Բեռլինի գրավում

Բեռլինի ճակատամարտ

ճակատամարտ

Մասն է	• Հայրենական մեծ պատերազմ  • Բեռլինի ճակատամարտ
Երկիր	Գերմանիա
Վայր	Բեռլին
Կոորդինատներ	52°31′7″N 13°22′34″E
Սկսած	23 ապրիլի 1945
Ավարտված	2 մայիսի 1945
Ներկայացված է ստեղծագործության մեջ	Բեռլինի անկումը, Ազատագրում։ Ճակատամարտ Բեռլինի համար, Battle of Berlin
Order of battle	order of battle for the battle in Berlin

Բեռլինի գրավում, 1945 թվականի Բեռլինի հարձակողական գործողության եզրափակիչ մաս։ Գործողության արդյունքում Կարմիր բանակը գրավեց նացիստական Գերմանիայի մայրաքաղաքը: Բեռլինը գրավելու գործողությունը տևել է ապրիլի 24-ից մինչև մայիսի 2-ը։

Բեռլինի Գրավումը

1945 թվականի ապրիլի 24-ի երեկոյան (մոտավորապես 19:10) 2-րդ գվարդիական տանկային բանակը ներխուժեց Բեռլին հյուսիս-արևմուտքից և մարտեր վարեց Սիմենսշտադտի շրջանում։ 3-րդ հարվածային բանակը մարտեր էր վարում Բեռլինի հյուսիսային և հյուսիս-արևմտյան ծայրամասերում։ 5-րդ հարվածային բանակը 11-րդ տանկային կորպուսի հետ արևելքից գրոհում էր Բեռլինը։ 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի 3-րդ գվարդիական տանկային բանակը, որը հարձակվում էր հարավից, ապրիլի 22-ի երեկոյան հասավ Թելթով ջրանցքին, ապրիլի 24-ի առավոտյան հաղթահարեց այն և սկսեց մարտեր Բեռլինի հարավային մասի համար։ Ապրիլի 24-ի երեկոյան, գրավելով Բեռլինի հարավ-արևելյան արվարձանները, քաղաքին անմիջապես մոտեցան 1-ին գվարդիական տանկային և 8-րդ գվարդիական բանակները։

Բեռլինում այս ուժերին գերմանական հրամանատարությունը կարող էր հակադրել միայն գեներալ Հ. Վեյդլինգի 56-րդ տանկային կորպուսը, որը ներառում էր հինգ դիվիզիա («Մյունխեբերգ» տանկային դիվիզիա, 20-րդ մոտորիզացված դիվիզիա, 9-րդ դեսանտային դիվիզիա, 18-րդ մոտորիզացված դիվիզիա և ՍՍ «Նորդլանդ» մոտորիզացված դիվիզիա), ինչպես նաև ֆոլքսշտուրմի 30 գումարտակ։ Պաշտպանության հիմքը հակաօդային մարտկոցներն էին, որոնք այժմ գործում էին ցամաքային թիրախների դեմ։

Ապրիլի 25-ի կեսօրին 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի 4-րդ գվարդիական տանկային բանակի 6-րդ գվարդիական մեխանիզացված կորպուսը հաղթահարեց Հաֆել գետը և միացավ 1-ին Բելառուսական ռազմաճակատի 47-րդ բանակի 328-րդ դիվիզիայի ստորաբաժանումներին՝ այդպիսով փակելով Բեռլինի շրջապատման օղակը։

Ապրիլի 25-ի վերջում Բեռլինի կայազորը պաշտպանվում էր մոտ 327 քառ. կմ տարածքում։ Բեռլինում խորհրդային զորքերի ռազմաճակատի ընդհանուր երկարությունը կազմում էր մոտ 100 կմ։

Բեռլինի խմբավորումը, ըստ խորհրդային հրամանատարության գնահատականի, կազմում էր մոտ 200 հազար զինվոր և սպա, 3 հազար հրանոթ և 250 տանկ, ներառյալ ֆոլքսշտուրմը՝ ժողովրդական աշխարհազորը։ Քաղաքի պաշտպանությունը մանրակրկիտ մտածված էր և գերազանց նախապատրաստված։ Հիմքում ընկած էր ուժեղ կրակի, հենակետերի և դիմադրության հանգույցների համակարգը։ Բեռլինում ստեղծվել էր պաշտպանության ինը սեկտոր՝ ութը շրջագծով և մեկը կենտրոնում։ Որքան մոտ էր քաղաքի կենտրոնին, այնքան պաշտպանությունն ավելի խիտ էր դառնում։ Հատուկ ամրություն էին տալիս մեծ հաստություն ունեցող պատերով զանգվածային քարե կառույցները։ Շատ շենքերի պատուհաններն ու դռները փակվում էին և վերածվում կրակ վարելու համար նախատեսված բացվածքների։ Ընդհանուր առմամբ քաղաքում կար մինչև 400 երկաթբետոնե մշտական կառույց՝ բազմահարկ բունկերներ (մինչև 6 հարկ) և ամրություններ՝ զինված հրանոթներով (այդ թվում հակաօդայինով) և գնդացիրներով։ Փողոցները փակված էին մինչև չորս մետր հաստությամբ հզոր բարիկադներով։ Պաշտպանվողներն ունեին մեծ քանակությամբ ֆաուստ փամփուշտներ, որոնք փողոցային մարտերի պայմաններում դարձան հակատանկային հզոր զենք։ Գերմանական պաշտպանության համակարգում կարևոր նշանակություն ունեին ստորգետնյա կառույցները, այդ թվում մետրոն, որոնք հակառակորդը լայնորեն օգտագործում էր զորքերի գաղտնի մանևրի համար, ինչպես նաև հրետանային և ռմբակոծությունների հարվածներից պաշտպանվելու համար։

