Բեգեմոտ (առասպելաբանություն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բեգեմոտ
Dictionnaire Infernal - Behemoth.jpg
Տեսակառասպելական էակ և աստվածաշնչյան կերպար
Սեռարու
Commons-logo.svg Behemoth Վիքիպահեստում

Բեգեմոտ կամ Բեհեմոտ (Behemoth - /bɪˈhməθ, ˈbə-/; եբրայերեն՝ בְּהֵמוֹת‎, bəhēmōṯ - կենդանիներ), գազան աստվածաշնչյան Հոբ գրքից և Աստծո արարչագործության սկզբում ստեղծված քաոս-հրեշ (արու), որը մյուս քաոս-հրեշի՝ Լևիաթանի (էգ) նման զույգից զրկված հրեշ է, և ըստ ավելի ուշ հրեական ավանդույթի, երկուսն էլ կերակուր կդառնան արդարների համար վերջին օրերին[1]։ Փոխաբերական իմաստով, անունն սկսել է օգտագործվել ցանկացած չափազանց մեծ կամ հզոր էակի համար, ինչպես նաև՝ հսկայական երկկենցաղ կենդանի։

Որկրամոլությամբ, մարմնական հաճույքների գայթակղությամբ աչքի ընկնող դև է, որի կերպարն օգտագործվել է նաև արվեստի բազմաթիվ ստեղծագործություններում։

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եբրայերեն բեհեմոթ բառն ունի նույն ձևը, ինչ եբրայերեն בהמה բեհեմահ գոյականի հոգնակի թիվը, որը նշանակում է «գազան», ընդլայնված իմաստով՝ «մեծ գազան»։ Ըստ մեկ այլ վարկածի բառը կարող է ծագել եգիպտերեն՝ pꜣ jḥ mw, «ջրի եզ» բառից, որը նշանակում է «գետաձի», որը եբրայերենում ժողովրդական ստուգաբանությամբ փոփոխվել է բեհեմահ[2]։ Սակայն այս իմաստով այս արտահայտությունը եգիպտերենի ոչ մի փուլում հաստատված չէ[3]։

Աստվածաշնչյան բնութագիր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բեհեմոթ և Լևիաթան, ջրաներկ՝ Ու. Բլեյքի «Հոբ գրքի նկարազարդումներից»:
Տետրագրամմատոնը մատնացույց է անում Բեհեմոթ և Լևիաթան հրեշներին (1826)[4]

Բեհեմոտը հիշատակվում է Հոբի գրքի 40-րդ գլխում Աստծո բերանից հնչած խոսքերով։ Բեհեմոտը Աստծո կողմից ստեղծված նախնադարյան արարած է և այնքան հզոր, որ միայն Աստված կարող է հաղթել նրան[5].

15 Ահա, Բեհեմոթը, որը ես ստեղծեցի քեզ պես. նա եզի պես խոտ է ուտում։

16 Ահա նրա ուժը մեջքի մեջ է, և նրա զորությունը՝ որովայնի մկաններում։

17 Նա իր պոչը փայտացնում է մայրու պես. նրա ազդրերի մկանները սերտաճած են իրար։

18 Նրա ոսկորները պղնձե խողովակներ են, նրա վերջույթները՝ երկաթե ձողեր։

19 Նա Աստծո գործերից առաջինն է. Նա, ով նրան ստեղծել է, թող մոտեցնի իր սուրը։

20 Որովհետև լեռներն նրան կերակրում են այնտեղ, որտեղ խաղում են բոլոր վայրի գազանները։

21 Նա պառկած է լոտոսի բույսերի տակ եղեգների ապաստարանում և ճահիճում։

22 Լոտոսի ծառերի ստվերները ծածկում են նրան; նրան շրջապատում են առվակի ուռիները։

23 Ահա, եթե գետը փոթորկվի, նա չի վախենում. նա վստահ է, թեև Հորդանանը հոսում է դեպի նրա բերանը։

24 Կարո՞ղ է մեկը նրա աչքերւ փակել կամ նրա քիթը կեռով բռնել[6]։

Բեհեմոթի մասին այս հատվածը ներկայացված է ծովային հրեշ Լևիաթանի կերպարի հետ զուգակցված. Երկուսն էլ առասպելական արարածներ են, որոնք հսկայական ուժ ունեն, և Հոբի նման մարդը չէր կարող հուսալ, որ նրանք կկառավարեն, բայց երկուսն էլ աստվածային կենդանիներից դարձել են ընտանի կենդանիներ[1]։

Հետագա մեկնումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ձախից ժամացույցի սլաքի ուղղությամբ՝ Բեհեմոթ (երկրի վրա), Զիզ (երկնքում) և Լևիաթան (ջրում): նկարազարդ մանրանկար, մ.թ. 13-րդ դար։

