Բերտա Պապենհայմ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բերտա Պապենհայմ
Pappenheim 1882.jpg
Ծնվել էփետրվարի 27, 1859(1859-02-27)[1][2]
ԾննդավայրՎիեննա, Գերմանական միություն[3]
Մահացել էմայիսի 28, 1936(1936-05-28)[1][2] (77 տարեկանում)
Մահվան վայրNeu-Isenburg, Օֆենբախ, Դարմշտադտի վարչական շրջան, Հեսսեն, Գերմանիա[3]
ՔաղաքացիությունFlag of Germany.svg Գերմանիա
Flag of Austria.svg Ավստրիա
Մասնագիտությունթարգմանիչ, լրագրող, ֆեմինիստ և գրող
Bertha Pappenheim Վիքիպահեստում

Բերտա Պապենհայմ (գերմ.՝ Bertha Pappenheim; փետրվարի 27, 1859(1859-02-27)[1][2], Վիեննա, Գերմանական միություն[3] - մայիսի 28, 1936(1936-05-28)[1][2], Neu-Isenburg, Օֆենբախ, Դարմշտադտի վարչական շրջան, Հեսսեն, Գերմանիա[3]), հասարակական գործիչ, կանանց իրավունքների պաշտպան և Կանանց հրեական միության հիմնադիր (գերմ.՝ Jüdischer Frauenbund): Սակայն, նա ավելի հայտնի է որպես Յոզեֆ Բրեյերի և Զիգմունդ Ֆրոյդի հիվանդներից՝ Աննա Օ: «Հիստերիայի մասին գրքերում» (1885) Աննա Օ.-ի դեպքը Ֆրոյդի համար ծառայել է իր երրորդ հիստերիայի տեսությամ համար, իսկ արդյունքում նաև հոգեվերլուծության:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մանկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բերտա Պապենհայմը ծնվել է 1859 թվականի փետրվարի 27-ին Վիեննայում՝ Զիգմունդ (1824-1881) և Ռեյխ (1830-1905) Պապենհայմների ընտանիքում, նա եղել է երրորդ երեխան ընտանիքում: Բերտայի հայրը արմատներով Պրեսսբուրգից էր (ներկայիս Բրատիսլավա): Մայրը, իծնե Գոլդշմիթը (Goldschmidt), արմատներով Մայնի Ֆրանկֆուրտից էր: Երկու ընտանիքներն էլ նյութապես ապահով էին և խիստ կապված էին ուղղափառ հրեաների հետ: Բերտա Պապենհայմը դաստիարակվել է ավանդական կանանց դերերով, հաճախել է աղջիկների համար նախատեսված դպրոց: Նրա կյանքը ընթանում էր հրեական տոների օրացույցով և պարբերաբար դեպի Բադ-Իշլ ամառային այցերով:

8 տարեկանում նրա մեծ քույրը՝ Գենրիետան (1849-1867) մահացել է տուբերկուլոզից[4]: Երբ Բետան 11 տարեկան էր, ընտանիքը տեղափոխվեց Լեոպոլդշտադտ, հիմնականում բնակեցված Վիեննայի թաղամասներում ապրող աղքատ հրեաներով, Լիխտեյնշտեյնշտրաս: 16 տարեկանում Բերտան հեռացել է դպրոցից՝ իրեն նվիրելով ֆիզիկական աշխատանքին և մորը կաշրութ պատրաստելու գործում օգնելուն: Այդ ընթացքում եղբայրը՝ Վիլհելմը (1860-1937), ով ընդամենը 18 ամսով էր փոքր Բերտայից, հաճախում էր գիմնազիա, ինչին Բերտան շատ էր նախանձում[5]:

Հիվանդություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1880 թվականի ամռանը, երբ ընտանիքը կրկին հանգստանում էր Բադ-Իշլում, Բերտայի հայրը ծանր հիվանդացավ թոքամզի բորբոքումով, որը Բերտա Պապենհայմի կյանքում դարձավ շրջադարձային: Հիվանդի անկողնու մոտ անցկացրած անքուն գիշերվա ընթացքում նրա մոտ անսպասելիորեն սկսվեցին զգայապատրանքներ և վախի նոպաներ[6]: Հետագայում նրա հիվանդություն հանգեցրեց տարբեր ախտանիշների լայն շրջանակի.