Քաղաքի շուրջ տեղակայված էր ռադիոտեղորոշման դիտակետերի ցանց։ Բեռլինն ուներ հզոր հակաօդային պաշտպանություն, որն ապահովում էր 1-ին հակաօդային դիվիզիան։ Նրա հիմնական ուժերը տեղակայված էին երեք հսկայական բետոնե կառույցներում՝ Տիրգարտենի Զոոբունկերում, Հումբոլդտհայնում և Ֆրիդրիխսհայնում։ Դիվիզիան զինված էր 128, 88 և 20 մմ հակաօդային հրանոթներով։ Հատկապես ուժեղ ամրացված էր ջրանցքներով կտրտված Բեռլինի կենտրոնը՝ Շպրեե գետով, որը փաստացի դարձել էր մեկ հսկայական ամրոց։ Մարդկանց և տեխնիկայի գերակայություն ունենալով՝ Կարմիր բանակը չէր կարող լիովին օգտագործել իր առավելությունները քաղաքային թաղամասերում։ Առաջին հերթին դա վերաբերում էր ավիացիային։ Ցանկացած հարձակման հարվածող ուժը՝ տանկերը, հայտնվելով քաղաքի նեղ փողոցներում, դառնում էին լավ թիրախներ։ Այդ պատճառով փողոցային մարտերում գեներալ Վասիլի Իվանովիչ Չույկովի 8-րդ գվարդիական բանակը կիրառեց դեռևս Ստալինգրադի ճակատամարտում փորձարկված գրոհային խմբերի փորձը. հրաձգային դասակին կամ վաշտին կցվում էին 2-3 տանկ, ինքնագնաց հրանոթ, ինժեներասակրավորային ստորաբաժանում, կապի մասնագետներ և հրետանի։ Գրոհային ջոկատների գործողություններին, որպես կանոն, նախորդում էր կարճ, բայց հզոր հրետանային նախապատրաստությունը։ Ապրիլի 26-ին Բեռլինի գրոհին մասնակցում էին 1-ին Բելառուսական ռազմաճակատի վեց բանակ (47 Բ, 3, 5 Հար. Բ, 8 գվ. Բ, 1, 2 գվ. ՏԲ) և 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատի երեք բանակ (28 Բ, 3 և 4 գվ. ՏԲ)։

Ապրիլի 27-ին, երկու ռազմաճակատների՝ Բեռլինի կենտրոն խորապես առաջացած բանակների գործողությունների արդյունքում, հակառակորդի խմբավորումը ձգվեց նեղ շերտով արևելքից արևմուտք՝ տասնվեց կիլոմետր երկարությամբ և երկու-երեք, որոշ տեղերում հինգ կիլոմետր լայնությամբ։

Մարտերը շարունակվում էին և՛ ցերեկը, և՛ գիշերը։ Դեպի Բեռլինի կենտրոն ճեղքելով, խորհրդային զինվորները տանկերով անցնում էին տների միջով՝ դուրս մղելով պաշտպանվողներին ավերակներից։ Ապրիլի 28-ին քաղաքի պաշտպանների ձեռքերում մնաց միայն նրա կենտրոնական մասը, որը բոլոր կողմերից գնդակոծվում էր խորհրդային հրետանու կողմից։

Ապրիլի 29-ին 1-ին գվարդիական տանկային բանակը ստացավ հրաման՝ 8-րդ գվարդիական բանակի հետ համագործակցելով գրավել կայսերական դիվանատունը, Տիրգարտեն պարկը, Կենդանաբանական այգին և միանալ 3-րդ հարվածային և 2-րդ գվարդիական տանկային բանակներին, որոնք հարձակվում էին հյուսիսից և հյուսիս-արևմուտքից։

Մարտեր քաղաքի կենտրոնի համար և Ռայխստագի գրավումը

Ապրիլի 28-ի երեկոյան 1-ին Բելառուսական ռազմաճակատի 3-րդ հարվածային բանակի զորամասերը հասան Ռայխստագի շրջան։ Նույն գիշերը Ռայխստագի կայազորին օժանդակելու համար օդային դեսանտ իջեցվեց Ռոստոկի ծովային ուսումնարանի կուրսանտներից։ Սա Լյուֆտվաֆեի վերջին նշանակալի գործողությունն էր Բեռլինի երկնքում։

Ապրիլի 29-ի գիշերը կապիտան Ս. Ա. Նեուստրոևի և ավագ լեյտենանտ Կ. Յա. Սամսոնովի հրամանատարությամբ 150-րդ և 171-րդ հրաձգային դիվիզիաների առաջապահ գումարտակների գործողություններով գրավվեց Մոլտկեի կամուրջը՝ Շպրեե գետի վրա։ Ապրիլի 30-ի առավոտյան, զգալի կորուստներ կրելով, գրոհով գրավվեց ներքին գործերի նախարարության շենքը։ Ճանապարհը դեպի Ռայխստագ բաց էր։

Ռայխստագը միանգամից գրավելու փորձը անհաջող եղավ։ Շենքը պաշտպանում էր 5 հազարանոց կայազորը։ Շենքի առջև փորված էր հակատանկային խրամատ՝ լցված ջրով, ինչը դժվարացնում էր ճակատային հարձակումը։ Թագավորական հրապարակում խոշոր տրամաչափի հրետանի չկար, որը կարող էր անցքեր բացել հզոր պատերում։ Չնայած մեծ կորուստներին, հարձակվելու ունակ բոլոր զինվորները հավաքվել էին համախմբված գումարտակներում առաջին գծում՝ վերջին վճռական գրոհի համար։

Հիմնականում Ռայխստագն ու Ռայխսկանցելյարիան պաշտպանում էին ՍՍ զորքերը՝ ՍՍ «Նորդլանդ» դիվիզիայի ստորաբաժանումները, ՍՍ «Շարլեման» դիվիզիայիցֆրանսիական Ֆենե գումարտակը, 15-րդ ՍՍ գրենադերական դիվիզիայի (լատվիական թիվ 1) լատվիական գումարտակը, ինչպես նաև Ադոլֆ Հիտլերի ՍՍ անձնական պահակախմբի ստորաբաժանումները (որոշ տվյալներով, նրանք շուրջ 600-900 մարդ էին)։

Համաձայն 150-րդ հրաձգային դիվիզիայի մարտական գործողությունների մատյանի՝ 1945 թվականի ապրիլի 30-ին ժամը 14:25-ին լեյտենանտ Ռահիմժան Կոշկարբաևը և շարքային Գրիգորի Բուլատովն առաջինը դրոշ բարձրացրին Ռայխստագի գլխավոր մուտքի աստիճանների վրա։

Ապրիլի 30-ի երեկոյան Ռայխստագի հյուսիս-արևմտյան պատի բացվածքով, որը բացել էին 171-րդ դիվիզիայի սակրավորները, խորհրդային մարտիկների խումբը ներխուժեց շենք։ Գրեթե միաժամանակ կենտրոնական մուտքից այն գրոհում էին 150-րդ հրաձգային դիվիզիայի զինվորները։ Այս անցուղին հետևակի համար բացեցին 207-րդ հրաձգային դիվիզիայի հակատանկային դիվիզիոնի հրամանատար Ալեքսանդր Բեսարաբի թնդանոթները։

