Jump to content

Բերանի խոռոչի հիգիենա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Բերանի խոռոչի պատշաճ հիգիենան պահանջում է կանոնավոր խոզանակում և միջատամների մաքրում:

Բերանի խոռոչի հիգիենան բերանի խոռոչը մաքուր պահելու և հիվանդությունների և այլ խնդիրների բացակայության պրակտիկա է (օրինակ` բերանի տհաճ հոտ) ատամների կանոնավոր մաքրման միջոցով (բերանի խոռոչի հիգիենա) և հիգիենայի ճիշտ սովորություններ ընդունելով: Կարևոր է պարբերաբար կատարել բերանի խոռոչի հիգիենա ՝ ատամների հիվանդությունները և բերանի տհաճ հոտը կանխելու համար: Ատամների հիվանդությունների ամենատարածված տեսակներն են ատամների քայքայումը (խոռոչները, ատամնային կարիեսը) և լնդերի հիվանդությունը, ինչպես նաև գինգիվիտը և պարօդոնտիտը[1]։

Մեծահասակների համար նախատեսված ընդհանուր ուղեցույցները խորհուրդ են տալիս ատամները մաքրել օրական առնվազն երկու անգամ ֆտոր պարունակող ատամի մածուկով ՝ երեկոյան քնելուց առաջ և առավոտյան նախաճաշից հետո[2]։ Ատամների միջև մաքրումը կոչվում է միջատամնային հատվածների մաքրում և նույնքան կարևոր է, որքան ատամները խոզանակով մաքրելը[3]։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ ատամի խոզանակը չի կարող հասնել ատամների արանքները և, հետևաբար, ատամների մակերեսից հեռացնում է ատամնափառի միայն մոտ 50%-ը[4]։ Բազմաթիվ միջոցներ կան միջատամնային հատվածների մաքրման համար, ինչպիսիք են` թել, ժապավեն և միջատամնային հատվածների մաքրման համար նախատեսված խոզանակներ. յուրաքանչյուր անհատ ինքն է որոշում, թե որ միջոցն է նախընտրում օգտագործել:

Երբեմն սպիտակ կամ հավասար ատամները կապված են բերանի խոռոչի հիգիենայի հետ: Այնուամենայնիվ, բերանի խոռոչի հիգիենան պահպանելիս ատամները կարող են բծեր ունենալ կամ ծուռ լինել: Ատամների տեսքը բարելավելու համար մարդիկ կարող են դիմել ատամների սպիտակեցման և օրթոդոնտիայի:

Առողջ ժպիտ

Բերանի խոռոչի միկրոբիոմի դերի կարևորությունը ատամների առողջության մեջ ավելի ու ավելի է ճանաչվում[5][6][7]։ Մարդու բերանի խոռոչի մանրէաբանական հետազոտությունների տվյալները ցույց են տալիս, որ համընդհանուր միկրոֆլորան կարող է անցնել պատեհապաշտ պաթոգեն ֆլորայի՝ իրենց միջավայրի բարդ փոփոխությունների միջոցով[8]։ Այս փոփոխությունները պայմանավորված են ոչ թե բակտերիայով, այլ միջավայրով[9]։ Կալցիֆիկացված ատամնափառի հնագիտական ​​ապացույցները ցույց են տալիս բերանի խոռոչի միկրոբիոմի զգալի տեղաշարժերը դեպի հիվանդության հետ կապված միկրոբիոմ, որտեղ կարիոգեն բակտերիաները գերիշխող են դարձել Արդյունաբերական հեղափոխության ժամանակ[10][11]։ Ստրեպտոկոկուս մուտանսը կարիեսի առաջացման ամենակարևոր բակտերիան է։ Ներկայումս բերանի միկրոֆլորան շատ ավելի սահմանափակ բազմազանություն ունի, քան նախկինում մարդկանց մոտ[10]։ Կարիեսը (խոռոչները), օրինակ, դարձել է խոշոր բնիկ հիվանդություն, որը ազդում է արդյունաբերական զարգացած երկրների դպրոցականների 60-90%-ի վրա[12]։ Ի հակադրություն, ատամների կարիեսը և լնդային հիվանդությունները հազվադեպ էին նախանեոլիթյան շրջանի և վաղ հոմինինների մոտ[11][13]։

Ատամների մաքրում և քայքայում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
1930-ականների Աշխատանքային նախագծերի վարչակազմի պաստառը, որը խթանում է բերանի խոռոչի հիգիենան

Ատամների կարիեսը ամենատարածված համաշխարհային հիվանդությունն է[14]։ Կարիեսների 80%-ից ավելին առաջանում է ատամների ճեղքերում, որտեղ խոզանակը չի կարող մաքրել ուտելուց հետո մնացած սնունդը, իսկ թուքը և ֆտորիդը չեն կարող հասանել թթուների չեզոքացմանը և վերականգնել կալցիումազերծված ատամը, ի տարբերություն ատամի հեշտ մաքրվող մասերի, որտեղ ավելի քիչ կարիես է առաջանում:

Ատամների մաքրումը ատամնափառի և ատամնաքարերի հեռացումն է ատամներից՝ կարիեսը, գինգիվիտը, լնդերի հիվանդությունը և ատամների քայքայումը կանխելու համար: Լնդերի ծանր հիվանդությունն առաջացնում է մեծահասակների ատամների կորստի առնվազն մեկ երրորդը:

Անհիշելի ժամանակներից ատամները մաքրելու համար օգտագործվել են բերանի խոռոչի հիգիենայի տարբեր միջոցներ։ Սա հաստատվել է ամբողջ աշխարհում կատարված տարբեր պեղումների արդյունքում, որոնց ընթացքում հայտնաբերվել են ծամելու ձողիկներ, ծառերի ճյուղեր, թռչունների փետուրներ, կենդանիների ոսկորներ և մացառախոզի փշեր: Հին ժամանակներում օգտագործվել են ատամների մաքրման տարբեր միջոցներ։ Հնդկական բժշկությունը (Այուրվեդա) օգտագործել է նեմի ծառը(daatun) և դրա արտադրանքըները` ատամները մաքրող ճյուղեր և նմանատիպ միջոցներ ստեղծելու համար. մարդը ծամում է նեմի ոստի մի ծայրը, մինչև այն փոքր-ինչ նմանվի ատամի խոզանակի մազիկներին, այնուհետև այն օգտագործում է ատամները մաքրելու համար: Իսլամական աշխարհում միսվակը կամ սիվակը, որը պատրաստված է ճյուղից կամ արմատից, ունի հականեխիչ հատկություն և լայնորեն կիրառվում է սկսած իսլամական ոսկե դարից: Սոդան կամ կավիճը ատամներին քսելը նույնպես տարածված էր. սակայն դա կարող է մեծացնել լնդերի և ատամների զգաԱվստրալիայի առողջապահության և հիվանդանոցների ասոցիացիայի (Ավստրալիայի առողջապահության և մարդասիրական օգնության կազմակերպություն) վերջին ապացույցների ամփոփագրի ուսումնասիրության մեջ նշվում է, որ ատամների հետազոտությունները պետք է անցկացվեն երեք տարին մեկ անգամ մեծահասակների համար, և յուրաքանչյուր երկու տարին մեկ անգամ երեխաների համար[15]։ Փաստագրված է, որ ատամնաբույժները հաճախ խորհուրդ են տալիս ավելի հաճախակի այցելություններ կատարել, սակայն այս խորհուրդը հակացուցված է ապացույցներով, որոնք ենթադրում են, որ ստուգումների հաճախականությունը պետք է հիմնված լինի առանձին ռիսկի գործոնների կամ Ավստրալիայի առողջապահության և մարդասիրական օգնության կազմակերպություն ստուգումների ժամանակացույցի վրա: Մեծ Բրիտանիայում ընդունված է 6 ամիսը մեկ մարդկանց ստուգման հրավիրելը. Այնուամենայնիվ, վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ դա անհրաժեշտ չէ բերանի խոռոչի հիվանդությունների ցածր ռիսկ ունեցող մարդկանց համար[16][17]։ Մասնագիտական մաքրումը ներառում է ատամնափառի հեռացում, ատամների փայլեցում և, եթե ատամնաքար է կուտակվել,ատամնաքարերի մաքրում,դրան սովորաբար հաջորդում է ֆտորով բուժումը: Այնուամենայնիվ, 1998 թվականին ատամների հիգիենիստների ամերիկյան ասոցիացիան ասաց, որ ոչ մի ապացույց չկա, որ ատտամնափառի հեռացումը և միայն լնդերի վրա փայլեցնելը բուժական արժեք ունեն, և մաքրումը պետք է իրականացվի նաև լնդերի տակ[18]։ Կոխրեյնի բերանի խոռոչի առողջության խումբը գտել է միայն երեք ուսումնասիրություն, որը համապատասխանում է իրենց ուսումնասիրության մեջ ընդգրկվելու չափանիշներին և քիչ ապացույցներ է գտել դրանցում, որոնք հաստատում են օգուտների մասին պնդումները վերևագինգիվալ (լնդի վերևում) ատամի թեփոտումից կամ ատամների փայլեցումից[19]։

Ատամնային ծածկույթները, որոնք ատամնաբույժները կիրառվում են, ծածկում և պաշտպանում են հետևի ատամների ծամող մակերեսների ճեղքերն ու բացվածքները՝ կանխելով սննդի մնացորդների ներթափանցումը և դրանով իսկ դադարեցնելով քայքայման գործընթացը: Ապացուցված է, որ առանձգական շերտը ստիպում է ծածկույթին ավելի խորանալ հակառակ ծամելու մակերեսների ներսում և կարող է նաև ստիպել ֆտորիդով ատամի մածուկը ծամելու մակերեսների ներսում՝ օգնելու հանքայնացնել դեմինալացված ատամները[20]:

Ատամնաբուժական հիգիենիստի կատարած մաքրման միջակայքում բերանի խոռոչի լավ հիգիենան կարևոր է ատամնաքարերի կուտակումը կանխելու համար, որն առաջացնում է վերը նշված խնդիրները: Դա արվում է զգույշ, հաճախակի խոզանակով մաքրելով, ատամնաթելի կամ միջատամնային խոզանակների օգտագործման միջոցով՝ կանխելու ատամնափառի կուտակումը[21]:Էլեկտրական ատամի խոզանակները կարճաժամկետ և երկարաժամկետ կտրվածքով ավելի են նվազեցնում ատամնափառը և գինգիվիտը, քան սովորական ատամի խոզանակը[22]: Այս բացահայտումների կլինիկական նշանակությունը որոշելու համար անհրաժեշտ են լրացուցիչ ապացույցներ[22]:

Հիվանդները պետք է տեղյակ լինեն ատամներն ամեն օր խոզանակով և թելով մաքրելու կարևորության մասին: Նոր ծնողները պետք է կրթվեն՝ իրենց երեխաների մեջ առողջ սովորություններ զարգացնելու համար:

Խնդիրների աղբյուրներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ատամնափառ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ատամնափառ, որը նաև հայտնի է որպես ատամնաբուժական բիոֆիլմ, կպչուն, դեղին թաղանթ է`բաղկացած տարատեսակ բակտերիաներից, որոնք կպչում են ատամի մակերեսին և կարող են տեսանելի լինել լնդերի գծի շուրջ: Այն սկսում է նորից հայտնվել ատամի մակերեսը մաքրելուց հետո, ինչի պատճառով խրախուսվում է կանոնավոր խոզանակելը[23]:

Եթե ​​ատամնափառը մնացել է ենթլնդային (լնդի տակ) մակերեսի վրա անխախտ, ոչ միայն ատամների քայքայման վտանգ կա, այլև այն կշարունակի գրգռել լնդերը` կարմրածություն և այտուց պատճառելով[1]: Որոշակի արյունահոսություն կարող է նկատվել ատամի խոզանակով կամ թելերով մաքրման ժամանակ: Սրանք բորբոքման նշաններ են, որոնք վկայում են լնդերի վատառողջության մասին (գինգիվիտ)[1][24]:

Ատամնաքար

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ատամնաքարը բաղկացած է կալցիում-ֆոսֆատային հանքանյութերից ՝ կենդանի միկրոօրգանիզմներով, որոնք ծածկված են ոչ հանքայնացված շերտով[25]: Որքան երկար է այդ ատամնափառը մնում ատամի մակերեսին, այնքան ավելի է կոշտանում և ամրանում ատամին: Դա կոչվում է ատամնաքար և պետք է հեռացնի ատամնաբույժը[1]: Եթե ​​դա չբուժվի, բորբոքումը կհանգեցնի ոսկորների կորստի և ի վերջո կհանգեցնի վնասված ատամների թուլացմանը[26]:

Կանխարգելիչ խնամք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ատամների խոզանակում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ատամների կանոնավոր մաքրումը բերանի խոռոչի բազմաթիվ հիվանդությունների կանխարգելման հիմնական մեթոդն է և, թերևս, ամենակարևոր գործողությունը, որը մարդը կարող է անել ատամնափառի առաջացումը նվազեցնելու համար[27]: Ատամնափառի վերահսկումը նվազեցնում է ատամնափառի հետ կապված հիվանդություններով տառապող մարդու վտանգը, ինչպիսիք են գինգիվիտը, պարոդոնտիտը և կարիեսը՝ բերանի խոռոչի երեք ամենատարածված հիվանդությունները[28]: Ատամները լվանալու միջին տևողությունը յուրաքանչյուրի մոտ 30-ից 60 վայրկյան, կամ մի փոքր ավելի է[29][30][31][32][33][34]: Բերանի խոռոչի առողջության պահպանման շատ մասնագետներ համաձայն են, որ ատամները խոզանակով լվանալը պետք է տևի առնվազն երկու րոպե, և այն պետք է իրականացվի օրական գոնե երկու անգամ[35]: Ամեն անգամ առնվազն երկու րոպե խոզանակով լվանալը լավագույն միջոցն է բերանի խոռոչի ամենատարածված հիվանդությունների կանխարգելման համար և զգալիորեն ավելի շատ ատամնափառ է հեռացնում, քան միայն 45 վայրկյան խոզանակելը[27][35]:

Ատամները խոզանակելը կարող է մաքրել լնդերի գրպանիկների ներսը` մոտ 1,5 մմ խորության վրա, սակայն լնդերի գծից վերև գտնվող ատամնափառի հեռացման կայուն ռեժիմը կարող է ազդել լնդերի տակ գտնվող մանրէների էկոլոգիայի վրա և կարող է նվազեցնել ախտածին մանրէների թիվը գրպանիկներում մինչև 5 մմ խորության վրա[36]:

Ֆտորով կամ այլ պարունակություններով ատամի մածուկը (ատամնաքսուք), ինչպիսին է նանո-հիդրօքսիապատիտը, կարևոր գործիք է, որը հեշտությամբ կարող եք օգտագործել ատամները խոզանակելիս: Ատամի մածուկի մեջ պարունակվող ֆտորը (կամ այլընտրանքը) կարևոր պաշտպանիչ գործոն է կարիեսի դեմ և կարևոր հավելում, որն անհրաժեշտ է արդեն տուժած էմալը վերականգնելու համար[37]: Ներկայումս բավարար ապացույցներ չկան՝ գնահատելու համար դանդաղ արտազատվող ֆտորիդային ապակե գնդիկների ատամի փտումը կանխարգելող հատկությունները[38]: Այնուամենայնիվ, լնդերի հիվանդությունների կանխարգելման տեսանկյունից ատամի մածուկի օգտագործումը չի բարձրացնում գործունեության արդյունավետությունը հեռացված ատամնափառի քանակի հետ կապված[27]:

Բնակչության ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ կանոնավոր ատամները խոզանակելը կապված է սրտանոթային հիվանդությունների ռիսկի նվազեցման հետ[39] և արյան ճնշման ավելի լավ ցուցանիշ[40]:

Ատամի խոզանակ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վեց կողմանի ատամի խոզանակ, որն օգտագործվում էր ատամների բոլոր կողմերը խոզանակելու համար, ինչպես վերին, այնպես էլ ստորին ծնոտի վրա միեւնույն ժամանակ

Ժամանակակից ատամի խոզանակը ատամնաբուժական գործիք է, որը բաղկացած է նեյլոնե խոզանակներից, որոնք ամրացված են երկար բռնակով, որպեսզի հեշտացնեն ատամները խոզանակելու ընթացքը: Ավելին, բռնակն օգնում է հասնել մինչև բերանի խոռոչում ծկլթած ատամներին: Ատամի խոզանակը, անկասկած, մարդու համար լավագույն գործիքն է ատամնափառը ատամներից հեռացնելու համար, այդպիսով կարող է կանխել ատամնափառի հետ կապված բոլոր հիվանդությունները, եթե դրանք օգտագործվեն կանոնավոր, ճիշտ և արդյունավետ: Բերանի խոռոչի առողջության մասնագետները խորհուրդ են տալիս օգտագործել ատամի խոզանակ փոքր գլխով և փափուկ մազիկներով, քանի որ դրանք ամենաարդյունավետ են ատամնափառը հեռացնելու համար՝ առանց լնդերը վնասելու[41]:

Տեխնիկան չափազանց կարևոր է ատամները խոզանակելու արդյունավետության և հիվանդությունների կանխարգելման համար[41]: Հետ ու առաջ խոզանակելը արդյունավետ չէ լնդերի գծից ատամնափառը հեռացնելու համար: Ատամները խոզանակելը պետք է լինի համակարգված, մազիկները 45 աստիճանի անկյան տակ թեքեք դեպի լնդերը և կատարեք փոքր շրջանաձև շարժումներ այդ անկյան տակ:[41] Այս գործողությունը մեծացնում է լնդերի գծից ատամնափառը հեռացնելու տեխնիկայի արդյունավետությունը:

Էլեկտրական ատամի խոզանակ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Էլեկտրական ատամի խոզանակները շարժվող կամ թրթռացող գլխիկներով ատամի խոզանակներ են: Էլեկտրական ատամի խոզանակների երկու հիմնական տեսակներն են՝ ձայնային տեսակը, որն ունի թրթռացող գլխիկ, և տատանվող-պտտվող տեսակը, որտեղ խոզանակի գլուխը մշտական ​​շարժումներ է կատարում ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ և հակառակ ուղղությամբ: Էլեկտրական ատամի խոզանակներն ավելի թանկ են, քան սովորականները և ավելի շատ են վնասում շուրջբոլորը[42]:

Ձայնային կամ ուլտրաձայնային ատամի խոզանակները թրթռում են բարձր հաճախականությամբ՝ փոքր չափերով և հեղուկ տուրբուլենտ ակտիվությամբ, որն օգնում է ատամնափառի հեռացմանը[43][44]: Պտտվող տեսակը կարող է նվազեցնել ատամնափառը և գինգիվիտը սովորական խոզանակի համեմատ, թեև ներկայումս անորոշ է, թե արդյոք դա կլինիկական նշանակություն ունի[45]: Խոզանակների շարժումները և դրանց թրթռումները օգնում են կոտրել բակտերիաների շղթաները մինչև 5 մմ լնդերի գծից ցածր[43]: Մյուս կողմից, տատանվող պտտվող էլեկտրական ատամի խոզանակն օգտագործում է նույն մեխանիկական գործողությունը, ինչ ստացվում է սովորական ատամների խոզանակով. հեռացնելով ատամնափառը բիոֆիլմի մեխանիկական խանգարման միջոցով, սակայն ավելի բարձր հաճախականությամբ:

Էլեկտրական ատամի խոզանակների օգտագործումը ավելի պարզ է խոզանակի տեխնիկայի առումով՝ այն դարձնելով կենսունակ տարբերակ երեխաների և արագաշարժություն չունեցող մեծահասակների համար: Խոզանակի գլխիկը պետք է ատամից ատամ ուղղորդել դանդաղ՝ հետևելով լնդերի ուրվագծին և ատամի պսակներին[41]: Ատամի խոզանակի գլխիկ շարժումը վերացնում է խոզանակը ձեռքով տատանելու կամ շրջանակներ կազմելու անհրաժեշտությունը:

Ատամի թելով մաքրում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միայն ատամի խոզանակով ատամնափառը չի հեռացվի ատամի բոլոր մակերեսներից, քանի որ մակերեսների 40%-ը միջատամնային են[3]:Միակ տեխնիկան, որը կարող է օգտագործվել այս հատվածները մուտք գործելու համար, ատամնաթելն է: Երբ ճիշտ տեխնիկա է օգտագործվում, թելերի օգտագործումը կարող է հեռացնել ատամնափառը և սննդի մասնիկները ատամների միջև ընկած հատվածներից և լնդերի տակից: Ամերիկյան ատամնաբուժական ասոցիացիան հայտնում է, որ այս մեթոդով կարելի է հեռացնել ատամնափառի մինչև 80%-ը[46]: Ամերիկյան ատամնաբուժական ասոցիացիան խորհուրդ է տալիս մաքրել ատամների միջև ընկած հատվածները ՝ որպես բերանի խոռոչի ամենօրյա հիգիենայի ռեժիմի մաս[46]:

Ատամնաթելերի տեսակները հետևյալներն են`[1]

  • Անմոմ ատամի թել: Անջատ նեյլոնե թելեր, որոնք տարածվում են ատամի վրայով: Ատամնափառը և ատամնաքարի մասնիկները խցանվում են, ինչը հեշտացնում է դրանց հեռացումը[1]:
  • Մոմապատ ատամի թել: Ավելի քիչ ենթակա է պոկվելու կամ մանրանալու, երբ օգտագործվում է պինդ հատվածներում կամ գերանցող վերականգնումներով հատվածների միջև[1]:
  • Պոլիտետրաֆտորէթիլեն (տեֆլոն): հեշտությամբ սահում է ամուր շփումներով և չի քայքայվում[1]:
Ատամների հիգիենիստը ցույց է տալիս ատամնաթելերի օգտագործումը:

Օգտագործվող թելի տեսակը անձնական նախասիրություն է, սակայն, առանց համապատասխան տեխնիկայի, այն չի կարող արդյունավետ լինել[47]: Ատամնափառի մեծաքանակ հեռացումն ապահովելու ճիշտ տեխնիկան հետևյալն է[1]:

  1. Թելի երկարությունը՝ 15–25 սմ՝ մեջտեղի մատների շուրջը փաթաթված:
  2. Վերին ատամների համար թելը բռնեք բթամատով և ցուցամատով, իսկ ստորին ատամների համար՝ երկու ցուցամատով: Համոզվեք, որ մատների միջև մնացել է մոտավորապես մեկ մատնաչափ հեռավորություն:
  3. Զգուշությամբ թուլացրեք թելը ատամների միջև՝ ետ ու առաջ շարժումներով:
  4. Թելն այնպես տեղադրեք, որ այն ամուր փաթաթվի միջատամնային մակերեսին C ձևով:
  5. Համոզվեք, որ թելը վերցված է լնդերի եզրերից ներքև՝ ետ ու առաջ շարժումներով վեր ու վար:

Շուկայում մի քանի տարբերակներ կան, որոնք կարող են հեշտացնել թելերի օգտագործումը, եթե շարժունկությունը կամ համակարգումը խոչընդոտ են կամ որպես նախապատվություն սովորական թելից: Ատամի թելի անցկացուցիչները իդեալական են օրթոդոնտիկ սարքերի միջև մաքրման համար, իսկ թելերը իդեալական են երեխաների և թույլ շարժունակության խնդիրներ ունեցողների համար[1]: Օրթոդոնտիկ խնդիրներով հիվանդների համար պատրաստվում են հատուկ թելեր։

Միջատամնային խոզանակներ

Միջատամնային խոզանակները գալիս են մի շարք գունավոր կոդավորված չափսերի: Դրանք բաղկացած են մի կտոր մետաղալարով ծածկված կոնաձև խոզանակներով բռնակից, որը նախատեսված է միջատամնային հատվածների միջից ատամնափառը հեռացնելու համար[1]: Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ միջատամնային խոզանակները հավասարապես կամ ավելի արդյունավետ են, քան թելը՝ ատամնափառը հեռացնելու և լնդերի բորբոքումը նվազեցնելու համար[1]: Դրանք հատկապես խորհուրդ են տրվում օրթոդոնտիկ խնդիրներով մարդկանց, հաճախ օգտագործել, ինչպես նաև թել:

Միջատամնային խոզանակ օգտագործելու քայլերը հետևյալն են`[1]

  1. Որոշեք պահանջվող չափը, ամենամեծ չափը, որը կտեղավորվի առանց ուժ գործադրելու, իդեալական է, անհրաժեշտության դեպքում կարող են օգտագործվել մեկից ավելի չափսեր:
  2. Խոզանակները մտցրեք միջատամնային հատվածների մեջ 90 աստիճանի անկյան տակ:
  3. Խոզանակը ետ ու առաջ տեղափոխեք ատամների միջև։
  4. Լվացեք ջրի տակ՝ անհրաժեշտության դեպքում բերկորները հեռացնելու համար:
  5. Ավարտելուց հետո լվանալ տաք ջրով, օճառով և պահել մաքուր չոր տեղում:
  6. Փոխեք մազիկները մաշելուց հետո:

Լեզվի քերիչներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լեզուն պարունակում է բազմաթիվ բակտերիաներ, որոնք առաջացնում են բերանի տհաճ հոտ: Բերանի տհաճ հոտը, որը նաև համարվում է հալիտոզ, բերանի խոռոչի հիգիենայի վատ սովորություն է, որը նաև հանգեցնում է ջրազրկման և այլ բժշկական պայմանների: Ծնողներին միշտ անհանգստացնում է իրենց փոքրիկների բերանի տհաճ հոտը, բայց նրանք ամաչում են այդ մասին խոսել մանկական ատամնաբույժի հետ[48]: Երբ սկսվում է փոքրիկների մոտ նկատել բերանի տհաճ հոտը, անհրաժեշտություն է առաջանում անմիջապես օգնել նրանց: Լեզուն մաքրող միջոցները նախատեսված են լեզվի վրա կուտակված բեկորները հեռացնելու համար: Լեզուն մաքրելու համար ատամի խոզանակ օգտագործելը ևս մեկ տարբերակ է, սակայն այն կարող է դժվար լինել լեզվի հետևի մաս հասնելու համար, և ատամի խոզանակը կարող է չափազանց փափուկ լինել՝ մնացորդները հեռացնելու համար[1]: Լեզվի քերիչ օգտագործելու քայլերը`

  1. Լեզվի քերիչը ողողեք այն մաքրելու և մանրէները հեռացնելու համար
  2. Սկսեք լեզվի հետևից և նրբորեն քերեք առաջ: Անպայման մաքրեք լեզվի կողքերը, ինչպես նաև մեջտեղի հատվածը
  3. Մաքրման ավարտից հետո ողողեք լեզվի քերիչը և մնացորդները
  4. Ողողեք բերանը[49]

Բերանի լվացում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշ ատամնաբույժներ խորհուրդ են տալիս ենթալնդային լվացումը, որը նաև հայտնի է որպես ջրային ատամնաթել, որպես ատամները և լնդերը մաքրելու միջոց: Բերանի խոռոչի լվացումները կարող են օգտագործվել թելերի փոխարեն կամ ի լրումն դրա:[50][51][52][53]

Միափնջային խոզանակներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Միափնջային խոզանակները օգտագործվում են ատամի խոզանակի հետ համատեղ[54]: Ատամի խոզանակը նախատեսված է բերանի խոռոչի «դժվար հասանելի վայրերին» հասնելու համար: Այս գործիքը լավագույնս օգտագործվում է ներքևի առջևի ատամների հետևում, սեղանատամների, ծուռ ատամների և հեռացված ատամների միջակայքում:[4] Միափնջային խոզանակի դիզայնն ունի անկյունային բռնակ, 4 մմ տրամագծով և կլորացված մազիկների ծայրեր:[4]

Լնդերի խթանիչներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բռնակների ծայրերին սրածայր ռետինե ծայրերով ատամի խոզանակները հասանելի են երկար տարիներ, և վերջերս դրանք փոխարինվել են առանձին գործիքով, որոնք կոչվում են լնդերի խթանիչներ և նախատեսված են լնդերի գիծը և ատամների միջև ընկած հատվածները մերսելու համար: Նման խթանիչներն օգնում են բարձրացնել լնդերի մեջ արյան շրջանառությունը և հեռացնել բակտերիաները, որոնք հնարավոր չէ հեռացնել միայն խոզանակով և թելերով[55]:

Բերանի խոռոչի տամպոններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բերանի խոռոչի խնամքի տամպոնները, որոնք սովորաբար հայտնի են որպես բերանատամպոն, փոքր սպունգեր են, որոնք ամրացված են փայտի վրա, հաճախ օգտագործվում են հիվանդանոցում կամ երկարատև խնամքի հաստատություններում բերանի խոռոչի խնամքի համար[56]: Սպունգը օգտագործվում է հիվանդի բերանը բակտերիաներից կամ թանձրացած թուքը խոնավացնելու և մաքրելու համար այն իրավիճակներում, երբ սովորական ատամի խոզանակն այլընտրանք չէ[56]:

Բերանի խոռոչի պրոբիոտիկներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Որոշ մարդիկ պրոբիոտիկներ են օգտագործում գինգիվիտի, հալիտոզի և այլնի համար[57][58]:

Սնունդ և խմիչք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մթերքները, որոնք օգնում են մկաններին և ոսկորներին, օգնում են նաև ատամներին և լնդերին: Վիտամին C-ն անհրաժեշտ է, օրինակ, լնդախտի կանխարգելման համար, որը հայտնի է որպես լնդերի լուրջ հիվանդություն։

Հավասարակշռված դիետան և շաքարի ընդունման սահմանափակումը կարող են օգնել կանխել ատամների քայքայումը և պարոդոնտալ հիվանդությունը[59]: Միջազգային ատամնաբուժական ֆեդերացիան խրախուսել է այնպիսի մթերքներ, ինչպիսիք են հում բանջարեղենը, առանց համի յոգուրտը, պանիրը կամ միրգը, որոնք օգտակար են ատամների համար, ինչը կրկնել է Ամերիկյան ատամնաբուժական ասոցիացիան[60]:

Օգտակար մթերքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Համայնքային ջրի ֆտորացումը ֆտորի ավելացումն է՝ համայնքի ջրամատակարարման բնական ֆտորի կոնցենտրացիան հարմարեցնելու համար առաջարկվող մակարդակին ատամների օպտիմալ առողջության համար՝ մոտավորապես 1.0 մմմ (մաս մեկ միլիոնի)[61]: Ֆտորը կարիեսի դեմ պայքարի հիմնական միջոցն է։ Ֆտորը ատամների մակերեսն ավելի դիմացկուն է դարձնում թթուների նկատմամբ վերականգնման գործընթացում: Որոշ ատամնաբույժներ խորհուրդ են տալիս խմել ֆտորացված ջուր:
  • Կաթը, պանիրը, ընկույզը և հավը նույնպես հարուստ են կալցիումով և ֆոսֆատով և կարող են նաև նպաստել վերականգնմանը[62]:
  • Մարմինը չի կարող կլանել ամբողջ անհրաժեշտ կալցիումը, եթե այն չունի վիտամին D, ուստի յուղոտ ձուկը (օրինակ՝ սաղմոնը), որպես վիտամին D-ի հիմնական աղբյուր, օգնում է մարդու ատամներին և լնդերին ստանալ ավելի շատկալցիում:
  • Կանաչ և սև թեյը, որը հարուստ է պոլիֆենոլներով, ճնշում է ատամնափառ առաջացնող բակտերիաները, Ուստի այն օգնում է պահպանել բերանի խոռոչի առողջությունը և խորհուրդ է տրվում օգտագործել ճաշի ընթացքում կամ դրանից հետո[63]:
  • Բջջանյութով հարուստ մթերքները (օրինակ` բանջարեղենը) կարող են օգնել մեծացնել թուքի արտահոսքը, իսկ բջջանյութը, ինչպիսին է նեխուրի թելը, թարմ գազարը կամ բրոկկոլին, կարող է հանգեցնել նրան, որ թուքը հայտնվի սննդի մեջ, որը թակարդված է ծամելու մակերեսների խորշերում և ճեղքերում, որտեղ ձևավորվում է կարիեսի ավելի քան 80% - ը, ածխաջրերի նոսրացման համար, ինչպիսիք են շաքարը, չեզոքացնում են թթուները և վերականգնում ատամները հեշտությամբ հասանելի մակերեսների վրա:

Վնասակար մթերքներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շաքարը սովորաբար կապված է ատամների քայքայման հետ: Այլ ածխաջրերը, հատկապես եփած օսլաները, ինչպիսիք են չիպսերը, նույնպես կարող են վնասել ատամները, չնայած ավելի փոքր չափով (և անուղղակիորեն), քանի որ օսլան նախ պետք է վերածվի գլյուկոզի ՝ թքագեղձի ամիլազի (թքի մեջ պարունակվող ֆերմենտ) միջոցով: Շաքարը, որն առկա է ավելի «կպչուն» մթերքներում, ինչպիսին է իրիսը, կարող է ավելի շատ վնաս հասցնել ատամներին, քան շաքարավազը, որն առկա է ավելի քիչ" կպչուն " մթերքներում, ինչպիսիք են շոկոլադի որոշ տեսակներ կամ մրգերի մեծ մասը.

  • Սախարոզը (սեղանի շաքար) առավել հաճախ կապված է ատամների քայքայման հետ: Մեկ ընդունման ընթացքում սպառված շաքարի քանակը պակաս կարևոր է, քան շաքար պարունակող սննդամթերքի և ըմպելիքների օգտագործման հաճախականությունը: Որքան հաճախ է շաքարն օգտագործվում, այնքան ավելի շատ ժամանակ է պահանջվում, որպեսզի ատամը ենթարկվի pH-ի ցածր մակարդակի, որի դեպքում տեղի է ունենում կալցիումազերծում (մարդկանց մեծամասնությունն ունի 5,5-ից ցածր pH մակարդակ): Ուստի կարևոր է փորձել խրախուսել շաքար պարունակող սննդամթերքի և ըմպելիքների հազվադեպ օգտագործումը, որպեսզի ատամները վերականգնվելու հնարավորություն ունենան ռեմիներալացման և ֆտորացման միջոցով: Սննդամթերքի հետ շաքար պարունակող մթերքների և ըմպելիքների սահմանափակումը ատամների քայքայման ռիսկը նվազեցնելու միջոցներից մեկն է: Մրգերի և մրգահյութերի մեջ պարունակվող շաքարերը, ինչպիսիք են գլյուկոզան, ֆրուկտոզան և մալտոզը, նույնպես կարող են առաջացնել ատամների քայքայում: Ստրեպտոկոկուս մուտանս բակտերիաները գտագործվում են սախարոզան ՝ բիոֆիլմ կազմելու համար: Սախարոզը քայքայվում է գլյուկանսախարազի միջոցով, ինչը թույլ է տալիս բակտերիաներին օգտագործել ստացված գլյուկոզան ՝ գլյուկանի պոլիմերային թաղանթ ստեղծելու համար, իսկ ստացված ֆրուկտոզան ՝ որպես վառելիք ՝ կաթնաթթվի վերածվելու համար:
  • Մրգային հյութի, քացախի և զովացուցիչ ըմպելիքների մեջ պարունակվող թթուները նվազեցնում են բերանի խոռոչի pH մակարդակը, ինչը հանգեցնում է էմալի դեմինալիզացմանը: Օրվա ընթացքում այնպիսի ըմպելիքներ խմելը, ինչպիսին է նարնջի հյութը կամ կոլան, մեծացնում է ատամների կարիեսի առաջացման վտանգը:[Source?]
  • Մեկ այլ գործոն, որն ազդում է կարիեսի առաջացման ռիսկի վրա, մթերքների կպչունությունն է։ Որոշ մթերքներ կամ քաղցրավենիքներ կարող են կպչել ատամներին և այդպիսով նվազեցնել բերանի pH-ը երկար ժամանակով, հատկապես, եթե դրանք քաղցր են: Կարևոր է, որ ատամները մաքրվեն օրական առնվազն երկու անգամ, նախընտրելի է ատամի խոզանակով և ֆտորով պարունակվող ատամի մածուկով, որպեսզի հեռացնեն ատամներին կպած մթերքները: Կանոնավոր խոզանակելը և ատամի թելերի օգտագործումը նաև հեռացնում է ատամնափառը, որը ծածկում է ատամի մակերեսը:

Մաստակ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մաստակն օգնում է խոնավացնել բերանի խոռոչը ատամների արանքում և դրանց շուրջը, մաքրել և հեռացնել մանրէները, բայց երբ ատամները վատ վիճակում են, այն կարող է նաև վնասել կամ հեռացնել թույլ պլոմբները: Պնդում են, որ մաստակները բարելավում են ատամների առողջությունը: Առանց շաքարի մաստակը խթանում է թքի արտադրությունը և օգնում մաքրել ատամների մակերեսը:

Սառույց ծամելը

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կոշտ առարկաները, ինչպիսիք են սառույց ծամելը կարող է ատամների ճաքեր առաջացնել, ինչն էլ կարող է հանգեցնել ատամների հետագա կոտրվածքների: Սառույցը ծամելը կապված է սակավարյունության ախտանիշների հետ: Անեմիա ունեցող մարդիկ հակված են նախընտրել այնպիսի սնունդ, որը չունի սննդային արժեք[64][65]:

Այլ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծխելը պարոդոնտալ հիվանդության հետ կապված առաջատար ռիսկի գործոններից մեկն է[66][67]: Ենթադրվում է, որ ծխելը թուլացնում և փոխում է նորմալ իմունային պատասխանները ՝ առաջացնելով կործանարար գործընթացներ և միաժամանակ արգելակելով վերականգնողական ռեակցիաները ՝ նպաստելով պարոդոնտալ հիվանդությունների առաջացմանը և զարգացմանը:[68]

Պարբերաբար փսխումը, որը նկատվում է նյարդային բուլիմիայի և առավոտյան փսխման ժամանակ, նույնպես զգալի վնաս է հասցնում թթվային էրոզիայի պատճառով:

Մտավոր հետամնացություն ունեցող մարդկանց մոտ բերանի խոռոչի առողջության հետ կապված խնդիրներ, ինչպիսիք են լնդերի հիվանդությունը կամ ատամների քայքայումը, ավելի մեծ ռիսկ կա, քան ընդհանուր բնակչությունը: Ծանր հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց համար բերանի խոռոչի հիգիենայի կարևորությունը հասկանալը և բերանի խնամքի ավելի բարձր որակի հասնելու հմտություններ զարգացնելը կարող է առաջնահերթություն չլինել: Հետևաբար, ուսումնասիրություններ են իրականացվել մտավոր հաշմանդամություն ունեցող անձանց և նրանց խնամողների գիտելիքների և հմտությունների բարելավմանն ուղղված տարբեր գործողությունների գնահատման համար:[69]

