Բժշկական հումանիտար գիտություններ
Բժշկական հումանիտար գիտություններ (անգլ.՝ Medical humanities), բժշկության միջառարկայական ոլորտ:
Վերջինս ներառում է հումանիտար գիտությունները (բժշկության փիլիսոփայություն, բժշկական էթիկա և կենսաէթիկա, բժշկության պատմություն, գրաքննադատություն և կրոն), հասարակական գիտությունները (հոգեբանություն, բժշկական սոցիոլոգիա, բժշկական մարդաբանություն, մշակութային ուսումնասիրություն, բժշկական աշխարհագրություն) և արվեստը (գրականություն, թատրոն, կինո և կերպարվեստ) և դրանց կիրառումը բժշկական կրթության և պրակտիկայի մեջ[1]:
Բժշկական հումանիտար գիտությունները միջառարկայական հետազոտություններ են օգտագործում առողջության և հիվանդության փորձառությունները ուսումնասիրելու համար՝ հաճախ կենտրոնանալով սուբյեկտիվ, թաքնված կամ անտեսանելի փորձառության վրա: Այս միջառարկայական ուժը ոլորտին տվել է նկատելի բազմազանություն և խրախուսել է ստեղծագործական «իմացաբանական նորարարությունը»[2]:
Բժշկական հումանիտար գիտությունները երբեմն շփոթում են առողջապահական հումանիտար գիտությունների հետ, որոնք նաև լայնորեն կապում են առողջապահության և սոցիալական խնամքի առարկաները արվեստի և հումանիտար գիտությունների հետ[3]:
Սահմանումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Բժշկական հումանիտար գիտությունները կարելի է սահմանել որպես միջառարկայական և ավելի ու ավելի միջազգային գիտական ճյուղ, որը հենվում է տարբեր առարկաների, այդ թվում՝ գրականության, արվեստի, կինոյի, երաժշտության, փիլիսոփայության, մարդաբանության և մտավոր ուժեղ կողմերի վրա՝ բժշկական կրթական նպատակներին հասնելու համար[4]: Հումանիտար գիտությունները արդիական են, երբ մի քանի մարդկանց տեսակետները հարցերի վերաբերյալ համադրվում են՝ հարցերին պատասխանելու կամ նույնիսկ հարցեր ստեղծելու համար: Արվեստը կարող է լրացուցիչ հեռանկար ապահովել գիտությունների համար:
Քննադատական բժշկական հումանիտար գիտությունները մոտեցում են, որը պնդում է, որ արվեստն ու հումանիտար գիտությունները առողջապահությանը ավելին ունեն առաջարկելու, քան պարզապես բժշկական կրթության բարելավումը: Այն առաջարկում է, որ արվեստն ու հումանիտար գիտությունները առաջարկում են մարդկային պատմության, մշակույթի, վարքագծի և փորձի մասին մտածելու տարբեր եղանակներ, որոնք կարող են օգտագործվել առողջապահական պրակտիկայի և առաջնահերթությունների վրա վերլուծելու, քննադատելու և ազդելու համար[5][6]:
Արվեստ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Բժշկական գրքերը, նկարները և դիագրամները օգնում են բժշկական ուսանողներին գնահատել ամեն ինչ բժշկական ոլորտում՝ մարդու մարմնից մինչև հիվանդություններ։
Բժշկական հումանիտար գիտությունները կարող են օգնել բժիշկներին դիտարկել հարցերը մեկից ավելի տեսանկյունից, ինչպես որ պետք է անեն կերպարվեստն ու մշակույթը։ Ե՛վ հիվանդները, և՛ բժիշկները/բժշկական մասնագետները բախվում են որոշումների կայացման հետ։ Բժշկական էթիկայի վերաբերյալ յուրաքանչյուր մարդու տեսակետը տարբերվում է տարբեր մշակույթների, կրոնների, հասարակությունների և ավանդույթների պատճառով[7]։ Հումանիտար գիտությունները նաև օգնում են և փորձում են ստեղծել ավելի սերտ կամ ավելի իմաստալից հարաբերություններ բժիշկների և նրանց գործընկերների/հիվանդների միջև[8]։ Էթիկան տարբեր կերպ է ընկալվում մարդկանց մոտ, ուստի էթիկական հարցերին պատասխանելը պահանջում է մի քանի մարդկանց տեսակետներ, որոնք կարող են տարբեր կարծիքներ ունենալ ճիշտ և սխալ եզրույթների մասին։