Գրոհի ժամանակ մեծ օգնություն ցուցաբերեցին 23-րդ տանկային բրիգադայի, 85-րդ առանձին տանկային գնդի և 88-րդ առանձին գվարդիական ծանր տանկային գնդի տանկերը։ Օրինակ, առավոտից 88-րդ առանձին գվարդիական ծանր տանկային գնդի մի քանի տանկեր, անցնելով Շպրեե գետը պահպանված Մոլտկեի կամրջով, կրակային դիրքեր զբաղեցրին Կրոնպրինցենուֆեր ափին։ Ժամը 13:00-ին տանկերը ուղիղ նշանառությամբ կրակ բացեցին Ռայխստագի վրա՝ մասնակցելով գրոհին նախորդող ընդհանուր հրետանային նախապատրաստությանը։ Ժամը 18:30-ին տանկերն իրենց կրակով աջակցեցին նաև Ռայխստագի երկրորդ գրոհին և միայն շենքի ներսում մարտերի սկսվելուց հետո դադարեցրին կրակը։

1945 թվականի ապրիլի 30-ին ժամը 21:45-ին գեներալ-մայոր Վ. Մ. Շատիլովի հրամանատարությամբ 150-րդ հրաձգային դիվիզիայի և գնդապետ Ա. Ի. Նեգոդայի հրամանատարությամբ 171-րդ հրաձգային դիվիզիայի զորամասերը գրավեցին Ռայխստագի շենքի առաջին հարկը։

Կորցնելով վերին հարկերը՝ հիտլերականները թաքնվեցին նկուղում և շարունակեցին դիմադրությունը։ Նրանք հաշվարկում էին դուրս գալ շրջապատումից՝ կտրելով Ռայխստագում գտնվող խորհրդային զինվորներին հիմնական ուժերից։

Մայիսի 1-ի վաղ առավոտյան Ռայխստագի վրա բարձրացվեց 150-րդ հրաձգային դիվիզիայի գրոհային դրոշը, սակայն Ռայխստագի համար մարտը շարունակվեց ամբողջ օրը, և միայն մայիսի 2-ի գիշերը Ռայխստագի կայազորը կապիտուլյացիա հայտարարեց։

Ապրիլի 30-ին 11-րդ գվարդիական տանկային կորպուսի տանկերը 5-րդ հարվածային բանակի հրաձգային դիվիզիաների հետ համատեղ դուրս եկան դեպի կայսերական դիվանատուն և կրակ բացեցին նրա վրա։ 2-րդ գվարդիական տանկային բանակը Լեհական բանակի 1-ին բանակի հետ մարտեր էր վարում Տիրգարտեն պարկի համար։ Այդ օրը կայսերական դիվանատան բունկերում ինքնասպանություն գործեց Ադոլֆ Հիտլերը։ Ապրիլի 30-ի երեկոյան հարավից Կենդանաբանական այգի ներխուժած 8-րդ գվարդիական և 1-ին գվարդիական տանկային բանակների և հյուսիսից հարձակվող 2-րդ գվարդիական տանկային բանակի ու Լեհական բանակի 1-ին բանակի միջև ընդամենը 600-800 մետր էր։

Բեռլինի պաշտպանությունը հրամանատարող Հելմուտ Վեյդլինգը հետագայում ցուցմունք տվեց.

Ապրիլի 27-ի երեկոյան ինձ համար լիովին պարզ դարձավ, որ կան միայն երկու հնարավորություն՝ կապիտուլյացիա կամ ճեղքում: Բեռլինում պայքարի հետագա շարունակումը նշանակում էր հանցագործություն: Իմ խնդիրն էր կայսերական դիվանատանը իրավիճակի հերթական քննարկման ժամանակ Հիտլերին բացատրել հետագա պայքարի ամբողջ անհեռանկարայնությունը և հասնել Բեռլինի հանձնման համաձայնությանը... ...Ճեղքման պլանի մշակումը կատարվեց ապրիլի 28-ի առավոտյան Բենդելերբլոկում գտնվող հրամանատարական կետում: Ճեղքումը նախատեսվում էր երեք ալիքով երկու կողմից՝ Շպանդաուից հարավ գտնվող Հաֆել գետի կամուրջների միջով: Երրորդ ալիքում պետք է գտնվեր Հիտլերը իր շտաբի հետ... ...Հիտլերը երկար մտորեց, այնուհետև հոգնած, անհույս ձայնով ասաց. «Ինչո՞վ կարող է օգնել այս ճեղքումը: Պե՞տք է ինձ շրջել-թափառել տարածքում և սպասել իմ վախճանին գյուղացու տանը կամ այլ վայրում: Ավելի լավ է, այդ դեպքում ես կմնամ այստեղ»... ...Կրեբսն աջակցում էր ինձ ճեղքման թույլտվություն ստանալու ջանքերում, սակայն շատ զգույշ ձևով: Վերջապես որոշում ընդունվեց: Օդից մատակարարման շարունակական բացակայության դեպքում զորքերը կարող են ճեղքել փոքր խմբերով... ...Ապրիլի 30-ին ժամը 10-ին Բենդլերբլոկ իմ հրամանով հրավիրվել էին բոլոր տեղամասերի հրամանատարները, որպեսզի նրանց բացատրվի, թե ինչ է նշանակում «փոքր խմբեր» և սահմանվի ճեղքման ժամանակը: Քանի որ ապրիլի 29-ից 30-ի գիշերը օդից մատակարարումը գրեթե ամբողջությամբ դադարել էր, ես ճեղքման ժամանակը նշանակեցի ապրիլի 30-ի ժամը 22-ին... ..Մոտավորապես ժամը 17-ին ես պատրաստվում էի գնալ կայսերական դիվանատուն, երբ կրկին հայտնվեց շտուրմբաննֆյուրերը: Նրան առաջնորդեցին ինձ մոտ, և նա փոխանցեց հետևյալ բովանդակությամբ գրություն. «Գեներալ Վեյդլինգը պետք է անհապաղ ներկայանա կայսերական դիվանատուն՝ Կրեբսի մոտ: Ապրիլի 30-ի երեկոյան նախատեսված բոլոր միջոցառումները պետք է հետաձգվեն»... ...Ինձ անմիջապես տարան ֆյուրերի աշխատասենյակ: Սեղանի մոտ արդեն նստած էին Գեբելսը, Բորմանը և Կրեբսը: Իմ ժամանման պահին երեքն էլ ոտքի կանգնեցին: Կրեբսը հանդիսավոր տոնով հայտարարեց հետևյալը. «1. Հիտլերը ժամը 15-ին ինքնասպան է եղել: 2. Նրա մահը առայժմ պետք է գաղտնի մնա: Սրա մասին գիտի միայն շատ փոքր շրջանակ: Դուք նույնպես պետք է գաղտնիության պարտավորություն տաք: 3. Հիտլերի մարմինը, համաձայն նրա վերջին կամքի, լցվել է բենզինով և այրվել կայսերական դիվանատան տարածքում: 4. Իր կտակում Հիտլերը նշանակել է հետևյալ կառավարությունը. ռայխսպրեզիդենտ՝ գրոս-ծովակալ Դենից, ռայխսկանցլեր՝ ռայխսմինիստր Գեբելս, կուսակցության նախարար՝ ռայխսլայտեր Բորման, պաշտպանության նախարար՝ ֆելդմարշալ Շերներ, գերմանական ներքին գործերի նախարար՝ Զայս-Ինկվարտ: Մնացած նախարարական պաշտոնները ներկայումս զբաղեցված չեն, քանի որ դրանք նշանակություն չունեն: 5. Ռադիոյով այս մասին տեղեկացվել է մարշալ Ստալինը: 6. Արդեն մոտավորապես 2 ժամ փորձ է արվում կապ հաստատել խորհրդային հրամանատարական ատյանների հետ՝ Բեռլինում ռազմական գործողությունների դադարեցման խնդրանքով: Հաջողության դեպքում ասպարեզ է գալիս Հիտլերի կողմից օրինականացված գերմանական կառավարությունը, որը Խորհրդային Միության հետ բանակցություններ կվարի կապիտուլյացիայի շուրջ: Որպես պարլամենտական առաջ են մղում ինձ։