Բերանի ողողում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գոյություն ունեն բերանի ողողումների երեք տեսակ՝ աղ (աղի ջուր), եթերայուղեր (լիստերին և այլն) և քլորիխիդին գլյուկոնատ:

Աղային լուծույթ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ատամների հեռացման նման ընթացակարգերից հետո սովորաբար խորհուրդ է տրվում օգտագործել աղի լուծույթ (տաք աղաջուր): 2014 թվականին ավարտված ուսումնասիրությունը համեմատեց տաք աղի լուծույթով բերանի լվացման արդյունավետությունը և դրա բացակայությունը հեռացումից հետո խոռոչային ոստրաբորբի (չոր խոռոչ) կանխարգելման գործում: Ալվեոլային օստեիտի տարածվածությունն ավելի քիչ էր այն խմբում, որը նախատեսված էր աղի լուծույթով ողողելու համար, քան այն խմբում, որը դա չէր անում:[70]

Բուսական եթերայուղեր և ցետիլպիրիդինիում քլորիդ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լիստերինի բերանի ողողման լուծույթի մեջ առկա եթերայուղերը պարունակում են էվկալիպտոլ, մենթոլ, թիմոլ և մեթիլ սալիցիլատ: CPC պարունակող բերանի ողողման լուծույթում առկա է ցետիլպիրիդինիումի քլորիդ, որը գտնվել է այնպիսի ապրանքանիշերում, ինչպիսիք են Colgate Plax, Crest Pro Health, Oral B Pro Health Rinse: 2016 թվականին կատարված մետա-վերլուծության ընթացքում համեմատվել են EO-ի և CPC-ի բերանի խոռոչի ողողումները, և պարզվել է, որ ատամնափառի և գինգիվիտի մակարդակն ավելի ցածր է, երբ EO-ի բերանի խոռոչի ողողումն օգտագործվում է որպես մեխանիկական ատամնափառի հեռացման հավելում (ատամների և միջողնային տարածքների մաքրում)[71]:

Քլորխեքսիդին

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քլորխեքսիդին գլյուկոնատը հակաբակտերիալ բերանի լվացման միջոց է, որը պետք է օգտագործվի միայն երկու շաբաթ ' ատամների և լեզվի վրա շագանակագույն բծերի առաջացման պատճառով, այն կարող է օգտագործվել նաև բերանի խոռոչի հիգիենայի համար[72]: Եթերայուղերի համեմատ ՝ այն ավելի արդյունավետ է վերահսկում ատամնափառի մակարդակը, բայց ավելի լավ ազդեցություն չունի գինգիվիտի վրա, ուստի այն սովորաբար օգտագործվում է հետվիրահատական վերքերը բուժելու կամ ատամնափառերը կարճաժամկետ վերացնելու համար[73]:

Նատրիումի հիպոքլորիտ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինչպես նշվեց ավելի վաղ, նատրիումի հիպոքլորիտը՝ սովորական կենցաղային սպիտակեցնող միջոց, կարող է օգտագործվել որպես 0,2% լուծույթ 30 վայրկյան տեւողությամբ շաբաթը երկու կամ երեք անգամ՝ որպես վնասակար բակտերիաների դեմ պայքարի էժան և արդյունավետ միջոց: Առևտրային արտադրանքը կազմում է 5% կամ 6%, ուստի դա պահանջում է արտադրանքի նոսրացում մոտ 30 գործակցով (կես ճաշի գդալ լիքը բաժակ ջրի մեջ): Լուծումը ժամանակի ընթացքում կկորցնի ակտիվությունը և կարող է դեն նետել մեկ օր անց[36]:

Ատամնաբուժական սարքերի խնամք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պրոթեզներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պրոթեզները պետք է կատարյալ մաքուր պահվեն: Խորհուրդ է տրվում օրական երկու անգամ ատամնաշարերի մեխանիկական մաքրում կատարել փափուկ մազերով խոզանակով և ատամնաշարը մաքրող մածուկով: Խորհուրդ չի տրվում օգտագործել ատամի մածուկ, քանի որ այն չափազանց հղկող է ակրիլի համեմատ և մակերեսին թողնում է քերծվածքներ, որոնք կարող են պահել ատամնափառը[74]: Պրոթեզները պետք է հանել գիշերը, քանի որ դրանք քնած ժամանակ թողնելը կապված է բերանի խոռոչի վատ առողջության հետ: Քնի ընթացքում ատամնաշարը թողնելը նվազեցնում է թքի պաշտպանիչ մաքրող և հակաբակտերիալ հատկությունները քանդիդա ալբիքանսի (բերանի խոռոչի կեռնեխ) և ատամնաշարի ստոմատիտի դեմ: ատամնաշարի տակ գտնվող բերանի լորձաթաղանթի բորբոքումն ու կարմրությունը[75] : Ապացուցված է, որ տարեց մարդկանց մոտ քնած ժամանակ պրոթեզ կրելը զգալիորեն մեծացնում է թոքաբորբի զարգացման ռիսկը[75]: Այժմ խորհուրդ է տրվում ատամնաշարը պահել չոր տարայի մեջ ամբողջ գիշեր, քանի որ պրոթեզները 8 ժամ չոր պահելը զգալիորեն նվազեցնում է ակրիլային ատամնաշարերի վրա քանդիդա ալբիքանսի քանակը[76]: Խորհուրդ է տրվում շաբաթը մեկ անգամ գիշերը պրոթեզները թրջել սոդայի պերօքսիդով ատամնաշարը մաքրող լուծույթի մեջ, քանի որ ապացուցված է, որ դա նվազեցնում է բակտերիաները և պաթոգենությունը[77][78]:

Ատամնակապեր

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ինչպես ատամնաշարը, ատամնակապերը պետք է ճիշտ մաքրել, առնվազն օրական մեկ անգամ՝ խուսափելով ատամի մածուկից և օգտագործելով օճառ։ Շաբաթական մեկ անգամ խորհուրդ է տրվում դրանք թրջել ալկալային-պերօքսիդ մաքրող հաբով։ Տաք ջուրը կարող է դեֆորմացնել ատամնակապը, ուստի ցանկալի է օգտագործել սառը ջուր։ Պլաստիկ պատյանում պահելը և օգտագործումից առաջ լվանալը նվազեցնում է բակտերիաների քանակը[79][80]:

Բրեկետներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բրեկետների դեպքում խորհուրդ է տրվում օգտագործել փոքր կամ հատուկ խոզանակ՝ դժվար հասանելի հատվածերը մաքրելու համար[81][82]:Խորհուրդ է տրվում մաքրել ատամները յուրաքանչյուր ուտելուց հետո, ինչպես նաև օգտագործել բարձր ֆտորիդային ատամի մածուկ[83]:Թելերի կանոնավոր օգտագործումը նույնքան կարևոր է, որքան խոզանակը և օգնում է հեռացնել ատամնափառի կուտակումը, ինչպես նաև սննդի փոքր մասնիկները, որոնք խրված են ձեր բրեկետների կամ ատամների միջև: Բրեկետների կամ միջատամնային խոզանակների համար նախատեսված թելերը նույնպես տարբերակ են[81][82]: Ավելին, բուժման ընթացքում ատամնաբույժի կողմից յուրաքանչյուր 6-8 շաբաթը մեկ ֆտորիդի փրփուրի (ֆտորի բարձր կոնցենտրացիաների) կիրառումը կարող է նվազեցնել ատամների քայքայումը: Այնուամենայնիվ, այս կապակցությամբ ավելի շատ հետազոտություններ պետք է իրականացվեն:[83]

Կրթություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

ԱՄՆ-ում ատամների հիգիենիստ դառնալու համար պետք է հաճախել քոլեջ կամ համալսարան, որը հաստատված է ատամնաբուժական հավատարմագրման հանձնաժողովի կողմից և հանձնել Ազգային խորհրդի ատամնաբուժական հիգիենայի քննությունը: Կան մի քանի աստիճաններ, որոնք կարելի է ստանալ: Համայնքային քոլեջ հաճախելուց հետո դոցենտի աստիճանը ամենատարածվածն է և ստանալու համար պահանջվում է ընդամենը երկու տարի: Դա անելուց հետո կարելի է աշխատել ատամնաբուժարանում: Գոյություն ունի նաև բակալավրի կամ մագիստրոսի կոչում ստանալու տարբերակը, եթե նախատեսում եք աշխատել ուսումնական հաստատությունում՝ դասավանդելու կամ հետազոտելու նպատակով:

Բերանի խոռոչի հիգիենա և ընդհանուր առողջություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մի քանի վերջին կլինիկական հետազոտություններ ցույց են տալիս, որ բերանի խոռոչի հիվանդությունները և բորբոքումները (բերանի խոռոչի բակտերիաներ և բերանի խոռոչի վարակներ) կարող են ռիսկի գործոն լինել լուրջ համակարգային հիվանդությունների համար, ինչպիսիք են[84][85]:

Կապը հոգեկան առողջության հետ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հոգեկան խնդիրներ ունեցող մարդկանց մոտ հաճախ հանդիպում է ատամնաբույժի մոտ գնալու վախը[87]: Նրանք ավելի հաճախ անտեսում են բերանի խնամքը, ինչը բերում է չոր բերանի, ատամների փտածության, ծնոտի ցավերի, լնդերի հիվանդությունների և նույնիսկ բերանի քաղցկեղի առաջացման[88]: Հետազոտությունները ցույց են տվել, որ հոգեկան խնդիրներ ունեցող մարդիկ 2.8 անգամ ավելի շատ են կորցնում իրենց ատամները[89]:

Ավստրալիայում կատարված հետազոտությունը ցույց է տվել, որ հոգեկան խնդիրներ ունեցող անձինք ավելի քիչ են այցելում ատամնաբույժի և հաճախ ընդհանրապես չեն լվանում ատամները, ինչը հանգեցնում է ատամների քայքայման։ Շատերը խուսափում են ատամնաբույժից, քանի որ կարծում են, որ իրենց նկատմամբ խտրական վերաբերմունք կդրսևորվի[90]:

Ուսումնասիրությունները որոնք ցույց են տվել, որ անհատները ավելի քիչ հավանական է, որ կանոնավոր կերպով գնան ատամնաբույժի, քանի որ նրանք կարծում էին, որ իրենց հետ այլ կերպ են վերաբերվելու, անարդար կամ դատողական[91]: Չիկագոյի համալսարանի Հասարակական կարծիքի ուսումնասիրության ազգային կենտրոնում մոտ 17,000 հոգուց բաղկացած խմբին տրվել է հարցում, որի ընթացքում տրվել է մոտ 150 հարց: հարցման արդյունքները հրապարակվել են առցանց: Պարզվել է, որ մարդիկ, ովքեր տառապում են բերանի խոռոչի վատ վիճակից, ցածր եկամուտ ունեցող շրջաններից են, կանոնավոր կերպով չեն այցելել ատամնաբույժ և տառապել են վատ հոգեկան առողջությունով[92]:

Հետազոտությանը, որին մասնակցել են 2784 հոգեկան խնդիրներ ունեցող հիվանդներ և ընդհանուր բնակչության 31084 մարդ, ինչպես նաև 131 բուժքույր, ատամների հիգիենիստը այդ հիվանդներին սովորեցրել է բերանի խոռոչի հիգիենայի կարևորության մասին: Ատամների հիգիենիստը քսան րոպեանոց PowerPoint շնորհանդես տրամադրեց՝ ցույց տալու մաքրման ճիշտ մեթոդները: Հոգեկան խնդիրներ ունեցող հիվանդները նկատել են, որ նրանց բերանի խոռոչի հիգիենան բացակայում է, և շնորհանդեսից հետո նրանց բերանի խոռոչի խնամքը կտրուկ աճել է[93]: Շապելը և նրա գործընկերները հայտնել են, որ հոգեկան խանգարումներ ունեցող մարդիկ ասում են, որ ոչինչ չեն ձեռնարկում բերանի խոռոչի առողջությունը պահպանելու համար: Նա պարզեց, որ այս մարդիկ տառապում են բերանի խոռոչի քրոնիկ ցավից, որը սթրեսային գործոն է, որը նվազեցնում է սերոտոնինի մակարդակը, ինչը սրում է նրանց հոգեկան խանգարումները:[94]

Կապը ճանաչողական անկման հետ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տես նաև