  • Խոսքի խանգարում (Աֆազիա). ժամանակ առ ժամանակ նա ընդհանրապես չէր կարողանում խոսել, ժամանակ առ ժամանակ խոսում էր միայն անգլերեն, երբեմն՝ նաև ֆրանսերեն և իտալերեն: Բայց գերմաներեն նա միշտ հասկացել է: Աֆազիայի նոպաները երբեմն տևել են օրեր, իսկ երբեմն՝ միայն օրվա որոշակի ընթացք:
  • Նյարդացավ. նա տանջվում էր դեմքի հատվածի նյարդերի ցավից, որոնք բուժում էին մորֆինով և քլորով: Դեղորայքային թերապիան հանգեցրեց կախվածության մորֆինից և քրոլից: Ցավերը այնքան ուժեղ են եղել, որ բժիշկները մտածում էին եռվորյակ նյարդի ճեղքման մասին:
  • Թերանդամալուծություն. կաթվածը և վերջույթների թմրածությունը հիմնականում լինում էին մի կողմից: Ձեռքւ կաթվածության պատճառով՝ նա ստիպված սովորեց գրել ձախ ձեռքով:
  • Տեսողության խանգարում. հայտնվեցին աչքի շարժունակության խանգարումներ՝ շլություն: Նա տեսնում էր առարկաները շատ մեծ
  • Տրամադրության տատանում. Երկար ժամանակի ընթացքում նրա մոտ հայտնաբերվեցին տագնապի վիճակից դեպի դեպրեսիայի անցումներ, որոնց հաջորդում էր հանգստի և ինքնամփոփություն վիճակ:
  • Ամնեզիա. մի իրավիճակում հիվանդը չէր հիշում իրադարձությունները կամ իր իրարքները, որոնք տեղի էին ունեցել այլ վիճակների ընթացքում:
  • Ուտելու խանգարումներ. անելանելի իրավիճակներում նա ոչինչ չէր ուտում: Մի տոթ ամառվա ժամանակ նա մի ամբողջ շաբաթ հրաժարվել է հեղուկներից և սնվում էր միայն մրգերով:

Սկզբում ընտանիքը չէր արձագանքում հիվանդության ախտանիշներին: Միայն նոյեմբերին, ընտանիքի ընկերը՝ Իոզեֆ Բրեյերը ձեռնարկեց բուժումը: Նա արթնացնում էր հիվանդին, երբեմն ոչ խորը հիպնոսի վիճակից, պատմություններ պատմելով, որը բերեց հիվանդության մասնակի լավացմանը, այդ ընթացքում ընդհանուր վիճակը վատացել էր: Դեկտեմբերի 11-ից Բերտա Պապենհայմը երկար ամիսներ շարունակ գամված է եղել անկողնուն:

Հոր մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1881 թվականի ապրիլի 5-ին մահացել է Բերտայի հայրը: Չդիմակայելով ցավին՝ նա սկզբում ընկել է ամբողջական թմրության մեջ և մի քանի օր հրաժարվել է սնունդից: Արդյունքում նրա վիճակը ավելի վատացավ, այնպես որ հունիսի 7-ին, նրա կամքին հակառակ, տեղավորել են Ինզերշորֆի առողջարանում, որտեղ նա հաջորդող տարիների ընթացքում մնացել է շատ անգամներ (մասամբ իր սեփական ցանկությամբ): Առաջին անգամ Բերտան մնացել է առողջարանում մինչև նոյեմբեր: Վերադառնալով ընտանիք՝ նա շարունակել է բուժումը Բրեյերի մոտ:

«Հիշողության համար տարվող աշխատանքների» ցավալի և դանդաղ առաջընթացը, որի ընթացքում հիվանդը էպիզոդներով հիշում և «քանդում էր» (auflösen) անհատական ախտանիշները, ըստ Բրեյերի հասավ նպատակին 1882 թվականի հունիսի 7-ին, այն բանից հետո, երբ Բերտան վերհիշեց Իշլում հալյուցինացիաներով առաջին գիշերը: «Այդ պահից նա լիովին առողջ է». այս խոսքերով Բրեյերը ավարտում է իր պատմությունը հիվանդության մասին[7]:

Բելվյու առողջարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդեն հուլիսի 12-ին Բրեյերը Բերտա Պապենհայմին ուղարկեց, Ռոբերտ Բինսվագերի կողմից ղեկավարվող, մասնավոր Բելվյու հիվանդանոց, որը գտնվում էր Կրոյցլինգենում՝ Բոդենզ լճի վրա: Բուժումից հետո Բելվյուում նա այլևս չէր օգտվում Բրեյերի ծառայություններից:

Կրոյցլինգենում գտնվելու ընթացքում Բերտան այցելել է Կարլսրուեում իր զարմիկին՝ Ֆրից Գոմբուրգերին (Fritz Homberger) և զարմուհուն՝ Աննա Էտլինգերին (Anna Ettlinger): Վերջինս Կարլսրուեում կանանց գիմնազիայի հիմնադրողն էր, ով նույնպես այցելում էր Ռախել Շտրաուսին: Վերջինս իրեն նվիրել էր գրականությանը՝ 1870 թվականին հայտնված «Զրույց կանացի հարցի մասին» (Ein Gespräch über die Frauenfrage) հոդվածում նա պահանջում էր կանանց համար հավասար իրավունքներ կրթությունում: Ռախելը մասնավոր դասեր էր տալիս և կազմակերպում էր «գրականության դասընթացներ կանանց համար»: Բերտա Պապենհայմը կարդացել է մի քանի հեքիաթներ նրա համար, որոնք ինքն է հորինել, և զարմուհին, ով 14 տարով մեծ էր նրանից, խորհուրդ է տվել շարունակել գրական գործունեությունը[8]:

Բացի այդ, 1882 թվականի վերջին Բերտան անցել է հիվանդներին խնամելու դասընթացներ, որը առաջարկում էր Բադենի կանանց հասարակությունը: Դասընթացների նպատակն էր երիտասարդ կանանց պատրաստել որպես հիվանդներին խնամելու հաստատություններում ղեկավարներ: Միայն թե այցը սահմանափակված էր ժամանակով, և Բերտան չկարողացավ ավարտել ուսումը:

1882 թվականի հոկտեմբերի 29-ին Բերտան դուրս է գրվել, նրա վիճակը այդ ընթացքում դրականորեն լավացել էր: Հաջորդող տարիներին, որոնց մասին քիչ բան է հայտնի, նա վարել է փակ կյանք մոր հետ Վիեննայում: Այդ ընթացքում նա երեք անգամ այցելե է Ինցերսդորֆ՝ հիվանդությունը հաղթահարված չէր:

Չնայած հիվանդությանը, Բերտա Պապենհայմը ուժեղ անձնավորություն էր: Բրեյերը բնութագրում է նրան որպես կին «զարմանալիորեն սուր հորինելում, էական ինտելեկտով և զգայուն ինտուիցիայով […]»[9]:

Ֆրանկֆուրտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

29 տարեկանում, 1888 թվականի նոյեմբերին, Բերտան մոր հետ միասին տեղափոխվել է Մայնի Ֆրանկֆուրտ: Նրա հարազատները, ովքեր ապրում էին Ֆրանկֆուրտում, մասամբ դավանում էին ուղղափառ հուդայիզմ, մասամբ՝ ազատամտական: Ի տարբերություն Վիեննայի, այստեղ ոչ միայն մեծ հետաքրքրություն էին ցուցաբերում բարեգործության հանդեպ, այլ նաև գիտության և արվեստի: Այդպիսի ընտանիքներ էին Գոլդշմիդթները և Օպենգեյմները, ովքեր հայտնի էին որպես արվեստի մեկենասներ և կոլեկցիոներներ, նրանք աջակցում էին գիտական և ակադեմիական ծրագրերը՝ հատկապես Ֆրանկֆուրտի համալսարանի հիմնադրման ժամանակ[10]:

Այդպիսի շրջապատում Բերտա Պապենհայմը սկսել էր զբաղվել գրականականությամբ (առաջին հրատարակությունը արվել է 1888 թվականին, սկզբում անանուն, իսկ հետո «P. Berthold» կեղծանունով), ինչպես նաև զբաղվել է հասարակական գործունեությամբ: Սկզբում Բերտան աշխատել է հատուկ ծերերի համար ստեղծված ճաշարուն և կանանց հրեական միության որբ աղջիկների որբանոցում որպես դասախոս (Israelitischer Frauenverein): 1895 թվականին նա գլխավորել է որբանոցը որպես լիազորված անձ, իսկ մեկ տարի անց նրան հաստատեցին այդ պաշտոնում: Մինչև Բերտա Պապենհայմի տնօրինումը որբանոցը պատրաստում էր հաջորդող ամուսնությանը: 12 տարվա աշխատանքի ընթացքում նրան հաջողվեց կրթությունը կողմնորոշել մասնագիտական անկախությամբ:

1895 թվականին Ֆրանկֆուրտում անցկացվել է գերմանացի կանանց միության համագումար (Allgemeiner Deutscher Frauenverein, ADF): Պապենհայմը մասնակցություն է ունեցել այդ համագումարին, իսկ ավելի ուշ նպաստել է ADF տեղական գրասենյակի ստեղծմանը: Հաջորդ տարիներին նա հրապարակել է հոդվածներ կանանց իրավունքների մասին «Ethische Kultur» ամսագրում, իսկ հետո գերմաներեն է թարգմանել Մերի Ուլստոնկրաֆթի «Կանանց իրավունքների պաշտպանություն» գիրքը:

Հրեա կանանց միություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1902 թվականի հոկտեմբերին Ֆրանկֆուրտում անցկացվել է Առաջին գերմանական կոնֆերանսն ընդդեմ կանանց թրաֆիքինգի, Բերտա Պապենհայմը և Սարե Ռաբինովիչին հանձնարարեցին ճամփորդությունը Գալիցիա՝ այնտեղի սոցիալական վիճակի ուսումնասիրման նպատակով: 1904 թվականին ամիսներ տևած ճամփորդության մասին հրապարակված հաշվետվությունում նա բնութագրում է գյուղատնտեսական հետադարձության և արդյունաբերականացման սկիզբի համադրությունը, ինչպես նաև՝ Հասիդական հուդայականության և սիոնիզմի կոնֆլիկտի հետ կապված խնդիրները:

1904 թվականին Բերլինում տեղի ունեցած Կանանց միջազգային կոնֆերանսին (International Council of Women) որոշում է ընդունվել հրեացի կանանց հասարակության ստեղծման մասին, որը պետք է միավորեր հրեա կանանց հասարակության ձգտումները հասարակական և ազատագրական հասարակությունում, որը պետք է նման լիներ Հելեն Լանգեի կողմից հիմնադրված գերմանացի կանանց միությանը (Bund Deutscher Frauenvereine, BDF), որը հիմնադրվել է 1894 թվականին: Բերտա Պապենհայմին ընտրել են որպես Հրեացի կանանց միության (Jüdischer Frauenbund, JFB) առաջին ներկայացուցիչ, որը նա ղեկավարել է դեռևս 20 տարեկանում և որի գործունեության մեջ նա մասնակցել է իր ամբողջ կյանքում: 1907 թվականին Հրեացի կանանց միությունը միացել է BDF-ին: 1914-1924 թվականներին Բերտան եղել է BDF-ի ղեկավարության անդամ:

JFB-ի նպատակները մի կողմից եղել են ֆեմինիզմական, հրեա կանանց իրավունքների ընդլայնում և աշխատանքային ազատ գործունեության պահանջ, մյուս կողմից համապատասխանում էին հրեական ֆիլանտրոֆիայի ավանդական նպատակներին՝ բարեգործությամբ զբաղվել որպես պատվիրանների պահպանում: Բերտա Պապենհայմին ոչ միշտ է հեշտ եղել միավորել տարբեր ձգտումները: Հատկապես զայրույթ էր առաջացնում այն, որ նա կանանց թրաֆիքինգին ընդդեմ խոսում էր ոչ միայն հրեա կանանց մասին որպես զոհեր, այլ նաև հրեա տղամարդկանց մասին, որպես հանցագործության մեղավորներ:

Բերտան քննադատում էր քանանց կերպարը հուդայականությունում: Որպես գերմանացի կանանց շարժման մասնակից, նա պահանջում էր հուդայականությունում իդեալների հավասար օրենքների ստեղծում: Խոսքը նախ և առաջ գնում էր կրթության և պրոֆեսիոնալ գործունեության մասին:

1907 թվականին JFB-ի առաջին համագումարի ժամանակ Բերտա Պապենհայմի խոսքը, «Հուդայական օրենքի համար կինը չի համարվում ոչ անհատ, ոչ անհատականություն, նրան ընդունում և արժեքավորում են որպես սեքսուալ առարկա»[11] , հանգեցրեց կոպիտ արձագանքի ուղղափառ ռաբբիների և հրեական մամուլի կողմից: Պապենհայմի կողմից հրապարակված փաստերը բացառվում էր՝ կանանց թրաֆիքինգը, հրեա ապօրինի ծնված որբերի անտեսումը, նրան մեղադրում էին «հրեականությանը վիրավորելու» մեջ: Ազատագրված հրեաները, ազատական քաղաքական հայացքներով, զբաղեցնում էին ավանդական հայրիշխանական տեղ՝ կանանց հարցում:

JFB-ն շարունակաբար զարգանում էր և 1907 թվականին 82 ասոցացիաներում ուներ 32 000 անդամ, իսկ երբեմն նույնիսկ 50 000 մարդ, որը նրան դարձնում էր հրեական խոշորագույն բարեգործական կազմակերպությունը: 1917 թվականին Բերտա Պապենհայմը պահանջել է «վերջ դնել հրեական բարեգործական օգնությաան պառակտմանը», որը հիմք դարձավ մինչև այժմ գործող Գերմանիայում հրեաներին բարեգործական օգնության կենտրոնական կազմակերպության (Zentralwohlfahrtsstelle der Juden in Deutschland) համար: Նոր կազմակերպության ղեկավարման գործում Բերտային օգնել է Սիդոնի Վերները:

1933 թվականին Նացիոնալ-սոցիալիստական ​​գերմանական բանվորական կուսակցության կողմից իշխանության գրավումից հետո, Բերտա Պապենհայմը ևս մեկ անգամ իր ձեռքերում վերցրեց JFB-ի կառավարումը, բայց 1934 թվականին նա կրկին հրաժարվեց պաշտոնից՝ գաղափարական անհամաձայնությունների պատճառով: Չնայած գերմանացիների սպառնանքներին հրեաների դեմ, Բերտան դեմ է եղել սիոնիզմին, այն ժամանակ, երբ JFB-ում, ինչպես նաև գերմանական հրեականությունում սիոնիզմի հանդեպ աջակցությունը միայն ավելի էր ուժեղանու: Հատկապես կոնֆլիկտի պատճառ դարձավ նրա վերաբերմունքը երիտասարդ ալիային: Նա չէր ընդունում երեխաների և երիտասարդների արտագաղթը Պալեստին առանց, Գերմանիայում մնացած, ծնողների: Այնուամենայնիվ, 1934 թվականին նա անձանբ մի խումբ երեխաների ուղեկցել է Միացյալ Թագավորություններ: Նյուրնբերգյան ռասայական օրենքների ընդունումից հետո՝ 1935 թվականի սեպտեմբերի 15-ին Բերտան փոխել է իր կարծիքը և կողմ է կանգնել հրեա երեխաների արտագաղթին: Բերտա Պապենհայմի մահից հետո նրա JFB-իում ունեցած ֆունկցիաների մի մասը ստանձնել է Հաննա Կարմինսկին (Hannah Karminski): 1939 թվականին նացիստները լուծարել են Հրեա կանանց միությունը:

Նոյ-Իզենբուրգ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բերտա Պապենհայմը եղել է բազմաթիվ կազմակերպությունների հիմնադիր կամ նախաձեռնեղ, որոնց թվին են պատկանում մանկատները, ուղղիչ տները և կրթական հաստատությունները: Նրա կարծիքով՝ իր կյանքի գլխավոր հաջողությունը եղել է աղջիկների հանրակացարանի ստեղծումը Նոյ Իզենբուրգում:

1901 թվականին, Բերտա Պապենհայմի հուդայական օգնության միության (Israelitischer Hilfsverein) համար զեկույցից հետո, ձևավորվեց կանանց միությունը, որը, սկզբում եղել է հուդայական օգնության միության բաժին, իսկ հետո՝ 1904 թվականին որպես անկախ Կանանց խնամքի ասոցացիա (Weibliche Fürsorge) հետապնդել է համակարգման և տարբեր սոցիալական նախաձեռնությունների և նախագծերի աշխատանքների մասնագիտացման նպատակ:

Մոտ 1906 թվականին Բերտան նպատակ դարձրեց՝ հիմնել կանանց հանրակացարան ապօրինի ծնված հրեա կանանց համար, որոնց սպառնում էր անբարոյականությունը կամ վաճառքը ստրկության համար: Հանրակացարանում պետք է գործեին նրա կողմից ընտրված  հրեական սոցիալական աշխատանքի սկզբունքները.