Չույկովի բանակցությունները Կրեբսի հետ

Ապրիլի 30-ի ուշ երեկոյան գերմանական կողմը հրադադար խնդրեց բանակցությունների համար: Մայիսի 1-ին, մոտավորապես գիշերվա ժամը 03:30-ին, գեներալ Չույկովի 8-րդ գվարդիական բանակի շտաբ ժամանեց գերմանական ցամաքային զորքերի գլխավոր շտաբի պետ գեներալ Կրեբսը, ով հայտնեց Հիտլերի ինքնասպանության մասին և կարդաց նրա կտակը: Կրեբսը Չույկովին փոխանցեց Գերմանիայի նոր կառավարության առաջարկը՝ զինադադար կնքելու մասին: Հաղորդագրությունն անմիջապես փոխանցվեց Ժուկովին, ով անձամբ զանգահարեց Մոսկվա: Ստալինը հաստատեց իր կատեգորիկ պահանջը անվերապահ կապիտուլյացիայի վերաբերյալ:

Մայիսի 1-ի դրությամբ գերմանացիների ձեռքում մնացել էին միայն Տիրգարտենը և կառավարական թաղամասը: Այստեղ էր գտնվում Իմպերիական կանցելարիան, որի բակում գտնվում էր Հիտլերի հրամանատարության բունկերը: Սակայն մայիսի 1-ին ժամը 18:00-ին Գերմանիայի նոր կառավարությունը մերժեց անվերապահ կապիտուլյացիայի պահանջը, և խորհրդային զորքերը նոր ուժով վերսկսեցին քաղաքի գրոհը:

1-ին գվարդիական տանկային բանակի զորքերը, 8-րդ գվարդիական բանակի հրաձգային դիվիզիաների հետ համագործակցելով, գրավեցին Կենդանաբանական այգին: Մայիսի 1-ի ժամը 18:30-ին Բեռլինի կենտրոնը գրոհող բոլոր խորհրդային բանակների հրետանին սկսեց զանգվածային կրակ, որից հետո մայիսի 2-ի գիշերը սկսվեց Բեռլինի կենտրոնի գրոհը:

Մարտական գործողությունների ավարտ և կապիտուլյացիա

Մայիսի 1-ի գիշերը ջրով լցվեց բեռլինյան մետրոն. գեներալ Վ. Ի. Չույկովի 8-րդ բանակի 2-րդ գրոհային ինժեներա-սակրավորային բրիգադը պայթեցրեց Լանդվեր-կանալի տակով անցնող թունելը Տրեբբիներշտրասսե շրջանում, որպեսզի վերջնականապես ճնշի հակառակորդի համառ դիմադրության օջախները, որոնք կանգնեցրել էին գեներալ Գ. Ի. Խետագուրովի 29-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի առաջխաղացումը։ «Անհալտ կայարանի շրջանում հակառակորդը լայնորեն օգտագործում էր թունելները, մետրոյի մուտքերն ու ելքերը՝ կենդանի ուժի մանևրման և մեր զորամասերի վրա անսպասելի հարվածներ հասցնելու համար։ 29-րդ գվարդիական հրաձգային կորպուսի զորամասերի՝ մետրոյում հակառակորդին ոչնչացնելու կամ այնտեղից դուրս մղելու եռօրյա փորձերը հաջողություն չունեցան։ Այդ ժամանակ որոշում կայացվեց ջրով լցնել թունելները՝ պայթեցնելով մետրոյի միջնապատերն ու ծածկերը Թելտով կանալի տակով անցնող հատվածում։ Մայիսի 1-ի գիշերը մետրոյի ծածկի տակ տեղադրված 1800 կգ պայթուցիկի պայթյունով առաջացավ մեծ ճեղքվածք, որտեղից հեղեղվեց ջուրը ջրատարից։ Թունելի ջրով լցվելու արդյունքում հակառակորդը ստիպված էր արագ փախչել՝ կրելով զգալի կորուստներ։ Քաղաքի այլ տեղամասերում նույնպես լայնորեն իրականացվում էր թունելների և ստորգետնյա քաղաքային տնտեսության կոլեկտորների փլուզում՝ նպատակ ունենալով խանգարել հակառակորդի կենդանի ուժի մանևրին գետնի տակ»։

Պայթյունը հանգեցրեց թունելի քանդվելուն և հետագայում 25 կիլոմետր հատվածում ջրով լցվելուն։ Ջուրը հեղեղեց թունելները, որտեղ պատսպարվել էր մեծ թվով խաղաղ բնակչություն, տեղակայված էին վիրավորների հոսպիտալներ, ինչպես նաև գերմանական պաշտպանության հանգույցների շտաբեր։

