտ տեղի ունեցած նավթի արտահոսքը տեսնելուց հետո։

1972 թվականին Ստոկհոլմում անցկացվել է Մարդու և շրջակա միջավայրի վերաբերյալ Միավորված ազգերի կազմակերպության համաժողովը, որն առաջին անգամ միավորել է բազմաթիվ կառավարությունների ներկայացուցիչների՝ համաշխարհային շրջակա միջավայրի վիճակին առնչվող հարցերի շուրջ քննարկման համար։ Այն շրջադարձային նշանակություն է ունեցել միջազգային բնապահպանական քաղաքականության զարգացման գործում[48]։ Այս համաժողովն ուղղակիորեն հանգեցրել է պետական բնապահպանական գործակալությունների և ՄԱԿ-ի շրջակա միջավայրի ծրագրի ստեղծմանը։

1970-ականների կեսերին շատերը կարծում էին, որ մարդիկ կանգնած են բնապահպանական աղետի շեմին։ Սկսեց ձևավորվել «վերադարձ դեպի հող» շարժումը, իսկ բնապահպանական էթիկայի գաղափարները միավորվեցին Վիետնամի պատերազմի դեմ տրամադրությունների և այլ քաղաքական հարցերի հետ։ Այս մարդիկ ապրում էին հասարակության ընդունված կենսակերպից դուրս և սկսեցին որդեգրել ավելի արմատական բնապահպանական տեսություններ, ինչպիսին է «խորքային էկոլոգիան»։

Միևնույն ժամանակ, առավել լայն տարածում ունեցող բնապահպանական շարժումը սկսեց իր ազդեցությունը դրսևորել։ 1973 թվականին ընդունվեց «Վտանգված տեսակների մասին օրենքը», իսկ 1975 թվականին ձևավորվեց CITES-ը՝ Վայրի կենդանական և բուսական աշխարհի վտանգված տեսակների միջազգային առևտրի մասին կոնվենցիան։ Էական փոփոխություններ կատարվեցին նաև Միացյալ Նահանգների «Մաքուր օդի մասին օրենքում»[49] և «Մաքուր ջրի մասին օրենքում»[50]։

21- րդ դար

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Նենսի Փելոսին հանդիպում է 2016 թվականի Գոլդմանի բնապահպանական մրցանակի դափնեկիրների հետ՝ վեց անհատների, ովքեր խոր ազդեցություն են թողել իրենց համայնքներում և ամբողջ աշխարհում՝ պայքարելով բնապահպանական արդարադատության համար:

Միջազգային մակարդակում շրջակա միջավայրի վերաբերյալ մտահոգությունը դարձավ 1972 թվականին Ստոկհոլմում տեղի ունեցած ՄԱԿ-ի՝ Մարդու և շրջակա միջավայրի հարցերով համաժողովի թեման, որին մասնակցում էր 113 երկիր[51]: Այս հանդիպման արդյունքում ձևավորվեցին ՄԱԿ-ի Շրջակա միջավայրի ծրագիրը և 1992 թվականի հետագա ՄԱԿ-ի Շրջակա միջավայրի և զարգացման համաժողովը: Բնապահպանական քաղաքականության մշակմանն աջակցող միջազգային այլ կազմակերպությունների թվում են Բնապահպանական համագործակցության հանձնաժողովը, Եվրոպական շրջակա միջավայրի գործակալությունը և Կլիմայի փոփոխության փորձագետների միջկառավարական խումբը:

Բնապահպանությունը շարունակում է զարգանալ՝ դիմակայելով նոր հիմնախնդիրների, ինչպիսիք են գլոբալ տաքացումը, գերբնակեցումը, գենետիկական ինժեներիան և պլաստիկով աղտոտումը: Այնուամենայնիվ, 2013 թվականի հետազոտությունը ցույց տվեց ԱՄՆ հանրության հետաքրքրության կտրուկ անկում բնապահպանական մտահոգության 19 տարբեր ոլորտներում[52]:

2000-ական թվականներից ի վեր բնապահպանական շարժումն ավելի ու ավելի է կենտրոնացել կլիմայի փոփոխության վրա՝ որպես գլխավոր հիմնախնդիրներից մեկի: Քանի որ կլիմայի փոփոխության վերաբերյալ մտահոգությունները մտան լայն հանրույթի օրակարգ՝ սկսած գլոբալ տաքացման և «Կատրինա» փոթորկի միջև անցկացված կապերից մինչև Ալբերտ Գորի 2006 թվականի «Անհարմար ճշմարտություն» փաստավավերագրական ֆիլմը, ավելի ու ավելի շատ բնապահպանական խմբեր վերակողմնորոշեցին իրենց ջանքերը: ԱՄՆ-ում 2007 թվականին տեղի ունեցավ վերջին տարիների ամենախոշոր զանգվածային բնապահպանական ցույցը՝ Step It Up 2007-ը, որի շրջանակներում կլիմայի տաքացման դեմ իրական լուծումներ պահանջող ցույցեր անցկացվեցին ավելի քան 1400 համայնքներում և բոլոր 50 նահանգներում[53]:

Կլիմայական դպրոցական գործադուլների լայն արձագանքն ու կազմակերպումը սկսվեցին այն բանից հետո, երբ շվեդ դպրոցական Գրետա Թունբերգը 2018 թվականի օգոստոսին բողոքի ակցիա իրականացրեց Շվեդիայի Ռիկսդագի (խորհրդարանի) շենքի առջև: 2019 թվականի սեպտեմբերյան կլիմայական գործադուլները, հավանաբար, համաշխարհային պատմության մեջ ամենախոշորն էին[54]: 2019 թվականին անցկացված հարցումը ցույց տվեց, որ հարցված ութ երկրներից յոթում կլիմայական ճգնաժամը համարվում է աշխարհի առջև ծառացած ամենակարևոր հիմնախնդիրը[55]։

Ցուցարարները ծառի վրա Բերքլիի կաղնու պուրակում բողոքի ցույցի ժամանակ (2008 թվական)

Բազմաթիվ կրոնական կազմակերպություններ և առանձին եկեղեցիներ այժմ ունեն ծրագրեր և նախաձեռնություններ՝ նվիրված բնապահպանական հիմնախնդիրներին[56]: Կրոնական շարժումը հաճախ հիմնվում է սուրբ գրքերի մեկնաբանության վրա[57]:

Թեմաներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնապահպանության նշանակալի

Բնապահպանության ուշագրավ ուղղություններից մեկը բխում է պահպանողականության շարժման փիլիսոփայությունից: Պահպանողականները ձգտում են շրջակա միջավայրը թողնել ավելի լավ վիճակում, քան այն գտել են՝ զերծ մարդկային միջամտությունից[58][59]: Պահպանողական շարժումը կապված է 19-րդ և 20-րդ դարերի բնապահպանական շարժման վաղ շրջանի հետ[60]:

Բնապահպանության ձևավորումը որպես առանձին քաղաքական գաղափարախոսություն հանգեցրեց «կանաչների կուսակցություններ» կոչվող քաղաքական միավորումների ստեղծմանը, որոնք, որպես կանոն, առաջնորդվում են ձախակողմյան քաղաքական մոտեցումներով շրջակա միջավայրի և հասարակական բարօրության փոխկապակցված հարցերում (կանաչ քաղաքականություն):

Ավետարանչական բնապահպանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավետարանչական բնապահպանությունը բնապահպանական շարժում է ԱՄՆ-ում, որում որոշ ավետարանչականներ ընդգծում են աստվածաշնչյան պատվիրանները մարդկության՝ որպես կառավարչի դերի և Արարչագործության պահպանման հետագա պատասխանատվության վերաբերյալ: Թեև շարժումը կենտրոնացել է բնապահպանական տարբեր հիմնախնդիրների վրա, այն առավել հայտնի է աստվածաշնչյան աստվածաբանական հեռանկարից կլիմայական գործողություններին անդրադառնալու իր ձգտմամբ: Այս շարժումը հակասական է ընկալվում որոշ ոչ քրիստոնյա բնապահպանների կողմից՝ որոշակի կրոնում դրա արմատավորված լինելու պատճառով:

Ազատ շուկայական բնապահպանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազատ շուկայական բնապահպանությունը տեսություն է, որը պնդում է, որ ազատ շուկան, սեփականության իրավունքը և վնասի հատուցման վերաբերյալ օրենսդրությունը լավագույն գործիքներն են շրջակա միջավայրի առողջությունն ու կայունությունը պահպանելու համար[61]: Այն շրջակա միջավայրի հանդեպ հոգատարությունը համարում է բնական երևույթ, ինչպես նաև անհատական և խմբային հայցերի միջոցով աղտոտողների ու այլ իրավախախտների հեռացումը կամ պատասխանատվության ենթարկումը:

Աշխատանքային բնապահպանություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխատանքային բնապահպանության կոնցեպտը առաջարկում է

Աշխատանքային բնապահպանությունը վերաբերում է արհմիությունների ջանքերին՝ ուղղված բնապահպանական քաղաքականության մշակմանը, բնապահպանական հիմնախնդիրների պաշտպանությանը և բնապահպանական խմբերի հետ համագործակցությանը[62]: Արհմիությունները և միջազգային կազմակերպությունները, ինչպիսին է Աշխատանքի միջազգային կազմակերպությունը, կանգնած են երկընտրանքի առջև՝ ստիպված լինելով «մի կողմից հավասարակշռություն գտնել գլոբալ կապիտալիզմի կառուցվածքների և տնտեսական աճի մոդելի, իսկ մյուս կողմից՝ համաշխարհային էկոլոգիական ճգնաժամի միջև»[62]:

Կանաչ աշխատատեղերը խթանելու համար արհմիությունները մշակել են արտոնյալ անցման հայեցակարգը[62]: Այս հայեցակարգը, օրինակ՝ կլիմայի փոփոխության համատեքստում, կենտրոնանում է էներգետիկ անցման և ածխածնազերծման արդար մոտեցումների միջև կապի վրա, որոնք աջակցում են զարգացման ավելի լայն նպատակներին[63][64]:

Կազմակերպություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բնապահպանական կազմակերպությունները կարող են լինել միջազգային, տարածաշրջանային, ազգային կամ տեղական, ինչպես նաև պետական կամ մասնավոր (ոչ կառավարական կազմակերպություններ՝ ՀԿ): Բնապահպանական գործունեություն առկա է գրեթե բոլոր երկրներում: Բացի այդ, համայնքային զարգացմանը և սոցիալական արդարությանը նվիրված խմբերը նույնպես կենտրոնանում են բնապահպանական խնդիրների վրա:

ԱՄՆ-ի որոշ բնապահպանական կազմակերպություններ, այդ թվում՝ Բնական ռեսուրսների պաշտպանության խորհուրդը և Բնապահպանական պաշտպանության հիմնադրամը, մասնագիտացած են դատական հայցեր ներկայացնելու մեջ (մարտավարություն, որը հատկապես արդյունավետ է համարվում այդ երկրում): Այլ խմբեր, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ում տեղակայված Վայրի բնության ազգային ֆեդերացիան, «Երկրի օր»-ը, «Մաքրության ազգային օր»-ը, «Բնության պահպանությունը» և «Անտառային հասարակությունը», ինչպես նաև գլոբալ խմբեր, օրինակ՝ Վայրի բնության համաշխարհային հիմնադրամը (WWF) և «Երկրի բարեկամները»[65], տարածում են տեղեկատվություն, մասնակցում են հանրային լսումների, իրականացնում են լոբբինգ, կազմակերպում են ցույցեր և կարող են հողատարածքներ գնել պահպանության նպատակով:

Համայնքային նախաձեռնությունները, ինչպիսին է Bus Stop Boys-ը, նպաստել են Ակրայում քաղաքային սանիտարահիգիենիկ վիճակի բարելավմանը:

Ավելի ռադիկալ կազմակերպությունները, ինչպիսիք են Գրինփիսը, «Երկիրը՝ առաջին հերթին»-ը և «Երկրի ազատագրման ճակատ»-ը, ավելի ուղղակիորեն են հակադրվում այն գործողություններին, որոնք վնասակար են համարում շրջակա միջավայրի համար: Հետաքննությունների դաշնային բյուրոն (FBI) այս խմբերից մի քանիսը որակել է որպես ահաբեկչական սպառնալիք[66][67]:

Քննադատություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երբ բնապահպանությունն առաջին անգամ լայն տարածում գտավ 20-րդ դարի սկզբին, դրա հիմնական կենտրոնացումը վայրի բնության և կենդանական աշխարհի պահպանությունն էր: Այս նպատակներն արտացոլում էին շարժման նախնական աջակիցների հետաքրքրությունները, որոնք հիմնականում սպիտակամորթ, միջին և բարձր դասի ներկայացուցիչներ էին: Բնության պահպանությունն ու պաշտպանությունը դիտարկվում էին մի տեսանկյունից, որը հաշվի չէր առնում տեղաբնիկ համայնքների դարավոր աշխատանքը, ովքեր ապրել էին առանց այնպիսի էկոլոգիական ավերածությունների առաջացման, որոնք այժմ փորձում էին մեղմել այս բնակիչ-գաղութարար «բնապահպանները»: Ավանդական բնապահպանական կազմակերպություններից շատերի գործողությունները մինչ օրս արտացոլում են այս վաղ սկզբունքները[68]: Ցածր եկամուտ ունեցող բազմաթիվ փոքրամասնություններ իրենց մեկուսացված կամ բացասաբար ազդված էին զգում այս շարժումից, ինչի վառ օրինակն է Հարավ-արևմտյան կազմակերպչական նախագծի Նամակը «10-ի խմբին» (նամակ, որը խոշոր բնապահպանական կազմակերպություններին էին ուղարկել բնապահպանական արդարադատության մի քանի տեղական ակտիվիստներ)[69]: Նամակում պնդվում էր, որ բնապահպանական շարժումն այնքան էր մտահոգված բնության մաքրմամբ և պահպանմամբ, որ անտեսում էր դրա պատճառած բացասական կողմնակի ազդեցությունները մոտակա համայնքների վրա, մասնավորապես՝ աշխատատեղերի աճի դանդաղումը[68]: Բացի այդ, «Ոչ իմ հետնաբակում» շարժումը տեղական անցանկալի հողօգտագործումները միջին խավի թաղամասերից տեղափոխեց աղքատ համայնքներ, որտեղ մեծ է փոքրամասնությունների մասնաբաժինը: Հետևաբար, քաղաքականապես ավելի խոցելի համայնքներն ավելի հաճախ են ենթարկվում վտանգավոր թափոնների և տոքսինների ազդեցությանը[70]: Սա հանգեցրել է «Խցկիր փոքրամասնության հետնաբակը» կամ առնվազն «Տեղադրիր փոքրամասնության հետնաբակում» սկզբունքին, որին աջակցել է Քրիստոսի միացյալ եկեղեցու 1987 թվականի հետազոտությունը[71]:

Արդյունքում՝ որոշ փոքրամասնություններ բնապահպանական շարժումը դիտարկել են որպես էլիտարիստական։ Բնապահպանական էլիտարիզմն արտահայտվել է երեք տարբեր ձևերով․

  1. Կոմպոզիցիոն – Բնապահպանները միջին և վերին դասակարգից են։
  2. Գաղափարախոսական – Բարեփոխումներն օգուտ են բերում շարժման աջակիցներին, բայց ծախսեր են պարտադրում չմասնակցողների վրա։
  3. [72] Ազդեցության – Բարեփոխումներն ունեն «ռեգրեսիվ սոցիալական ազդեցություն»։ Դրանք անհամաչափորեն օգուտ են տալիս բնապահպաններին և վնասում թերներկայացված բնակչությանը[72]։