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Darby M, Walsh MM (2010). Procedures Manual to Accompany Dental Hygiene: Theory and Practice. St. Louis, Mo.: Saunders/Elsevier.
  2. ↑ «Delivering better oral health: an evidence-based toolkit for prevention». GOV.UK (անգլերեն). Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 8-ին.
  3. 1 2 Claydon NC (2008). «Current concepts in toothbrushing and interdental cleaning». Periodontology 2000. 48: 10–22. doi:10.1111/j.1600-0757.2008.00273.x. PMID 18715352.
  4. 1 2 3 Lee DW, Moon IS (2011 թ․ հունիս). «The plaque-removing efficacy of a single-tufted brush on the lingual and buccal surfaces of the molars». Journal of Periodontal & Implant Science. 41 (3): 131–134. doi:10.5051/jpis.2011.41.3.131. PMC 3139046. PMID 21811688.
  5. ↑ Kilian M, Chapple IL, Hannig M, Marsh PD, Meuric V, Pedersen AM, և այլք: (2016 թ․ նոյեմբեր). «The oral microbiome - an update for oral healthcare professionals». British Dental Journal. 221 (10): 657–666. doi:10.1038/sj.bdj.2016.865. hdl:10722/239520. PMID 27857087.
  6. ↑ Mahasneh SA, Mahasneh AM (2017 թ․ սեպտեմբեր). «Probiotics: A Promising Role in Dental Health». Dentistry Journal. 5 (4): 26. doi:10.3390/dj5040026. PMC 5806962. PMID 29563432.
  7. ↑ Huttenhower C, Gevers D, Knight R, Abubucker S, Badger JH, Chinwalla AT, և այլք: (Human Microbiome Project Consortium) (2012 թ․ հունիս). «Structure, function and diversity of the healthy human microbiome». Nature. 486 (7402): 207–214. Bibcode:2012Natur.486..207T. doi:10.1038/nature11234. PMC 3564958. PMID 22699609.
  8. ↑ Bartold PM, Van Dyke TE (2013 թ․ հունիս). «Periodontitis: a host-mediated disruption of microbial homeostasis. Unlearning learned concepts». Periodontology 2000. 62 (1): 203–217. doi:10.1111/j.1600-0757.2012.00450.x. PMC 3692012. PMID 23574467.
  9. ↑ Marsh PD, Devine DA (2011 թ․ մարտ). «How is the development of dental biofilms influenced by the host?». Journal of Clinical Periodontology. 38 (Suppl 11): 28–35. doi:10.1111/j.1600-051X.2010.01673.x. PMID 21323701.
  10. 1 2 Adler CJ, Dobney K, Weyrich LS, Kaidonis J, Walker AW, Haak W, և այլք: (2013 թ․ ապրիլ). «Sequencing ancient calcified dental plaque shows changes in oral microbiota with dietary shifts of the Neolithic and Industrial revolutions». Nature Genetics. 45 (4): 450–5, 455e1. doi:10.1038/ng.2536. PMC 3996550. PMID 23416520.
  11. 1 2 Arthur C. Aufderheide (1998). The Cambridge Encyclopedia of Human Paleopathology. Cambridge University Press. ISBN 9780521552035.
  12. ↑ Petersen PE, Bourgeois D, Ogawa H, Estupinan-Day S, Ndiaye C (2005 թ․ սեպտեմբեր). «The global burden of oral diseases and risks to oral health» (PDF). Bulletin of the World Health Organization. 83 (9): 661–669. PMC 2626328. PMID 16211157.
  13. ↑ Grine FE, Gwinnett AJ, Oaks JH (1990). «Early hominid dental pathology: interproximal caries in 1.5 million-year-old Paranthropus robustus from Swartkrans». Archives of Oral Biology. 35 (5): 381–386. doi:10.1016/0003-9969(90)90185-D. PMID 2196866.
  14. ↑ «Dental Caries (Tooth Decay)». Centers for Disease Control. 2018 թ․ դեկտեմբերի 12.
  15. ↑ Gussy MG, Bracksley SA, Boxall AM (2013 թ․ հունիսի 27). «How often should you have dental visits?» (PDF). Deeble Institute.(չաշխատող հղում)
  16. ↑ Saul, Helen (2021 թ․ ապրիլի 23). «Dental check-ups every six months are unnecessary». NIHR Evidence (բրիտանական անգլերեն). Վերցված է 2024 թ․ մայիսի 31-ին.
  17. ↑ Clarkson, Jan E.; Pitts, Nigel B.; Goulao, Beatriz; Boyers, Dwayne; Ramsay, Craig R.; Floate, Ruth; Braid, Hazel J.; Fee, Patrick A.; Ord, Fiona S.; Worthington, Helen V.; van der Pol, Marjon; Young, Linda; Freeman, Ruth; Gouick, Jill; Humphris, Gerald M. (2020 թ․ նոյեմբերի 20). «Risk-based, 6-monthly and 24-monthly dental check-ups for adults: the INTERVAL three-arm RCT». Health Technology Assessment (անգլերեն). 24 (60): 1–138. doi:10.3310/hta24600. hdl:2164/15396. ISSN 2046-4924. Արխիվացված է օրիգինալից 2024 թ․ սեպտեմբերի 20-ին. Վերցված է 2025 թ․ մարտի 12-ին.
  18. ↑ «American Dental Hygienists' Association Position Paper on the Oral Prophylaxis» (PDF). American Dental Hygienists' Association. 1998 թ․ ապրիլի 29. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2016 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 28-ին.
  19. ↑ Lamont T, Worthington HV, Clarkson JE, Beirne PV (2018 թ․ դեկտեմբեր). «Routine scale and polish for periodontal health in adults». The Cochrane Database of Systematic Reviews. 12 (12): CD004625. doi:10.1002/14651858.CD004625.pub5. PMC 6516960. PMID 30590875.
  20. ↑ «Submission 9(b)—SuperTooth» (PDF). Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2015 թ․ փետրվարի 27-ին. Վերցված է 2014 թ․ օգոստոսի 22-ին.
  21. ↑ Marshall, DMD, Richard. «General Dentistry». Stratland Dental Glendale, AZ. Արխիվացված է օրիգինալից 2024-05-24-ին. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 9-ին.
  22. 1 2 Yaacob M, Worthington HV, Deacon SA, Deery C, Walmsley AD, Robinson PG, Glenny AM (2014 թ․ հունիս). «Powered versus manual toothbrushing for oral health». The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2014 (6): CD002281. doi:10.1002/14651858.CD002281.pub3. PMC 7133541. PMID 24934383.
  23. ↑ Fejerskov O, Kidd E (2015). Dental Caries (2nd ed.). Chichester, West Sussex: Wiley Blackwell. էջ 4.
  24. ↑ Porth C, Porth C (2011). Essentials of Pathophysiology (1st ed.). Philadelphia: Wolters Kluwer/Lippincott Williams & Wilkins.
  25. ↑ Forshaw R (2022 թ․ դեկտեմբերի 9). «Dental calculus - oral health, forensic studies and archaeology: a review». British Dental Journal (անգլերեն). 233 (11): 961–967. doi:10.1038/s41415-022-5266-7. ISSN 0007-0610. PMC 9734501. PMID 36494546.
  26. ↑ Julihn A, Barr Agholme M, Modeer T (2008 թ․ հունիս). «Risk factors and risk indicators in relation to incipient alveolar bone loss in Swedish 19-year-olds». Acta Odontologica Scandinavica. 66 (3): 139–147. doi:10.1080/00016350802087024. PMID 18568472. S2CID 3281135.
  27. 1 2 3 Creeth JE, Gallagher A, Sowinski J, Bowman J, Barrett K, Lowe S, և այլք: (2009). «The effect of brushing time and dentifrice on dental plaque removal in vivo». Journal of Dental Hygiene. 83 (3): 111–116. PMID 19723429.
  28. ↑ «Oral health». World Health Organization. 2012. Արխիվացված է օրիգինալից 2007 թ․ դեկտեմբերի 25-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 7-ին.
  29. ↑ Dahl LO, Muhler JC (1955). «Oral Hygiene habits of young adults». J Periodontol. 26: 43–47. doi:10.1902/jop.1955.26.1.43.
  30. ↑ Van der Weijden GA, Timmerman MF, Nijboer A, Lie MA, Van der Velden U (1993 թ․ օգոստոս). «A comparative study of electric toothbrushes for the effectiveness of plaque removal in relation to toothbrushing duration. Timerstudy». Journal of Clinical Periodontology. 20 (7): 476–481. doi:10.1111/j.1600-051X.1993.tb00394.x. PMID 8354721.
  31. ↑ Van der Weijden FA, Timmerman MF, Snoek IM, Reijerse E, Van der Velden U (1996 թ․ հուլիս). «Toothbrushing duration and plaque removing efficacy of electric toothbrushes». American Journal of Dentistry. 9 Spec No: S31–S36. PMID 9002786.
  32. ↑ Saxer UP, Barbakow J, Yankell SL. "New studies on estimated and actual toothbrushing times and dentifrice use." J Clin Dent 1998;9(2):49–51
  33. ↑ Robinson HB (1946 թ․ սեպտեմբեր). «Toothbrushing habits of 405 persons». Journal of the American Dental Association. 33 (17): 1112–1117. doi:10.14219/jada.archive.1946.0156. PMID 21000167.
  34. ↑ Beals D, Ngo T, Feng Y, Cook D, Grau DG, Weber DA. "Development and laboratory evaluation of a new toothbrush with a novel brush head design." Am J Dent. 2000;13:5A–13A
  35. 1 2 McCracken GI, Janssen J, Swan M, Steen N, de Jager M, Heasman PA (2003 թ․ մայիս). «Effect of brushing force and time on plaque removal using a powered toothbrush». Journal of Clinical Periodontology. 30 (5): 409–413. doi:10.1034/j.1600-051x.2003.20008.x. PMID 12716332.
  36. 1 2 Slots J (2012 թ․ հոկտեմբեր). «Low-cost periodontal therapy». Periodontology 2000. 60 (1): 110–137. doi:10.1111/j.1600-0757.2011.00429.x. PMID 22909110.
  37. ↑ Marinho VC, Worthington HV, Walsh T, Clarkson JE (2013 թ․ հուլիս). «Fluoride varnishes for preventing dental caries in children and adolescents». The Cochrane Database of Systematic Reviews (7): CD002279. doi:10.1002/14651858.CD002279.pub2. PMC 10758998. PMID 23846772.
  38. ↑ Chong LY, Clarkson JE, Dobbyn-Ross L, Bhakta S (2018 թ․ մարտ). «Slow-release fluoride devices for the control of dental decay». The Cochrane Database of Systematic Reviews. 3 (3): CD005101. doi:10.1002/14651858.CD005101.pub4. PMC 6494221. PMID 29495063.
  39. ↑ Park SY, Kim SH, Kang SH, Yoon CH, Lee HJ, Yun PY, և այլք: (2019 թ․ ապրիլ). «Improved oral hygiene care attenuates the cardiovascular risk of oral health disease: a population-based study from Korea». European Heart Journal. 40 (14): 1138–1145. doi:10.1093/eurheartj/ehy836. PMID 30561631.
  40. ↑ Del Pinto R, Pietropaoli D, Grassi G, Muiesan ML, Monaco A, Cossolo M, և այլք: (2022 թ․ դեկտեմբեր). «Home oral hygiene is associated with blood pressure profiles: Results of a nationwide survey in Italian pharmacies». Journal of Clinical Periodontology. 49 (12): 1234–1243. doi:10.1111/jcpe.13720. PMC 9826426. PMID 36089901.
  41. 1 2 3 4 «Brushing – Your Dental Health». Australian Dental Association. Արխիվացված է օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 21-ին. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 16-ին.
  42. ↑ «New research finds electric toothbrushes 'fairly horrifying' for the environment - but bamboo brushes aren't the answer». independent (անգլերեն). 2020 թ․ սեպտեմբերի 15. Վերցված է 2021 թ․ մայիսի 8-ին.
  43. 1 2 Hashizume LN, Dariva A (2015 թ․ դեկտեմբեր). «Effect of sonic vibration of an ultrasonic toothbrush on the removal of Streptococcus mutans biofilm from enamel surface». American Journal of Dentistry. 28 (6): 347–350. PMID 26846041.
  44. ↑ Re D, Augusti G, Battaglia D, Giannì AB, Augusti D (2015 թ․ մարտ). «Is a new sonic toothbrush more effective in plaque removal than a manual toothbrush?». European Journal of Paediatric Dentistry. 16 (1): 13–18. PMID 25793947.
  45. ↑ Deacon SA, Glenny AM, Deery C, Robinson PG, Heanue M, Walmsley AD, Shaw WC (2010 թ․ դեկտեմբեր). «Different powered toothbrushes for plaque control and gingival health». The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2010 (12): CD004971. doi:10.1002/14651858.CD004971.pub2. PMC 8406707. PMID 21154357.
  46. 1 2 Accepted Dental Therapeutics. Vol. Section III (40th ed.). Council on Dental Therapeutics.
  47. ↑ Schmid MO, Balmelli OP, Saxer UP (1976 թ․ օգոստոս). «Plaque-removing effect of a toothbrush, dental floss, and a toothpick». Journal of Clinical Periodontology. 3 (3): 157–165. doi:10.1111/j.1600-051X.1976.tb01863.x. PMID 1067277.
  48. ↑ «Toddler Bad Breath: A Comprehensive Guide for Concerned Parents» (ամերիկյան անգլերեն). 2023 թ․ նոյեմբերի 6. Վերցված է 2023 թ․ նոյեմբերի 30-ին.