Հետագայում մետրոյի ավերման և ջրով լցվելու փաստը խորհրդային քարոզչությունում լուսաբանվում էր բացառապես որպես Հիտլերի և նրա շրջապատի վերջին չարագուշակ հրամաններից մեկը և ուժեղ շահարկվում էր (ինչպես գեղարվեստական, այնպես էլ վավերագրական ստեղծագործություններում)՝ որպես Երրորդ Ռայխի անիմաստ նախամահու ագոնիայի խորհրդանիշ։ Ընդ որում հաղորդվում էր հազարավոր զոհերի մասին, ինչը նույնպես ծայրահեղ չափազանցություն էր։ «Զոհերի քանակի մասին տեղեկությունները... տարբեր են՝ հիսունից մինչև տասնհինգ հազար մարդ... Ավելի հավաստի են թվում այն տվյալները, որ ջրի տակ զոհվել է մոտ հարյուր մարդ։ Իհարկե, թունելներում գտնվում էին հազարավոր մարդիկ, որոնց մեջ կային վիրավորներ, երեխաներ, կանայք և ծերեր, բայց ջուրը չէր տարածվում ստորգետնյա հաղորդակցությունների միջով շատ արագ։ Ավելին, այն տարածվում էր գետնի տակ տարբեր ուղղություններով։ Անկասկած, մոտեցող ջրի տեսարանը մարդկանց մեջ առաջացնում էր անկեղծ սարսափ։ Եվ վիրավորների մի մասը, ինչպես նաև հարբած զինվորները և խաղաղ բնակիչները դարձան դրա անխուսափելի զոհերը։ Սակայն հազարավոր զոհերի մասին խոսելը կլիներ մեծ չափազանցություն։ Մեծամասամբ ջուրը հազիվ էր հասնում մեկուկես մետր խորության, և թունելների բնակիչներն ունեին բավարար ժամանակ՝ ինքնուրույն տարհանվելու և փրկելու «Շտադտմիտտե» կայարանի մոտ գտնվող «հոսպիտալային վագոններում» բազմաթիվ վիրավորների։ Շատ հավանական է, որ հետագայում մակերես բարձրացված դիակների մեծ մասը իրականում մահացել էր ոչ թե ջրից, այլ վերքերից և հիվանդություններից՝ դեռևս մինչև թունելի փլուզումը»։

Մայիսի 1-ին հյուսիսից հարձակվող 1-ին հարվածային բանակի զորամասերը Ռայխստագից հարավ միացան հարավից հարձակվող 8-րդ գվարդիական բանակի զորամասերին։ Նույն օրը հանձնվեցին Բեռլինի պաշտպանության երկու կարևոր հանգույցներ՝ Շպանդաու ամրոցը և Կենդանաբանական այգու հակաօդային աշտարակը («Զոոբունկեր»՝ հսկայական երկաթբետոնե ամրոց աշտարակների վրա հակաօդային մարտկոցներով և ընդարձակ ստորգետնյա ապաստարան-ռմբապաստարանով)։

Մայիսի 2-ի գիշերվա առաջին ժամին 1-ին Բելոռուսական ճակատի ռադիոկայանները ստացան ռուսերեն լեզվով հաղորդագրություն. «Խնդրում ենք դադարեցնել կրակը։ Պոտսդամյան կամրջին պարլամենտորներ ենք ուղարկում»։ Նշանակված վայր ժամանած գերմանացի սպան Բեռլինի պաշտպանության հրամանատար գեներալ Վայդլինգի անունից հայտնեց բեռլինյան կայազորի՝ դիմադրությունը դադարեցնելու պատրաստակամության մասին։ Մայիսի 2-ի առավոտյան ժամը 6-ին հրետանու գեներալ Վայդլինգը երեք գերմանացի գեներալների ուղեկցությամբ անցավ ճակատի գիծը և գերի հանձնվեց։ Մեկ ժամ անց, 8-րդ գվարդիական բանակի շտաբում գտնվելիս, նա ստորագրեց կապիտուլյացիայի հրամանը, որը բազմապատկվեց և բարձրախոսների ու ռադիոյի միջոցով հասցվեց Բեռլինի կենտրոնում պաշտպանվող գերմանական զորամասերին։ Պաշտպանվողներին այս հրամանը հասցնելուն զուգահեռ՝ քաղաքում դադարեցվում էր դիմադրությունը։ Օրվա վերջում 8-րդ գվարդիական բանակի զորքերը քաղաքի կենտրոնական մասը մաքրեցին հակառակորդից։

Գերմանական առանձին զորամասեր, որոնք չէին ցանկանում գերի հանձնվել, փորձեցին ճեղքում կատարել դեպի արևմուտք, սակայն մեծամասամբ ոչնչացվեցին կամ ցրվեցին։ Ճեղքման հիմնական ուղղություն ընտրվեց Բեռլինի արևմտյան արվարձան Շպանդաուն, որտեղ մնացել էին Հաֆել գետի վրայի երկու անվնաս կամուրջներ։ Դրանք պաշտպանում էին Հիտլերյուգենդի անդամները, որոնք կարողացան դիմադրել կամուրջների վրա մինչև մայիսի 2-ի կապիտուլյացիան։ Ճեղքումը սկսվեց մայիսի 2-ի գիշերը։ Ճեղքման գնացին գերի չհանձնվել ցանկացող բեռլինյան կայազորի զորամասերը և քաղաքացիական փախստականները, որոնք վախեցած էին Գեբելսի քարոզչությունից Կարմիր բանակի դաժանությունների մասին։ Խմբերից մեկը 1-ին (Բեռլինյան) հակաօդային դիվիզիայի հրամանատար գեներալ-մայոր Օտտո Զյուդովի հրամանատարությամբ կարողացավ Կենդանաբանական այգու շրջանից մետրոյի թունելներով ներթափանցել Շպանդաու։ Մազուրենալեեում ցուցահանդեսային սրահի շրջանում այն միացավ Կուրֆյուրստենդամմից նահանջող գերմանական զորամասերին։ Այս շրջանում տեղակայված Կարմիր բանակի և Լեհական բանակի զորամասերը մարտի մեջ չմատան քաղաքից փախչող գերմանացիների հետ, ըստ երևույթին, նախորդ մարտերում զորքերի հյուծվածության պատճառով։ Նահանջող զորամասերի պլանային ոչնչացումը սկսվեց Հաֆելի վրայի կամուրջների շրջանում և շարունակվեց Էլբայի ուղղությամբ փախուստի ամբողջ ժամանակ։