Շատ բնապահպաններ կարծում են, որ մարդու միջամտությունը «բնությանը» պետք է սահմանափակվի կամ հասցվի նվազագույնի՝ որպես հրատապ խնդիր (հանուն կյանքի, մոլորակի կամ պարզապես մարդկային տեսակի բարօրության)[73], մինչդեռ բնապահպանական սկեպտիկները և հակաբնապահպանները չեն հավատում, որ նման անհրաժեշտություն կա[74]: Մարդը կարող է իրեն համարել բնապահպան և միևնույն ժամանակ կարծել, որ մարդու «միջամտությունը» «բնությանը» պետք է մեծացվի[75]։ Այնուամենայնիվ, ռիսկ կա, որ հուզական բնապահպանությունից անցումը բնական ռեսուրսների և վտանգների տեխնիկական կառավարմանը կարող է նվազեցնել մարդու կապը բնության հետ՝ հանգեցնելով բնության պահպանության վերաբերյալ ավելի քիչ մտահոգության[76]։ Ավելի ու ավելի հաճախ պահպանողական ավանդական հռետորաբանությունը փոխարինվում է վերականգնողական մոտեցումներով և ավելի լայն լանդշաֆտային նախաձեռնություններով, որոնք ձգտում են ստեղծել ավելի համապարփակ ազդեցություն[77]:

Մյուսները ձգտում են հավասարակշռության, որը ենթադրում է թե՛ խորապես հոգ տանել բնության մասին, թե՛ թույլ տալ, որ գիտությունը առաջնորդի դրա վրա ազդող մարդկային գործողությունները[78]: Նման մոտեցումը թույլ կտա խուսափել էմոցիոնալիզմից, որի համար, օրինակ, քննադատվել է ԳՄՕ-ի դեմ ակտիվիզմը, և կպահպանի գիտության ամբողջականությունը: Ծառատունկը, մեկ այլ օրինակով, կարող է հուզական առումով բավարարվածություն պատճառել, բայց պետք է նաև ներառի էկոլոգիական խնդիրների գիտակցումը, ինչպիսիք են ազդեցությունը ջրային շրջապտույտների վրա և ոչ տեղական, հնարավոր է՝ ինվազիվ տեսակների օգտագործումը[79]:

Բնապահպաններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Դևիդ Աթենբորոն 2003 թվականի մայիսին

Բնապահպանը մարդն է՝ ով պաշտպանում է շրջակա միջավայրը։ Բնապահպանը կարող է համարվել բնապահպանական շարժման նպատակների աջակից՝ «քաղաքական և էթիկական շարժում, որը ձգտում է բարելավել և պաշտպանել բնական միջավայրի որակը՝ շրջակա միջավայրին վնաս հասցնող մարդկային գործունեության փոփոխությունների միջոցով»[80]։ Բնապահպանը ներգրավված է բնապահպանության փիլիսոփայության կամ դրան հարող փիլիսոփայություններից մեկի մեջ կամ հավատում է դրան։

Բնապահպանական շարժումն ունի մի շարք ենթահամայնքներ՝ տարբեր մոտեցումներով ու ուղղվածություններով․ դրանցից յուրաքանչյուրը ձևավորում է առանձին շարժումներ և ինքնություն: Քննադատները բնապահպաններին երբեմն անվանում են ոչ պաշտոնական կամ նվաստացուցիչ տերմիններով, ինչպիսիք են «կանաչուկ» (greenie) կամ «ծառ գրկող» (tree-hugger)[81], ընդ որում հասարակության որոշ ներկայացուցիչներ ամենաարմատական բնապահպաններին ասոցացնում են այս նվաստացուցիչ տերմինների հետ[82]: Հայտնի բնապահպաններից մի քանիսը, որոնք հանդես են եկել շրջակա միջավայրի պաշտպանության և պահպանման օգտին, ներառում են՝

Փիթեր Գարեթը 2004 թվականի Ավստրալիայի դաշնային ընտրությունների նախընտրական արշավի ժամանակ
Ալբերտ Գոր, 2007 թվական (ԱՄՆ նախկին փոխնախագահ)
Հանթեր Լովինս, 2007 թվական
Սերխիո Ռոսետի Մորոսինի, 2017 թվական
Ֆիլ Ռադֆորդ, 2011 թվական, (Գրինփիսի գործադիր տնօրեն)
Հակոբ Սանասարյանը Սոթքում նոր հանքամշակման գործարանի ապօրինի շինարարության դեմ պայքարելիս, 2011 թվական
Քևին Բազակոտ (բնիկ ավստրալացի ակտիվիստ) Ադելաիդայում, 2014 թվական
Դոմինիկ Վուանե
Հելենա Գուալինգան՝ Ամազոնի բնիկ ժողովուրդների իրավունքների պաշտպանության և շրջակա միջավայրի պահպանության համար պայքարող ակտիվիստ
* Անսել Ադամս (լուսանկարիչ, գրող, ակտիվիստ)