Կենսաէթիկա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Առաջին կատեգորիան կենսաէթիկան է, որը ներառում է առողջապահության բարոյական սկզբունքները: Գիտության և տեխնոլոգիայի զարգացմանը զուգընթաց զարգանում են նաև առողջապահությունն ու բժշկությունը, և հասարակության և առողջապահական կոմիտեների շրջանակներում քննարկումներ և բանավեճեր են ընթանում այս որոշակի իրավիճակների էթիկայի շուրջ, որոնք վերաբերում են բժշկական հումանիտար գիտություններին: Օրինակ, այս դեպքերից մեկը վերաբերում է մարմնի կատարելագործման պրակտիկային, որի դեպքում այս պրակտիկայի էթիկան կասկածի տակ է առնվում այն փաստի պատճառով, որ կենսաբժշկական և տեխնոլոգիական պրակտիկաները փոփոխություններ են կատարում մարդու մարմնում՝ մարմինը և/կամ դրա տեսքը բարելավելու համար[9]:
Բժշկական էթիկա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Բժշկական հումանիտար գիտությունների էթիկայի երկրորդ կատեգորիան բժշկական էթիկան է, որը վերաբերում է առողջապահության մասնագետների կողմից հիվանդների և ընտանիքների նկատմամբ ունեցած հարգանքին, և սա նպաստում է այնպիսի պրոֆեսիոնալիզմի, հարգանքի և փորձագիտության զարգացմանը, որը առողջապահության մասնագետները պետք է օգտագործեն իրենց հիվանդների նկատմամբ: Բժշկական հումանիտար գիտությունների էթիկայի մեկ այլ օրինակ է մարդկանց և հասարակության կողմից հաշմանդամություն ունեցող այլ անձանց նկատմամբ ունեցած կողմնակալությունը, և թե ինչպես են այդ հաշմանդամությունները կապված հաջողության կամ հաշմանդամություն ունեցող անձի կարողությունների հետ: Անբարոյական է դատել կամ ենթադրել հաշմանդամություն ունեցող անձի անկարողությունը, քանի որ հաշմանդամություն ունեցող անձինք կարողանում են գտնել հաջողության հասնելու ուղիներ ժամանակակից տեխնոլոգիաների և նույնիսկ ինքնորոշման միջոցով[10]:
Տարբեր ակադեմիական հաստատություններ առաջարկում են բժշկական հումանիտար գիտությունների էթիկայի դասընթացներ: Այս ծրագրերը օգնում են իրենց ուսանողներին սովորել բժշկական ոլորտում պրոֆեսիոնալիզմ, որպեսզի նրանք կարողանան հարգալից կերպով օգնել իրենց հիվանդներին և անել այն, ինչ ճիշտ է ցանկացած իրավիճակում, որը կարող է առաջանալ:
Գրականություն և բժշկություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Նախկինում «բժշկություն գրականության մեջ» կոչվող գրականությունը և բժշկությունը բժշկական հումանիտար գիտությունների միջառարկայական ենթաոլորտ է, որը համարվում է գրականության և բժշկականի միջև «երկխոսություն, այլ ոչ թե միաձուլում»։ Գրականությունն ու բժշկությունը ծաղկում են ապրում բակալավրիատի ծրագրերում[11] և բոլոր մակարդակների բժշկական դպրոցներում։ Փենսիլվանիայի պետական համալսարանի բժշկական քոլեջ-Հերշին առաջինն էր, որ գրականությունը ներմուծեց բժշկական դպրոցի ուսումնական պլան, երբ անգլերենի պրոֆեսոր Ջոան Տրաուտմանը (Բենքս) 1972 թվականին նշանակվեց այնտեղ գրականության բաժնի պաշտոնի։ Գրականության և բժշկության բժշկական կրթության մեջ օգտագործման հիմնավորումը եռակի է. հիվանդների պատմությունները կարդալը և նրանց փորձի մասին գրելը բժիշկներին տալիս է այն գործիքները, որոնք նրանց անհրաժեշտ են իրենց հիվանդներին ավելի լավ հասկանալու համար. գրականության քննարկումն ու դրա շուրջ խորհրդածելը կենտրոնացնում է բժիշկների կողմնակալություններն ու ենթադրությունները՝ բարձրացնելով իրազեկությունը. իսկ գրականություն կարդալը պահանջում է քննադատական մտածողություն և բժշկության մեջ բարոյական հարցերի վերաբերյալ կարեկցանքի գիտակցություն[12]։
Տես նաև
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ Aull, Felice. «Medical Humanities». Medical Humanities Community. New York University School of Medicine. Արխիվացված է օրիգինալից 2011 թ․ մայիսի 18-ին. Վերցված է 2011 թ․ մայիսի 25-ին.