Մայիսի 2-ին, առավոտյան ժամը 10-ին, հանկարծ ամեն ինչ լռեց, կրակը դադարեց։ Եվ բոլորը հասկացան, որ ինչ-որ բան է տեղի ունեցել։ Մենք տեսանք սպիտակ սավաններ, որոնք «դուրս նետեցին» Ռայխստագում, Կանցելարիայի շենքում և Թագավորական օպերայում ու նկուղներում, որոնք դեռ գրավված չէին։ Այնտեղից դուրս եկան ամբողջ շարասյուները։ Մեր առջևով անցնում էր շարասյունը, որտեղ գեներալներ էին, գնդապետեր, հետո նրանց հետևից՝ զինվորներ։ Գնում էին, երևի, երեք ժամ։ - Ալեքսանդր Բեսսարաբ

ՍՍ վերապրած ստորաբաժանումների մի մասը, որոնք պաշտպանում էին ռայխսկանցելարիան, ՍՍ բրիգադեֆյուրեր Վիլհելմ Մոնկեի գլխավորությամբ մայիսի 2-ի գիշերը փորձ արեցին ճեղքում կատարել հյուսիսային ուղղությամբ, բայց մասամբ ոչնչացվեցին, մնացածներին հաջողվեց հասնել Շյոնհաուզեր-ալլեեին Վեդդինգ շրջանում, որտեղ նկուղներից մեկում բոլորը (բացառությամբ ինքնասպանություն գործածների) գերի վերցվեցին մոտավորապես մայիսի 2-ի առավոտյան ժամը 10:30-ին։ Ինքը՝ Մոնկեն, ընկավ խորհրդային գերության մեջ, որից ազատվեց որպես չներված ռազմական հանցագործ 1955 թվականին։

Գործողության արդյունքներ

Խորհրդային զորքերը ջախջախեցին հակառակորդի բեռլինյան զորախմբավորումը և գրոհով գրավեցին Գերմանիայի մայրաքաղաք Բեռլինը: Հարձակումը շարունակելով՝ նրանք հասան Էլբա գետին, որտեղ միացան ամերիկյան և բրիտանական զորքերին: Բեռլինի անկումով և կենսական նշանակության շրջանների կորստով նացիստական Գերմանիան կորցրեց կազմակերպված դիմադրության հնարավորությունը և շուտով կապիտուլյացիայի ենթարկվեց: Բեռլինյան գործողության ավարտով բարենպաստ պայմաններ ստեղծվեցին Ավստրիայի և Չեխոսլովակիայի տարածքում գերմանական զորքերի վերջին խոշոր խմբավորումների շրջապատման և ոչնչացման համար:

Գերմանական զինված ուժերի կորուստները՝ սպանվածներով և վիրավորներով, հստակ հայտնի չեն: Մոտավորապես 2 միլիոն բեռլինցիներից մահացել է շուրջ 125 հազարը: Քաղաքը խիստ վնասված էր ռմբակոծությունների արդյունքում դեռ մինչև խորհրդային զորքերի գալը: Ռմբակոծությունները շարունակվում էին նաև Բեռլինի մատույցներում մղվող մարտերի ընթացքում. ամերիկացիների վերջին ռմբակոծությունը 1945 թվականի ապրիլի 20-ին (Ադոլֆ Հիտլերի ծննդյան օրը) հանգեցրեց պարենային խնդիրների առաջացմանը: Ավերածությունները էլ ավելի ուժեղացան խորհրդային հրետանու գործողությունների արդյունքում, որն ապրիլի 20-ին սկսեց հրետանային նախապատրաստությունը քաղաքի գրոհից առաջ:

Խորհրդային տանկերը Բեռլինում

Բեռլինի մարտերին մասնակցում էին երեք առանձին գվարդիական ծանր տանկային բրիգադներ՝ ԻՍ-2, 88-րդ առանձին գվարդիական ծանր տանկային գունդ և առնվազն ինը գվարդիական ծանր ինքնագնաց հրետանային գնդեր, այդ թվում՝

• 1-ին Բելառուսական ռազմաճակատ
  • 7 գվ. օտտբր - 69-րդ բանակ
  • 11 գվ. օտտբր - 5-րդ հարվածային բանակ
  • 67 գվ. օտտբր - 5-րդ հարվածային բանակ
  • 334 գվ. տսապ - 47-րդ բանակ
  • 351 գվ. տսապ - 3-րդ հարվածային բանակ, ռազմաճակատային ստորաբաժանում
  • 88-րդ գվ. օտտպ - 3-րդ հարվածային բանակ
  • 396 գվ. տսապ - 5-րդ հարվածային բանակ
  • 394 գվ. տսապ - 8-րդ գվարդիական բանակ
  • 11 տկ - 1-ին գվարդիական տանկային բանակ
  • 362, 399 գվ. տսապ - 1-ին գվարդիական տանկային բանակ
  • 11 տկ - 1-ին գվարդիական տանկային բանակ
  • 1 մկ - 2-րդ գվարդիական տանկային բանակ
  • 347 գվ. տսապ - 2-րդ գվարդիական տանկային բանակ
  • 23 տբր - 9-րդ տանկային կորպուս
• 1-ին Ուկրաինական ռազմաճակատ
  • 383, 384 գվ. տսապ - 3-րդ գվարդիական տանկային բանակ

Տանկային կորուստներ

Ըստ Ռուսաստանի Դաշնության ԿԱՊԱ (Կենտրոնական արխիվ պաշտպանության նախարարության) տվյալների՝ գեներալ-գնդապետ Ս. Ի. Բոգդանովի հրամանատարությամբ 2-րդ գվարդիական տանկային բանակը Բեռլինում փողոցային մարտերի ընթացքում 1945 թվականի ապրիլի 22-ից մինչև մայիսի 2-ը անվերադարձ կորցրել է 52 Տ-34, 31 Մ4Ա2 «Շերման», 4 ԻՍ-2, 4 ԻՍՈւ-122, 5 ՍՈւ-100, 2 ՍՈւ-85, 6 ՍՈւ-76, ինչը կազմում էր Բեռլինյան գործողության սկզբում մարտական մեքենաների ընդհանուր թվի 16%-ը։ Պետք է հաշվի առնել, որ 2-րդ բանակի տանկիստները գործում էին առանց բավարար հրաձգային ծածկույթի, և համաձայն մարտական զեկույցների, առանձին դեպքերում տանկերի անձնակազմը զբաղվում էր տների տարածքի զննմամբ։ Գեներալ Պ. Ս. Ռիբալկոյի հրամանատարությամբ 3-րդ գվարդիական տանկային բանակը Բեռլինում մարտերի ընթացքում 1945 թվականի ապրիլի 23-ից մինչև մայիսի 2-ը անվերադարձ կորցրել է 99 տանկ և 15 ինքնագնաց հրետանային մեքենա, ինչը կազմել է Բեռլինյան գործողության սկզբում առկա մարտական մեքենաների 23%-ը։ Գեներալ Դ. Դ. Լելյուշենկոյի հրամանատարությամբ 4-րդ գվարդիական տանկային բանակը մասնակիորեն ներգրավվել էր Բեռլինի արվարձաններում փողոցային մարտերին 1945 թվականի ապրիլի 23-ից մինչև մայիսի 2-ը և անվերադարձ կորցրել է 46 մարտական մեքենա։ Ընդ որում, զրահատեխնիկայի զգալի մասը կորցվել է ֆաուստպատրոններից խոցվելուց հետո։