Բռնություն ակտիվիստների նկատմամբ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1990-ականների սկզբին, Միացյալ Նահանգներում որոշ բնապահպան ակտիվիստներ դարձել են բռնի գործուղությունների զոհ[83]։ Յուրաքանչյուր տարի ամբողջ աշխարհում սպանվում է ավելի քան 100 բնապահպան ակտիվիստ[84]։ Վերջին շրջանի մահվան դեպքերի մեծ մասը գրանցվել է Բրազիլիայում, որտեղ ակտիվիստները պայքարում են Ամազոնի անտառներում ծառահատումների դեմ[85]։

2014 թվականին սպանվել է 116 բնապահպան ակտիվիստ[86], իսկ 2025 թվականին՝ 185[84]։ Սա նշանակում է, որ 2014 թվականին շաբաթական սպանվել է ավելի քան երկու բնապահպան, իսկ 2015 թվականին՝ շաբաթական երեք[87][88]: 2016 թվականից մինչև 2018 թվականի սկիզբն ընկած ժամանակահատվածում ամբողջ աշխարհում սպանվել է ավելի քան 200 բնապահպան ակտիվիստ[89]: 2020 թվականին տեղի ունեցած միջադեպի ժամանակ որսագողերի խմբավորումների կողմից Կոնգոյի անտառներում սպանվեցին մի քանի անտառապահներ: Նման դեպքերը համեմատաբար հաճախակի են հանդիպում և կազմում են մահվան դեպքերի զգալի մասը[90]:

2022 թվականին, Գլոբալ ականատեսը հաղորդել է, որ նախորդ տասնամյակում, ավելի քան 1700 հողի և շրջակա միջավայրի պաշտպաններ սպանվել են, մոտավորապես երկու օրը մեկ[91]։ Բրազիլիան, Կոլումբիան, և Մեքսիկան ամենավտանգավոր երկրներն են համարվել[91]։ Բնապահպան ակտիվիստների նկատմամբ բռնության և ահաբեկման դեպքեր են արձանագրվել նաև Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայում[92]։ Ռումինիայում սպանվել են ապօրինի ծառահատումների դեմ պայքարող ակտիվիստներ[1], մինչդեռ Բելառուսում կառավարությունը ձերբակալել է մի շարք բնապահպան ակտիվիստների և լուծարել նրանց կազմակերպությունները[93][94]: Բելառուսը նաև դուրս է եկել Օրհուսի կենվենցիայից[95][96]։