- ↑ William Viney, Felicity Callard, Angela Woods, 'Critical medical humanities: embracing entanglement, taking risks' Medical Humanities s 2015; 41: 2-7
- ↑ «Home the International Health Humanities Network».
- ↑ Kirklin, D (2003 թ․ հոկտեմբեր). «The Centre for Medical Humanities, Royal Free and University College Medical School, London, England». Academic Medicine. 78 (10): 1048–53. doi:10.1097/00001888-200310000-00023. PMID 14534108.
- ↑ Viney, William; Callard, Felicity; Woods, Angela (2015-06-01). «Critical medical humanities: embracing entanglement, taking risks». Medical Humanities (անգլերեն). 41 (1): 2–7. doi:10.1136/medhum-2015-010692. ISSN 1473-4265. PMC 4484495. PMID 26052111.
- ↑ «The Edinburgh Companion to the Critical Medical Humanities». Edinburgh University Press Books (անգլերեն). Վերցված է 2017-01-27-ին.
- ↑ Chiapperino, Luca; Boniolo, Giovanni (2014 թ․ դեկտեմբեր). «Rethinking Medical Humanities». Journal of Medical Humanities. 35 (4): 377–387. doi:10.1007/s10912-014-9269-5. PMID 24477428.
- ↑ Ahlzen, Rolf (2007). «Medical humanities - arts and humanistic science». Medicine, Health Care and Philosophy. 10 (4): 385–393. doi:10.1007/s11019-007-9081-3. PMID 17624812.
- ↑ Pickersgill, Martyn; Hogle, Linda (2015 թ․ օգոստոսի 10). «Enhancement, ethics and society: towards an empirical research agenda for the medical humanities and social sciences». Medical Humanities. 41 (2): 136–142. doi:10.1136/medhum-2015-010718. PMC 4717454. PMID 26260624.
- ↑ Vertrees, Stephanie (2012 թ․ ապրիլ). «Medical Humanities, Ethics, and Disability». Camb Q Healthc Ethics. 21 (2): 260–6. doi:10.1017/S0963180111000764. PMID 22377079.
- ↑ Health Humanities Programs in the United States, Hiram College, The Center for Literature and Medicine. (March 2016) http://www.hiram.edu/centers-of-distinction/litmed/baccalaureate-health-humanities
- ↑ Hawkins, Anne Hunsaker and Marilyn Chandler McEntyre. Teaching Literature and Medicine. New York: The Modern Language Society, 2000: 3-4. (includes history and resources)
Ընթերցանության նյութեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Vertrees, Stephanie M. (2012 թ․ փետրվարի 29). «Medical Humanities, Ethics, and Disability». Cambridge Quarterly of Healthcare Ethics. 21 (2): 260–266. doi:10.1017/S0963180111000764. PMID 22377079. ProQuest 924230460.
- http://philpapers.org/rec/HARWAS
- Charon, Rita (1995 թ․ ապրիլի 15). «Literature and Medicine: Contributions to Clinical Practice». Annals of Internal Medicine. 122 (8): 599–606. doi:10.7326/0003-4819-122-8-199504150-00008. PMID 7887555.
- Literature, Arts, and Medicine Database http://medhum.med.nyu.edu (includes works and issues)
- Literature and Medicine Series https://www.kentstateuniversitypress.com/category/series/lit_med/
- Literature and Medicine Track, Georgetown University School of Medicine https://web.archive.org/web/20160707114840/http://som.georgetown.edu/academics/lamt
- Jones, Anne Hudson (1996 թ․ նոյեմբեր). «Literature and medicine: an evolving canon». The Lancet. 348 (9038): 1360–1362. doi:10.1016/S0140-6736(96)09219-7. PMID 8965587.https://web.archive.org/web/20160818092843/http://www.fondazionelanza.it/medicalhumanities/texts/Jones%20AH,%20Literature%20and%20medicine%20an%20evolving%20canon.pdf
- Teaching Literature and Medicine: Ken Kesey's One Flew over the Cuckoo's Nest. https://www.cpcc.edu/taltp/archives/.../file(չաշխատող հղում)
- Literature and Medicine, 1982 journal
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Medhum.org - cultivating empathy & critical thinking in health, culture & the arts (Website)
- Medical Humanities (Articles)
- Medical Humanities
- Medical Humanities (Blog)
- Journal of Medical Humanities
- Centre for Medical Humanities, Durham University (Blog)
- Medicinae Humanistica (Blog)
- Medical Humanities Research Centre (MHRC), University of Glasgow
- SCOPE: The Health Humanities Learning Lab, University of Toronto
- Northwest Narrative Medicine Collaborative - community of narrative medicine, medical humanities, and health humanities practitioners in the U.S. Pacific Northwest