Բեռլինյան գործողության նախօրեին 2-րդ գվարդիական տանկային բանակում անցկացվել են տարբեր հակակումուլյատիվ վահանների փորձարկումներ՝ ինչպես միաձույլ, այնպես էլ պողպատյա ձողից պատրաստված։ Բոլոր դեպքերում դրանք ավարտվում էին վահանի կործանմամբ և զրահի այրումով։

Ինչպես նշում է Ա. Վ. Իսաևը՝

Բեռլին հարձակվող տանկերի և ինքնագնաց հրետանային մեքենաների վրա վահանների զանգվածային տեղադրումը կլիներ ուժերի և ժամանակի անօգուտ վատնում։ Տանկերի վահանավորումը միայն կվատթարացներ տանկային դեսանտի տեղադրման պայմանները։ … Տանկերը չէին վահանավորվում ոչ թե այն պատճառով, որ խանգարում էր մտածողության կարծրությունը կամ հրամանատարության որոշումների բացակայությունը։ Վահանավորումը լայն տարածում չստացավ պատերազմի վերջին ճակատամարտերում՝ փորձով ապացուցված իր աննշան արդյունավետության պատճառով։

Գործողության քննադատություն

Բեռլինյան գործողության մասնակից գեներալ Ա. Վ. Գորբատովը Բեռլինի գրոհի մասին այսպիսի կարծիք է հայտնել՝

Ռազմական տեսանկյունից Բեռլինը պետք չէր գրոհել... Բավական էր քաղաքը շրջափակման մեջ վերցնել, և այն ինքն իրեն կհանձնվեր մեկ-երկու շաբաթվա ընթացքում։ Գերմանիան անխուսափելիորեն կկապիտուլացվեր։ Իսկ գրոհի վրա, հաղթանակի նախօրեին, փողոցային մարտերում մենք կորցրեցինք ոչ պակաս, քան հարյուր հազար զինվոր։ Եվ ինչպիսի մարդիկ էին դրանք՝ ոսկի, որքան էին անցել, և արդեն յուրաքանչյուրը մտածում էր՝ վաղը կինոջս, երեխաներիս կտեսնեմ...

Քաղաքացիական բնակչության վիճակը

Բեռլինի զգալի մասը դեռևս գրոհից առաջ ավերվել էր բրիտանա-ամերիկյան ավիացիայի հարձակումների արդյունքում, որոնցից բնակչությունը թաքնվում էր նկուղներում և ապաստարաններում։ Ապաստարանները բավարար չէին, և այդ պատճառով մշտապես գերբեռնված էին։ Բեռլինում այդ ժամանակ, բացի երեք միլիոն տեղական բնակչությունից (որը հիմնականում բաղկացած էր կանանցից, տարեցներից և երեխաներից), գտնվում էին մինչև երեք հարյուր հազար օտարերկրյա աշխատողներ, այդ թվում «օստարբայտերներ», որոնց մեծ մասը հարկադրաբար տեղափոխվել էին Գերմանիա։ Ապաստարաններ և նկուղներ մուտքը նրանց համար արգելված էր։

Չնայած պատերազմը Գերմանիայի համար արդեն վաղուց ավարտված էր, Հիտլերը հրամայեց դիմադրել մինչև վերջ։ Հազարավոր դեռահասներ և տարեցներ զորակոչվեցին ֆոլքսշտուրմ։ Մարտի սկզբից Բեռլինի պաշտպանության համար պատասխանատու ռեյխսկոմիսար Գեբելսի հրամանով տասնյակ հազարավոր խաղաղ բնակիչներ, հիմնականում կանայք, ուղարկվեցին հակատանկային խրամատներ փորելու գերմանական մայրաքաղաքի շուրջը։ Քաղաքացիական անձանց, ովքեր խախտում էին իշխանությունների հրահանգները, նույնիսկ պատերազմի վերջին օրերին սպառնում էր մահապատիժ։

Քաղաքացիական բնակչության զոհերի թվի մասին ճշգրիտ տեղեկություններ չկան։ Տարբեր աղբյուրներում նշվում է Բեռլինի ճակատամարտի ժամանակ անմիջականորեն զոհված մարդկանց տարբեր թիվ։ Նույնիսկ պատերազմից տասնամյակներ անց շինարարական աշխատանքների ժամանակ հայտնաբերվում են նախկինում անհայտ եղբայրական գերեզմաններ։

Բեռլինի գրավումից հետո քաղաքացիական բնակչությունը կանգնեց սովի սպառնալիքի առջև, սակայն խորհրդային հրամանատարությունը դեռևս մարտերի ավարտից առաջ կազմակերպեց Բեռլինի բնակիչների պարենային ապահովումը, սահմանվեցին պարենային նորմեր քաղաքացիների տարբեր կատեգորիաների համար, ներդրվեց քարտային համակարգ, միջոցներ ձեռնարկվեցին հիվանդանոցների և դեղատների դեղորայքով ապահովման համար։ Բացի այդ՝ մարդասիրական օգնություն ուղարկվեց նաև Գերմանիայի այլ քաղաքներ՝ Դրեզդեն, Խեմնից, Շտետտին։

Դաշնակիցների հրաժարումը Բեռլինի գրավումից

Ռուզվելտը, Չերչիլը, Էյզենհաուերը և Մոնտգոմերին կարծում էին, որ իրենք՝ որպես ԽՍՀՄ արևմտյան դաշնակիցներ, հնարավորություն ունեին գրավել Բեռլինը։

Դեռևս 1943 թվականի վերջում ԱՄՆ նախագահ Ֆրանկլին Ռուզվելտը «Այովա» ռազմանավի վրա ռազմական առաջադրանք դրեց.

Մենք պետք է հասնենք Բեռլին։ ԱՄՆ-ը պետք է գրավի Բեռլինը։ Կարմիր բանակայինները կարող են վերցնել արևելքի տարածքները։

Ուինսթոն Չերչիլը նույնպես համարում էր Բեռլինը առաջնային նպատակ.