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ «Environmentalism – Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary». Merriam-webster.com. 13 August 2010. Վերցված է 20 June 2012-ին.
  2. ↑ Badri, Adarsh (5 February 2024). «Feeling for the Anthropocene: affective relations and ecological activism in the global South». International Affairs. 100 (2): 731–749. doi:10.1093/ia/iiae010. ISSN 0020-5850.
  3. ↑ Cat Lincoln (Spring 2009). «Light, Dark and Bright Green Environmentalism». Green Daily. Արխիվացված է օրիգինալից 25 April 2009-ին. Վերցված է 2 November 2009-ին.
  4. ↑ Bowen, Frances; J. Alberto Aragon-Correa (2014). «Greenwashing in corporate environmentalism research and practice: The importance of what we say and do». Organization & Environment. 27 (2): 107–112. Bibcode:2014OrgEn..27..107B. doi:10.1177/1086026614537078.
  5. ↑ Rowell, Andrew (1996). Green Backlash. Routledge. ISBN 978-0-415-12828-5.
  6. ↑ «American Environmental Justice Movement». www.iep.utm.edu. Internet Encyclopedia of Philosophy. Վերցված է 15 April 2018-ին.
  7. ↑ Robert Gottlieb, Forcing the Spring: The Transformation of the American Environmental Movement (2005)
  8. ↑ Craig Kridel (2010). Encyclopedia of Curriculum Studies. Sage Publications, Inc. էջ 341. ISBN 978-1-4129-5883-7. Վերցված է 16 April 2010-ին.
  9. ↑ Jennifer Sinsel (15 April 2010). «Earth Day Activities». Lesson Planet. Վերցված է 16 April 2010-ին.
  10. ↑ Long, Jeffery D. (2013). Jainism: An Introduction. I.B.Tauris. ISBN 978-0-85773-656-7 – via Google Books.
  11. ↑ «Jainism Introduction». fore.yale.edu. Yale Forum on Religion and Ecology.
  12. ↑ Aboul-Enein, H. Yousuf; Zuhur, Sherifa (2004), Islamic Rulings on Warfare, Strategic Studies Institute, US Army War College, էջ 22, ISBN 978-1-58487-177-4
  13. ↑ Gari, L. (November 2002), «Arabic Treatises on Environmental Pollution up to the End of the Thirteenth Century», Environment and History, 8 (4): 475–88, Bibcode:2002EnHis...8..475G, doi:10.3197/096734002129342747, S2CID 85197649
  14. ↑ The Holy See- Francis - Encyclicals. Pope Franics I "ENCYCLICAL LETTER LAUDATO SI’ OF THE HOLY FATHER FRANCIS - ON CARE FOR OUR COMMON HOME" Rome, 2015 on vatican.va
  15. ↑ Understanding the Consecrated Life In Canada. Zuidema, Jason Ed. Wilfred Lauier University Press, December 2015, Chapter 18 "Standing on Holy Ground: Benedict, Francis and Monastic Environmentalism" by Cory Andrew Labrecque ISBN 9781771121392 on Google.com
  16. ↑ The Holy See- Francis|Encyclicals. Pope Franics I "ENCYCLICAL LETTER LAUDATO SI’ OF THE HOLY FATHER FRANCIS - ON CARE FOR OUR COMMON HOME" Rome, 2015 on vatican.va
  17. ↑ National Catholic Reporter. Joanne M. Pierce - Professor Emerita Religious Studies College of the Holy Cross. "Catholic Tradition of Care for Environment Dates Back Centuries Before Pope Francis - The Franciscan Tradition" on ncronline.org
  18. ↑ Toward A Transpersonal Ecology: Developing New Foundations for Environmentalism" Fox, Warwick. Shambhaha, State University of New York Press, Albany, 1990 Context p. 6 ISBN 9780877735335 on Google books
  19. ↑ David Urbinato (Summer 1994). «London's Historic 'Pea-Soupers'». U.S. Environmental Protection Agency. Արխիվացված է օրիգինալից 2 October 2006-ին. Վերցված է 2 August 2006-ին.
  20. ↑ «Deadly Smog». PBS. 17 January 2003. Արխիվացված է օրիգինալից 24 January 2003-ին. Վերցված է 2 August 2006-ին.
  21. ↑ «Pryme, Abraham de la (1672–1704)», Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2018-02-06, doi:10.1093/odnb/9780192683120.013.22852, Վերցված է 2025-05-16-ին
  22. ↑ Kamen, Henry (1999). Philip of Spain. New Haven: Yale University Press. էջ 182-183. ISBN 9780300078008.
  23. ↑ Fleming, James R.; Bethany R. Knorr. «History of the Clean Air Act». American Meteorological Society. Արխիվացված է օրիգինալից 10 June 2011-ին. Վերցված է 14 February 2006-ին.
  24. ↑ «Climate Change First Became News 30 Years Ago. Why Haven't We Fixed It?». Magazine (անգլերեն). 21 June 2018. Արխիվացված է օրիգինալից 14 January 2020-ին. Վերցված է 24 November 2019-ին.
  25. ↑ Harold L. Platt, Shock cities: the environmental transformation and reform of Manchester and Chicago (2005) excerpt.
  26. ↑ G. Baeyens; M. L. Martinez (2007). Coastal Dunes: Ecology and Conservation. Springer. էջ 282.
  27. ↑ Makel, Jo (2 February 2011). «Protecting seabirds at Bempton Cliffs». BBC News.
  28. ↑ Miller, Barbara Kiely (2008). John Muir. Gareth Stevens. էջ 10. ISBN 978-0836883183.
  29. ↑ Kennedy White, Kim, ed. (2013). America Goes Green: An Encyclopedia of Eco-Friendly Culture in the United States. Santa Barbara, California: ABC-CLIO. էջ xxiii. «John Muir (1838–1914) was a Scottish-born American citizen»
  30. ↑ Fox, Stephen R. (1985). The American conservation movement: John Muir and his legacy. Univ of Wisconsin Press. ISBN 978-0-299-10634-8.
  31. 1 2 Grove, Richard (3 May 1990). «The Origins of Environmentalism». Nature. 345 (6270): 11–14. Bibcode:1990Natur.345...11G. doi:10.1038/345011a0. S2CID 46114051.
  32. ↑ «National Parks 101». Travel Channel (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 10 June 2020-ին. Վերցված է 9 June 2020-ին.
  33. ↑ Chapman, Roger (2010). Culture wars: an encyclopedia of issues, viewpoints, and voices. M.E. Sharpe, Inc. էջեր 162. ISBN 978-0-7656-1761-3.