  49. ↑ Wiley C (2017). «Using a Tongue Cleaner for a Cleaner Mouth». Colgate. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ նոյեմբերի 15-ին. Վերցված է 2017 թ․ ապրիլի 16-ին.
  50. ↑ Cobb CM, Rodgers RL, Killoy WJ (1988 թ․ մարտ). «Ultrastructural examination of human periodontal pockets following the use of an oral irrigation device in vivo». Journal of Periodontology. 59 (3): 155–163. doi:10.1902/jop.1988.59.3.155. PMID 3162980.
  51. ↑ Greenstein G (1988 թ․ ապրիլ). «The ability of subgingival irrigation to enhance periodontal health». Compendium. 9 (4): 327–9, 332–4, 336–8. PMID 3073855.
  52. ↑ Ciancio S (1988). «Oral Irrigation: A Current Perspective». Biological Therapies in Dentistry. 3: 33.
  53. ↑ Flemmig TF, Newman MG, Nachnani S, Rodrigues A, Calsina G, Lee Y, և այլք: (1989). «Chlorhexidine and irrigation in gingivitis: 6 months correlative clinical and microbiological findings». J Dent Res (68 (spec issue)).
  54. ↑ Slot DE, Dörfer CE, Van der Weijden GA (2008 թ․ նոյեմբեր). «The efficacy of interdental brushes on plaque and parameters of periodontal inflammation: a systematic review». International Journal of Dental Hygiene. 6 (4): 253–264. doi:10.1111/j.1601-5037.2008.00330.x. PMID 19138177.
  55. ↑ Prevention Magazine Editors (2010 թ․ մարտի 2). The Doctors Book of Home Remedies: Quick Fixes, Clever Techniques, and Uncommon Cures to Get You Feeling Better Fast. Potter/Ten Speed/Harmony/Rodale. էջ 442. ISBN 978-1-60529-160-4.
  56. 1 2 Dyck D, Bertone M, Knutson K, Campbell A (2012 թ․ նոյեմբեր). «Improving oral care practice in long-term care». The Canadian Nurse. 108 (9): 20–24. PMID 23193758.
  57. ↑ İnce, Gizem; Gürsoy, Hare; İpçi, Şebnem Dirikan; Cakar, Gokser; Emekli-Alturfan, Ebru; Yılmaz, Selçuk (2015). «Clinical and Biochemical Evaluation of Lozenges Containing Lactobacillus reuteri as an Adjunct to Non-Surgical Periodontal Therapy in Chronic Periodontitis». Journal of Periodontology (անգլերեն). 86 (6): 746–754. doi:10.1902/jop.2015.140612. ISSN 1943-3670.
  58. ↑ JCDA • www.cda-adc.ca/jcda • October 2009, Vol. 75, No. 8
  59. ↑ «Academy of General Dentistry. How Does What I Eat Affect My Oral Health?». www.knowyourteeth.com. Վերցված է 2020 թ․ ապրիլի 30-ին.
  60. ↑ Staff (2011). «Prevention». British Dental Centre. Արխիվացված է օրիգինալից 2012 թ․ հուլիսի 19-ին. Վերցված է 2012 թ․ հունիսի 28-ին.
  61. ↑ «Fluoride Facts» (PDF). American Dental Hygienists Association. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2017 թ․ հուլիսի 3-ին. Վերցված է 2025 թ․ մարտի 12-ին.
  62. ↑ «Diet and Oral Health». Web MD. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
  63. ↑ «7 foods for healthy teeth». Orthodontics Australia. 2017 թ․ սեպտեմբերի 27. Արխիվացված է օրիգինալից 2021-03-06-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 10-ին.
  64. ↑ «Symptoms and causes - Mayo Clinic». Mayo Clinic (անգլերեն). Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 7-ին.
  65. ↑ «The cold, hard truth: Chewing ice and teeth». Go Ask Alice!. Վերցված է 2017 թ․ մայիսի 7-ին.
  66. ↑ Dietrich T, Maserejian NN, Joshipura KJ, Krall EA, Garcia RI (2007 թ․ ապրիլ). «Tobacco use and incidence of tooth loss among US male health professionals». Journal of Dental Research. 86 (4): 373–377. doi:10.1177/154405910708600414. PMC 2582143. PMID 17384035.
  67. ↑ Palmer RM, Wilson RF, Hasan AS, Scott DA (2005). «Mechanisms of action of environmental factors--tobacco smoking». Journal of Clinical Periodontology. 32 (Suppl 6): 180–195. doi:10.1111/j.1600-051X.2005.00786.x. PMID 16128837.
  68. ↑ Ryder MI (2007). «The influence of smoking on host responses in periodontal infections». Periodontology 2000. 43: 267–277. doi:10.1111/j.1600-0757.2006.00163.x. PMID 17214844.
  69. ↑ Waldron C, Nunn J, Mac Giolla Phadraig C, Comiskey C, Guerin S, van Harten MT, և այլք: (2019 թ․ մայիս). «Oral hygiene interventions for people with intellectual disabilities». The Cochrane Database of Systematic Reviews. 5 (5): CD012628. doi:10.1002/14651858.CD012628.pub2. PMC 6543590. PMID 31149734.
  70. ↑ Osunde OD, Adebola RA, Adeoye JB, Bassey GO (2014 թ․ մայիս). «Comparative study of the effect of warm saline mouth rinse on complications after dental extractions». International Journal of Oral and Maxillofacial Surgery. 43 (5): 649–653. doi:10.1016/j.ijom.2013.09.016. PMID 24314857.
  71. ↑ Haas AN, Wagner TP, Muniz FW, Fiorini T, Cavagni J, Celeste RK (2016 թ․ դեկտեմբեր). «Essential oils-containing mouthwashes for gingivitis and plaque: Meta-analyses and meta-regression». Journal of Dentistry. 55: 7–15. doi:10.1016/j.jdent.2016.09.001. PMID 27628316.
  72. ↑ Strydonck DA, Slot DE, Velden U, Weijden F. "Effect of a chlorhexidine mouthrinse on plaque, gingival inflammation and staining in gingivitis patients: a systematic review." Journal of Clinical Periodontology. 2012;39(11):1042–1055.
  73. ↑ Van Leeuwen MP, Slot DE, Van der Weijden GA (2011 թ․ փետրվար). «Essential oils compared to chlorhexidine with respect to plaque and parameters of gingival inflammation: a systematic review». Journal of Periodontology. 82 (2): 174–194. doi:10.1902/jop.2010.100266. PMID 21043801.
  74. ↑ Harrison Z, Johnson A, Douglas CW (2004 թ․ մայիս). «An in vitro study into the effect of a limited range of denture cleaners on surface roughness and removal of Candida albicans from conventional heat-cured acrylic resin denture base material». Journal of Oral Rehabilitation. 31 (5): 460–467. doi:10.1111/j.1365-2842.2004.01250.x. PMID 15140172.
  75. 1 2 Iinuma T, Arai Y, Abe Y, Takayama M, Fukumoto M, Fukui Y, և այլք: (2015 թ․ մարտ). «Denture wearing during sleep doubles the risk of pneumonia in the very elderly». Journal of Dental Research. 94 (3 Suppl): 28S–36S. doi:10.1177/0022034514552493. PMC 4541085. PMID 25294364.
  76. ↑ Stafford GD, Arendorf T, Huggett R (1986 թ․ ապրիլ). «The effect of overnight drying and water immersion on candidal colonization and properties of complete dentures». Journal of Dentistry. 14 (2): 52–56. doi:10.1016/0300-5712(86)90051-5. PMID 3469239.
  77. ↑ Duyck J, Vandamme K, Krausch-Hofmann S, Boon L, De Keersmaecker K, Jalon E, Teughels W (2016). «Impact of Denture Cleaning Method and Overnight Storage Condition on Denture Biofilm Mass and Composition: A Cross-Over Randomized Clinical Trial». PLOS ONE. 11 (1): e0145837. Bibcode:2016PLoSO..1145837D. doi:10.1371/journal.pone.0145837. PMC 4701668. PMID 26730967.
  78. ↑ Duyck J, Vandamme K, Muller P, Teughels W (2013 թ․ դեկտեմբեր). «Overnight storage of removable dentures in alkaline peroxide-based tablets affects biofilm mass and composition». Journal of Dentistry. 41 (12): 1281–1289. doi:10.1016/j.jdent.2013.08.002. PMID 23948391.
  79. ↑ «How to care for your retainer?». Orthodontics Australia. 2020 թ․ հունվարի 16. Արխիվացված է օրիգինալից 2025-03-28-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 10-ին.
  80. ↑ «How to Take Care of Your Retainer». priebeorthodontics.com. 2018 թ․ ապրիլի 23. Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ մարտի 5-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 10-ին.
  81. 1 2 Dr. Akshima Sahi. «Taking Care of Your Teeth with Braces». News Medical. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 10-ին.
  82. 1 2 «Caring for braces». Orthodontics Australia. 2017 թ․ հունիսի 27. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ փետրվարի 11-ին. Վերցված է 2020 թ․ փետրվարի 10-ին.
  83. 1 2 Benson PE, Parkin N, Dyer F, Millett DT, Germain P (2019 թ․ նոյեմբեր). «Fluorides for preventing early tooth decay (demineralised lesions) during fixed brace treatment». The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2019 (11). doi:10.1002/14651858.cd003809.pub4. PMC 6863098. PMID 31742669.
  84. ↑ Li X, Kolltveit KM, Tronstad L, Olsen I (2000 թ․ հոկտեմբեր). «Systemic diseases caused by oral infection». Clinical Microbiology Reviews. 13 (4): 547–558. doi:10.1128/CMR.13.4.547-558.2000. PMC 88948. PMID 11023956.
  85. ↑ Lai YL (2004 թ․ օգոստոս). «Osteoporosis and periodontal disease». Journal of the Chinese Medical Association. 67 (8): 387–388. PMID 15553796.
  86. ↑ Zhao T, Wu X, Zhang Q, Li C, Worthington HV, Hua F (2020 թ․ դեկտեմբեր). «Oral hygiene care for critically ill patients to prevent ventilator-associated pneumonia». The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2020 (12): CD008367. doi:10.1002/14651858.CD008367.pub4. PMC 8111488. PMID 33368159.
  87. ↑ Kisely, Steve (2016 թ․ մայիս). «No Mental Health without Oral Health». The Canadian Journal of Psychiatry (անգլերեն). 61 (5): 277–282. doi:10.1177/0706743716632523. ISSN 0706-7437. PMC 4841282. PMID 27254802.
  88. ↑ «How mental illness affects your oral health». Արխիվացված է օրիգինալից 2024-04-20-ին. Վերցված է 2025-03-12-ին.
  89. ↑ Kisely, Steve; Baghaie, Hooman; Lalloo, Ratilal; Siskind, Dan; Johnson, Newell W. (2015 թ․ հունվար). «A Systematic Review and Meta-Analysis of the Association Between Poor Oral Health and Severe Mental Illness». Psychosomatic Medicine (անգլերեն). 77 (1): 83–92. doi:10.1097/PSY.0000000000000135. ISSN 0033-3174. PMID 25526527. S2CID 23281727.
  90. ↑ Ho, HD; Satur, J; Meldrum, R (2017 թ․ մարտի 29). «Perceptions of oral health by those living with mental illnesses in the Victorian Community - The consumer's perspective». International Journal of Dental Hygiene. 16 (2): e10–e16. doi:10.1111/idh.12278. hdl:11343/292713. ISSN 1601-5029. PMID 28370974. S2CID 4932351.
  91. ↑ Brondani, Mario A.; Alan, Rana; Donnelly, Leeann (2017 թ․ մայիսի 22). «Stigma of addiction and mental illness in healthcare: The case of patients' experiences in dental settings». PLOS ONE (անգլերեն). 12 (5): e0177388. Bibcode:2017PLoSO..1277388B. doi:10.1371/journal.pone.0177388. ISSN 1932-6203. PMC 5439661. PMID 28531176.
  92. ↑ Tiwari, Tamanna; Kelly, Abigail; Randall, Cameron L.; Tranby, Eric; Franstve-Hawley, Julie (2022). «Association Between Mental Health and Oral Health Status and Care Utilization». Frontiers in Oral Health. 2. doi:10.3389/froh.2021.732882. ISSN 2673-4842. PMC 8859414. PMID 35199101.
  93. ↑ de Mey, Langha; Çömlekçi, Ceren; de Reuver, Fione; van Waard, Ineke; van Gool, Ronald; Scheerman, Janneke F.M.; van Meijel, Berno (2016 թ․ հուլիս). «Oral Hygiene in Patients With Severe Mental Illness: A Pilot Study on the Collaboration Between Oral Hygienists and Mental Health Nurses: Oral Hygiene in Patients With Severe Mental Illness: A Pilot Study on the Collaboration Between Oral Hygienists and Mental Health Nurses». Perspectives in Psychiatric Care (անգլերեն). 52 (3): 194–200. doi:10.1111/ppc.12117. PMID 25902957.
  94. ↑ Shappell, Antoinette V.; Cartier, Pierre M. (2023 թ․ հունիսի 27). «Understanding the Mental-Dental Health Connection Said to Be Integral to Patient Care». Psychiatric News (անգլերեն). 58 (7). doi:10.1176/appi.pn.2023.07.6.15. S2CID 259712437.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Բերանի_խոռոչի_հիգիենա&oldid=10934318» էջից