Խորհրդային Ռուսաստանը դարձել է մահացու սպառնալիք ազատ աշխարհի համար։ Անհրաժեշտ է անմիջապես ստեղծել միասնական ճակատ նրա արագ առաջխաղացման դեմ։ Այս ճակատը Եվրոպայում պետք է հասնի հնարավորինս հեռու՝ դեպի արևելք։ Անգլո-ամերիկյան բանակների գլխավոր և իրական նպատակը Բեռլինն է։

Եվ նույնիսկ 1945 թվականի մարտի վերջին և ապրիլի սկզբին պնդում էր.

Ես... ավելի մեծ նշանակություն եմ տալիս Բեռլին մուտք գործելուն... Ես կարծում եմ, որ չափազանց կարևոր է, որ մենք ռուսների հետ հանդիպենք հնարավորինս հեռու՝ արևելքում։

Ֆելդմարշալ Մոնտգոմերիի կարծիքով, Բեռլինը հնարավոր էր գրավել 1944 թվականի աշնան սկզբին։ Փորձելով համոզել գլխավոր հրամանատարին Բեռլինի գրոհի անհրաժեշտության մեջ, Մոնտգոմերին 1944 թվականի սեպտեմբերի 18-ին գրում էր նրան.

Կարծում եմ, որ հարձակման լավագույն օբյեկտը Ռուրն է, և այնուհետև դեպի Բեռլին հյուսիսային ճանապարհով..., քանի որ ժամանակը չափազանց կարևոր դեր է խաղում, մենք պետք է որոշենք, որ անհրաժեշտ է գնալ Բեռլին և ավարտել պատերազմը. մնացած ամեն ինչ պետք է երկրորդական դեր խաղա։

Սակայն 1944 թվականի սեպտեմբերին անհաջող դեսանտային գործողությունից հետո, որը կոչվեց «Մարկետ Գարդեն», որին բրիտանականից բացի մասնակցեցին նաև ամերիկյան, ինչպես նաև լեհական դեսանտային միավորումներ և ստորաբաժանումներ, Մոնտգոմերին ընդունեց.

Բեռլինը կորցրեցինք մենք, երբ չկարողացանք մշակել լավ օպերատիվ պլան 1944 թվականի օգոստոսին, Նորմանդիայում տարած հաղթանակից հետո։

Հետագայում ԽՍՀՄ դաշնակիցները հրաժարվեցին Բեռլինի գրոհի և գրավման ծրագրերից։ Պատմաբան Ջոն Ֆուլերը Էյզենհաուերի՝ Բեռլինի գրավումից հրաժարվելու որոշումը անվանում է ռազմական պատմության մեջ ամենատարօրինակներից մեկը։ Չնայած բազմաթիվ ենթադրություններին, գրոհից հրաժարվելու ճշգրիտ պատճառները մինչ օրս պարզաբանված չեն։

Արտացոլումը արվեստում

Բեռլինի գրոհը կենտրոնական թեմա է կամ հերոսների գործողությունների ֆոն հետևյալ ֆիլմերում.

• «Բեռլինի գրոհը», 1945, ռեժ. Յու. Ռայզման, վավերագրական (ԽՍՀՄ)
• «Բեռլինի անկումը», 1949, ռեժ. Մ. Չիաուրելի (ԽՍՀՄ)
• «Ճանապարհին դեպի Բեռլին», 1969, ռեժ. Մ. Երշով (ԽՍՀՄ)
• 4 և 5 սերիաները («Ճակատամարտ հանուն Բեռլինի» և «Վերջին գրոհը», 1971) Յու. Օզերովի «Ազատագրում» կինոէպոպեայի (ԽՍՀՄ)
• Der Untergang (ռուսական վարձույթում՝ «Բունկեր» կամ «Անկում»), 2004 (Գերմանիա-Ռուսաստան)
• «Attero Dominatus» (Ոչնչացրո՛ւ բռնապետությունը), նույնանուն ալբոմի վերնագրային երգը շվեդական փաուեր-մետալ Sabaton խմբի կատարմամբ, նվիրված Բեռլինի գրոհին:

Տես նաև

• Հաղթանակի օր
• Հաղթանակի օրը Եվրոպայում
• Գերմանիայի կապիտուլյացիայի ակտ

Գրականություն

• Воробьёв Ф. Д., Паротькин И. В., Шиманский А. Н. Последний штурм (Берлинская операция 1945 г.). — М.: Воениздат, 1975. — 454 с. — 50 000 экз.
• VII. Красная Армия в Германии: мстители или освободители // Русский архив: Великая Отечественная: Т. 15 (4-5). Битва за Берлин (Красная Армия в поверженной Германии) / Под общ. ред. В. А. Золотарёва. — М.: Терра, 1995. — 616 с. — ISBN 5-300-00121-X ; 5-250-01774-6
• Игорь Желтов, Иван Павлов, Михаил Павлов, Александр Сергеев. Танки ИС в боях // Танкомастер, спец. выпуск, 2002.
• Жаркой Ф. М. Танковый марш. / Под ред. М. Ф. Жаркого. Изд. 6-е, перераб. и доп. — СПб.: Изд-во Михайловской военной артиллерийской академии, 2018. — 220 с. — ISBN 978-5-98709-303-0
• Уильям Ширер. Взлёт и падение Третьего рейха. Ч. 31. Последние дни Третьего Рейха
• Толанд Дж. Последние сто дней рейха / Пер. с англ. О. Н. Осипова. — Смоленск: Русич, 2001. — 528 с. — (Мир в войнах). — ISBN 5-8138-0340-8
• Бивор, Энтони Падение Берлина. 1945 = Beevor A. Berlin. The Downfall 1945. — New York: Viking Press, 2002. — 528 p. / Пер. с англ. Ю. Ф. Михайлова. — М.: ACT; Транзиткнига, 2004. — 622 с. — (Военно-историческая библиотека). — 5000 экз. — ISBN 5-17-020864-2
• Джордж Паттон Война, какой я её знал.(չաշխատող հղում)

Արտաքին հղումներ

Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Բեռլինի գրավում» հոդվածին։

• Взятие Берлина Արխիվացված 2023-10-25 Wayback Machine на сайте Министерства обороны России
• Гарнизон Берлина. Апрель-май 1945. Анализ немецких войск, сражавшихся непосредственно в Берлине
• Битва за Берлин. Интервью с Зигфридом Кнаппе, офицером, принимавшим участие в обороне Берлина
• Берлин-1945. Последний рывок к победе // АиФ, 2015
• Великая Война. 17 Серия. Берлин. StarMedia. Babich-Design