  34. ↑ Rowberry, Ariana (27 February 2014). «Castle Bravo: The Largest U.S. Nuclear Explosion». Brookings (ամերիկյան անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 15 November 2019-ին. Վերցված է 10 June 2020-ին.
  35. ↑ Most of the information in this section comes from John McCormick, The Global Environmental Movement, London: John Wiley, 1995.
  36. ↑ Theodore Roosevelt, Address to the Deep Waterway Convention. Memphis, TN, 4 October 1907
  37. ↑ Hunt, Michael H. (2004). The World Transformed: 1945 to the present. New York, New York: Oxford University Press. էջեր 215–217. ISBN 9780199371020.
  38. ↑ Griswold, Eliza (21 September 2012). «How 'Silent Spring' Ignited the Environmental Movement». The New York Times. Արխիվացված օրիգինալից 15 January 2013-ին. Վերցված է 22 February 2013-ին.
  39. ↑ Carson, Rachel (1962). Silent Spring. Boston: Houghton Mifflin. ISBN 978-0-8093-2218-3.[Հղում աղբյուրներին]
  40. ↑ Eschner, Kat. «Rachel Carson Wrote Silent Spring (Partly) Because of the Author of Stuart Little». Smithsonian Magazine (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 10 June 2020-ին. Վերցված է 10 June 2020-ին.
  41. ↑ Erik W. Johnson, and Scott Frickel, "Ecological Threat and the Founding of U.S. National Environmental Movement Organizations, 1962–1998," Social Problems 58 (2011), 305–29. online
  42. ↑ «Opinion | In Praise of the Counterculture». The New York Times (ամերիկյան անգլերեն). 11 December 1994. ISSN 0362-4331. Վերցված է 24 February 2023-ին.
  43. ↑ Dann, Christine. «The development of the first two Green parties New Zealand and Tasmania». From Earth's last islands. The global origins of Green politics. Global Greens. Արխիվացված է օրիգինալից 15 May 2011-ին. Վերցված է 4 August 2011-ին.
  44. ↑ Bevan, RA (2001), Petra Kelly: The Other Green, New Political Science, vol. 23, no. 2, November, pp. 181–202
  45. ↑ «The first Earth Day». HISTORY (անգլերեն). 24 November 2009. Արխիվացված օրիգինալից 11 June 2020-ին. Վերցված է 10 June 2020-ին.
  46. ↑ «Resource temporarily unavailable». Earthday.net. Վերցված է 22 April 2011-ին.
  47. ↑ «Earth Day 2019: Everything you need to know». abcnews.go.com. 22 April 2019.
  48. ↑ John Baylis, Steve Smith. 2005. The Globalization of World Politics (3rd ed). Oxford. Oxford University Press. pp. 454–55
  49. ↑ Clean Air Act Extension of 1970, Կաղապար:Usstat, Կաղապար:Uspl, 31 December 1970.
  50. ↑ Pub.L. 95-217 Արխիվացված 29 Փետրվար 2012 Wayback Machine, 27 December 1977.
  51. ↑ Vasseur, Eric (August 1973). «United Nations Conference on the Human Environment». Water Research. 7 (8): 1227–1233. doi:10.1016/0043-1354(73)90077-8. ISSN 0043-1354.
  52. ↑ McCallum, M.L. & G.W. Bury (2013). «Google search patterns suggest declining interest in the environment». Biodiversity and Conservation. 22 (6): 1355–1367. Bibcode:2013BiCon..22.1355M. doi:10.1007/s10531-013-0476-6. S2CID 15593201.
  53. ↑ «Step It Up: Thousands Gather This Weekend for Largest-Ever Rally Against Global Warming». Democracy Now! (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 12 November 2022-ին. Վերցված է 2022-11-12-ին.
  54. ↑ Barclay, Eliza (20 September 2019). «How big was the global climate strike? 4 million people, activists estimate». Vox (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 21 September 2019-ին. Վերցված է 3 December 2019-ին.
  55. ↑ Taylor, Matthew (18 September 2019). «Climate crisis seen as 'most important issue' by public, poll shows». The Guardian (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0261-3077. Արխիվացված օրիգինալից 4 December 2019-ին. Վերցված է 3 December 2019-ին.
  56. ↑ «Religious Environmental Organizations». Religious Witness for the Earth. Արխիվացված է օրիգինալից 27 September 2011-ին.
  57. ↑ «Evangelical Environmental Network & Creation Care Magazine». Creationcare.org. EEN. 24 November 2002. Արխիվացված է օրիգինալից 24 November 2002-ին.
  58. ↑ Harding, Russ. «Conservationist or Environmentalist?». Mackinac Center for Public Policy (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2008-12-03-ին. Վերցված է 2021-05-02-ին.
  59. ↑ Dunlap, Thomas R. (1980). «Conservationists and Environmentalists: An Attempt at Definition». Environmental Review. 4 (1): 29–31. doi:10.2307/3984106. ISSN 0147-2496. JSTOR 3984106. S2CID 156539998.
  60. ↑ Harding, Russ. «Conservationist or Environmentalist?». Mackinac Center (անգլերեն). Վերցված է 2022-02-18-ին.
  61. ↑ Eckersley, Robyn (March 1993). «Free market environmentalism: Friend or foe?». Environmental Politics. 2 (1): 1–19. Bibcode:1993EnvPo...2....1E. doi:10.1080/09644019308414061. ISSN 0964-4016.
  62. 1 2 3 Montesano, Francesco S.; Biermann, Frank; Kalfagianni, Agni; Vijge, Marjanneke J. (2024). «Greening labour? The role of the SDGs in fostering sustainability integration within trade unions». Globalizations (անգլերեն). 21 (1): 141–161. Bibcode:2024Glob...21..141M. doi:10.1080/14747731.2023.2234174. ISSN 1474-7731. PMC 10791064. PMID 38234659.
  63. ↑ «How just transition can help deliver the Paris Agreement | UNDP Climate Promise». climatepromise.undp.org (անգլերեն). Վերցված է 2025-02-17-ին.