  • Ի տարբերություն ավանդական հրեական բարեգործության, ժամանակակից սոցիալական աշխատանքը պետք է ուղղված լինի ինքնավարության դաստիարակությանը:
  • Ըստ «հետևողական խնամքի» սկզբունքի, անհրաժեշտ է հետևել նախկին բնակիչների կյանքի ճանապարհին երկար ժամանակ շարունակ, որպեսզի խուսափեն նոր ծաղրանքներից:
  • Չպետք է լինի. …"ոչ մի հաստատություն օրենքի առումով շահառուների համար, ոչ մի կազմակերպություն նվիրված գրություններով քանդակների, ոչ մի բարեգործական շնորհակալական տախտակների, միջանցքներ, ննջարաններ և ճաշարաններ, ոչ մի նախնական դպրոցներ պատժախցերով, խուցերով և մեկ տնօրինող ընտանիքով, իսկ տանը, նույնիսկ եթե այն միակ ցանկալի ընտանեկան դաստիարակության սուռագատ է[12]:
  • Բնակիչները պետք է շրջապատված լինեն հրեական մշակույթով և ավանդույթներով:
  • Կահավորանքը պետք է հասարակ լինի, որպեսզի բնակիչները լավ ծանոթանան մանր-բուրժուական տնտեսության կանոների և պահանջների հետ:

Լուիզա Գոլդշմիդթը, Բերտայի մոր բարեկամուհին, կանանց հանրակացարանի հիմնադրման համար ներկայացրեց երկու սենյականոց տուն Նոյ Իզենբուրգում, ոչ հեռու Մայնի Ֆրանկֆուրտից, իր հիվանդանոցներով և հասարակական կազմակերպություններով: Ի տարբերություն պրուսական Ֆրանկֆուրտի, գեսենսկական Նոյ Իզենբուրգը ավելի մեղմ օրենքներով առաջարկում էր նաև առավելություններ քաղաքացիություն չունեցող անձանց համար:

Տան կահավորման վրա ծախսվել է 19 000 մարկ: 1907 թվականի նոյեմբերի 25-ին տունը պատրաստ էր իր նշանակությանը՝ ներկայացնել «օգնություն՝ օգնության կարիք ունեցողներին և դաստիարակություն՝ դաստիարակության կարիք ունեցողների համար»[13]:

Տանը քիչ հարմարություններ կային, որի համար նրան երբեմն քննադատում էին: Օրինակ՝ բաղնիքում չկար ջրագիծ, իսկ կենտրոնական ջեռուցումը անցկացվել է միայն 1920 թվականին: Չնայած այդ ամենին, ամեն ինչ տրամադրվել է Քաշաթայի օրենքներին հետևելու համար: Ունեին նաև տարվա մեջ ընդամենը մեկ անգամ օգտագործվող զատիկի խոհանոց, որը գտնվում էր նախանկուղային տարածքում:

Տանը արվեստ պատկերները և այգում ծառայում էին բնակիչների կրթության համար, օրինակ՝ Ֆրիտց Կորմիսի (Fritz J. Kormis) մանկական Արտաքսված արագիլը, որը ստեղծվել էր Պապենհայմի (Pappenheim) հեքիաթի մոտիվներով, ընթերցանությունը, փոքրիկ թատերական ելույթները և զեկույցները, որոնց հեղինակներից մեկը եղել է Մարտին Բուբերը (Martin Buber), ով որպես Պապենհայմի ընկեր մի քանի անգամ եղել է նրանց հյուրը:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 data.bnf.fr: տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 SNAC — 2010.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library et al. Record #118816292 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
  4. Ընտանիքի երկրորդ երեխան մահացել է 1855 թվականին երկու տարեկան հասակում, Բերտայի ծնվելուց 4 տարի առաջ. տես՝ Jensen. Streifzüge. — S. 19.
  5. Jensen. Streifzüge. — S. 21.
  6. Подробности течения болезни взяты как из опубликованного Фрейдом и Брейером описания случая Анна О. в Очерках об истерии, так и из найденных Альбрехтом Хиршмюллером в документах санатория Бельвью данных обследования Берты Паппенгейм, которые изложены в «Психологии и психоанализе в жизни и работе Йозефа Брейера» («Physiologie und Psychoanalyse im Leben und Werk Josef Breuers»).
  7. Hirschmüller. — S. 35
  8. Brentzel Siegmund Freuds Anna O. — S. 62
  9. Studien über Hysterie (Fischer TB 6001) S. 20
  10. Например, Фонд Катарины и Морица Оппенгейма оборудовал кафедру теоретической физики франкфуртского университета, а Марк М. Гольдшмидт был членом и меценатом общества изучения природы им. Зенкенберга.
  11. Zur Sittlichkeitsfrage. In: Helga Heubach (Hrsg.): Sisyphus-Arbeit. S. 112
  12. Aus der Arbeit des Heims des Jüdischen Frauenbundes in Isenburg 1914—1924. S. 8
  13. Aus der Arbeit des Heims des Jüdischen Frauenbundes in Isenburg 1914—1924. — S. 5.