  64. ↑ McCauley, Darren; Heffron, Raphael (2018-08-01). «Just transition: Integrating climate, energy and environmental justice». Energy Policy. 119: 1–7. Bibcode:2018EnPol.119....1M. doi:10.1016/j.enpol.2018.04.014. hdl:10023/17583. ISSN 0301-4215.
  65. ↑ «Latest court cases | Friends of the Earth». friendsoftheearth.uk (անգլերեն). Վերցված է 9 January 2026-ին.
  66. ↑ Lewis, John E. (May 18, 2004). «Testimony Before the United States Senate Committee on the Judiciary Hearings on Animal Rights: Activism vs. Criminality,».
  67. ↑ Trujillo, Horacio R. (2005). «Chapter 6:The Radical Environmentalist Movement». Aptitude for Destruction, Volume 2: Case Studies of Organizational Learning in Five Terrorist Groups. էջեր 141–176.
  68. 1 2 Sandler, R., & Phaedra, P. (2007). Environmental justice and environmentalism. (pp. 27–55).
  69. ↑ "SWOP Letter to the Group of 10 ." Southwest Organizing Project. N.p.. Web. 7 May 2013. <>. Արխիվացված 14 Մայիս 2010 Wayback Machine
  70. ↑ Gerrard, Michael B. (1993–1994). «The Victims of NIMBY». Fordham Urban Law Journal. New York, NY.
  71. ↑ Roberts, R. Gregory (October 1998). «Environmental Justice and Community Empowerment: Learning from the Civil Rights Movement» (PDF). American University Law Review. Washington D.C. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 26 March 2009-ին.
  72. 1 2 Morrison, Denton (September 1986). «Environmentalism and elitism: a conceptual and empirical analysis». Environmental Management. New York. 10 (5): 581–589. Bibcode:1986EnMan..10..581M. doi:10.1007/BF01866762. S2CID 153561660.
  73. ↑ Huesemann, Michael H., and Joyce A. Huesemann (2011). Technofix: Why Technology Won't Save Us or the Environment, New Society Publishers, Gabriola Island, British Columbia 0-86571-704-4, 464 pp.
  74. ↑ Bakari, Mohamed El-Kamel. "Globalization and Sustainable Development: False Twins?." New Global Studies 7.3: 23–56.
  75. ↑ Neil Paul Cummins "An Evolutionary Perspective on the Relationship Between Humans and Their Surroundings: Geoengineering, the Purpose of Life & the Nature of the Universe", Cranmore Publications, 2012.
  76. ↑ Vasconcelos, Vitor Vieira (2011). «The Environment Professional and the Touch with Nature». Qualit@s. էջեր 1–10 – via Pt.scribd.com.
  77. ↑ Mason, Matthew. «Conservation: History and Future». EnvironmentalScience.org.
  78. ↑ Tran, Thanh Tu (2025). Flying Beyond Didacticism: The Creative Environmental Vision of 'Wild Wise Weird'. Young Voices of Science.
  79. ↑ Das, Dibakar (September–October 2020). «When Environmentalism Clashes with Science». Skeptical Inquirer. Vol. 44, no. 5. Amherst, New York: Center for Inquiry. էջեր 54–55.
  80. ↑ «environmentalism - Ideology, History, & Types». Encyclopedia Britannica. 23 July 2023.
  81. ↑ Catherine Soanes and Angus Stevenson, ed. (2005). Oxford Dictionary of English (2nd revised ed.). Oxford University klkPress. ISBN 978-0-19-861057-1.
  82. ↑ Tesch, Danielle; Kempton, Willett (2004-01-01). «Who is an Environmentalist? The Polysemy of Environmentalist Terms and Correlated Environmental Actions». Journal of Ecological Anthropology. 8 (1): 67–83. doi:10.5038/2162-4593.8.1.4. ISSN 1528-6509.
  83. ↑ Helvarg, David (2007-12-04). «The war on the greens». Peace Review (անգլերեն). 7 (3–4): 393–397. doi:10.1080/10402659508425907. ISSN 1040-2659.
  84. 1 2 Holmes, Oliver (20 June 2016). «Environmental activist murders set record as 2015 became deadliest year». the Guardian. Վերցված է 15 April 2018-ին.
  85. ↑ Ulmanu, Monica; Evans, Alan; Brown, Georgia (May 2018). «37 environmental defenders have been killed so far in 2018». The Guardian. Վերցված է 26 May 2018-ին.
  86. ↑ «Map: 116 environmental activists were killed in just one year». Grist.org. 5 March 2016. Վերցված է 25 September 2016-ին.
  87. ↑ Stout, David (20 April 2015). «Environmental Activists Killed in Record Numbers in 2014». Time.
  88. ↑ «On Dangerous Ground: Killings of land and environmental defenders in 2015». Global Witness. 20 June 2016.
  89. ↑ «Cambodian forest defenders killed after confronting illegal loggers». The Guardian. 31 January 2018. Վերցված է 2 February 2018-ին.
  90. ↑ Dahir, Abdi Latif (25 April 2020). «12 Rangers Among 17 Killed in Congo Park Ambush». The New York Times (ամերիկյան անգլերեն). ISSN 0362-4331. Վերցված է 29 May 2020-ին.
  91. 1 2 «A deadly decade for land and environmental activists - with a killing every two days». Global Witness. 29 September 2022. Արխիվացված օրիգինալից 28 September 2022-ին.
  92. ↑ «Stop Persecution - of environmental activists in Europe and Asia!». stop-persecution.org (բրիտանական անգլերեն). Վերցված է 2024-11-09-ին.
  93. ↑ «Stop Persecution - Belarusian authorities are escalating the persecution of environmental activists for civic engagement». stop-persecution.org (բրիտանական անգլերեն). 2020. Վերցված է 2024-11-09-ին.
  94. ↑ Zelinka, Martin. «Lukashenko regime labels Belarus' oldest environmental organization extremist». arnika.org. Վերցված է 2024-11-09-ին.
  95. ↑ Zelinka, Martin. «Belarus has withdrawn from the Convention on environmental democracy». arnika.org. Վերցված է 2024-11-09-ին.
  96. ↑ «UN experts slam Belarus for exiting environmental rights convention - Geneva Solutions». genevasolutions.news (անգլերեն). 2022-08-11. Վերցված է 2024-11-09-ին.
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Բնապահպանական_շարժում&oldid=10889791» էջից