Հրեական ապոկրիֆում և կեղծ վիմագրությունում, ինչպիսին է մ.թ.ա. 2-րդ դարի Ենոքի գիրքը (60:7–10), Բեհեմոթը ցամաքային անհաղթ արու հրեշ է, որն ապրում է Եդեմի պարտեզից արևելք գտնվող անտեսանելի անապատում, Լևիաթանը նախնադարյան ծովային իգական հրեշ է, որը բնակվում է «անդունդում», իսկ Զիզը՝ նախնադարյան երկնքի հրեշ է։ Նմանապես, Էսդրասի Երկրորդ գրքի (6:47–52) ամենահին հատվածում, որը գրվել է մ.թ. 100 թվականին (3:1), երկուսը նկարագրված են որպես լեռներում և ծովերում բնակվող, համապատասխանաբար, միմյանցից բաժանվելուց հետո, երբ ծովի ջուրը չէր բավարարում երկուսին ծածկելու համար։ Նմանապես, Բարուխի ժամանակակից ասորական ապոկալիպսիսում (29:4), ասվում է, որ Բեհեմոթը դուրս կգա ցամաքում իր մեկուսացումից, իսկ Լևիաթանը դուրս կգա ծովից, և երկու հսկա հրեշները, որոնք ստեղծվել են հինգերորդ օրը, կծառայեն որպես սնունդ ընտրյալների համար, ովքեր գոյատևելու են Մեսիայի օրերում[7]։

Հրեական ռաբինական լեգենդը նկարագրում է մի մեծ ճակատամարտ, որը տեղի է ունենալու նրանց միջև ժամանակի վերջում. «նրանք կկապվեն միմյանց հետ և կռվի մեջ կմտնեն, Բեհեմոթն իր եղջյուրներով ուժգին կխոցի, ձուկն [Լևիաթանը] իր հզոր լողակներով կցատկի ընդառաջ։ Նրանց Արարիչը կմոտենա նրանց իր հզոր սրով [և կսպանի նրանց երկուսին էլ]»։ այնուհետև, «Լևիաթանի գեղեցիկ մաշկից Աստված կկառուցի հովանոցներ՝ պատսպարելու արդարներին, ովքեր կուտեն Բեհեմոթի և Լևիաթանի միսը մեծ ուրախության և ցնծության մեջ»։

Հագադայում Բեհեմոթի հզորությունն իր գագաթնակետին է հասնում ամեն արևային տարվա ամառային արևադարձին (հունիսի 21-ի մոտ)։ Տարվա այս եղանակին Բեհեմոթը բարձր մռնչյուն է արձակում, որը ստիպում է բոլոր կենդանիներին վախից դողալ և այդպիսով նրանց դաժանությունը մեղմում է մի ամբողջ տարով։ Արդյունքում թույլ կենդանիներն ապրում են անվտանգ՝ վայրի կենդանիներից հեռու։ Այս առասպելական երևույթը ցուցադրվում է որպես աստվածային ողորմության և բարության օրինակ։ Ըստ ավանդույթի, առանց Բեհեմոթի մռնչոցի, կենդանիներն ավելի վայրի ու վայրագ կլինեին, և հետևաբար ամենուր կշրջեին՝ մորթելով միմյանց և մարդկանց[8]։

Արդի մեկնություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բեհեմոթի ժամանակակից մեկնությունները բաժանվում են մի քանի կատեգորիաների.

  1. Բեհեմոթը ժամանակակից բնաշխարհի կենդանի է, ամենից հաճախ՝ գետաձի (օրինակ՝ ռուսերենում, որտեղ «բեգեմոտ» բառն ավելի հաճախ վերաբերում է գետաձին, քան աստվածաշնչյան կենդանուն), թեև փիղն ու ջրային գոմեշը (water buffalo) նույնպես կարող են լինել։ Երեքն էլ խոտակեր են, ինչպես եզը, և ունեն շարժական, ձիգ պոչեր, որոնք ճոճում են լիբանանյան մայրի ծառի նման։
  2. Բեհեմոթը բանաստեղծի գյուտն է, ով գրել է «Հոբ գիրքը»։
  3. Բեհեմոթը և Լևիաթանը իրարից առանձին առասպելական քաոսի գազաններ են[9]։

Բացի այդ, որոշ ֆունդամենտալիստներ փորձել են պնդել, որ Հոբի բեհեմոթը դինոզավր է։ Թեև այս տեսակետը քննադատվում է, քանի որ և Homo sapiens չի եղել երկրի վրա մինչև դինոզավրերի մահից 65 միլիոն տարի անցնելը[10]։

Կերպավորումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բեգեմոտի միջնադարյան մանրակերտ
  • Ըստ Պիեռ դե Լանկրի (Pierre de Lancre, 1553-1631)՝ բեգեմոտը դև է, որը կարող է ունենալ ցանկացած խոշոր կենդանու, ինչպես նաև կատվի, փղի, շան և գայլի կերպարանք։
  • Ժան Բոդեն (1580) համարում է, որ բեգեմոտը հրեաներին հալածող եգիպտական ​​փարավոնի դժոխային զուգահեռն է։
  • Հենրի Կրամերի, «Վհուկների մուրճը». գրքում գետաձին դև է, որը մարդկանց տալիս է «գազանական հակումներ»։
  • Ըստ Յոհան Վեյերի «Դևերի հնարքների մասին» (De Praestigiis Daemonum, 1563) գրքում բեգեմոտը հարձակվում է մարդկանց վրա՝ օգտագործելով «հեշտասիրության գայթակղությունը, որը զգացվում է ազդրերի և պորտի շրջանում»։ Նա նույնիսկ կարող է ինքն իգական կերպարանք ընդունել՝ մարդուն գայթակղելու համար։ Բեգեմոտը նաև խրախուսում է մարդկանց հայհոյել և օգտագործել պիղծ արտահայտություններ։ Սատանայի արքունիքում նա զբաղեցնում է Գավաթի գլխավոր պահապանի պաշտոնը, ղեկավարում է տոները, ինչպես նաև հանդիսանում է Դժոխքի գիշերային պահակ։ Ժամանակակից սատանայի երկրպագուները նրան հարգում են որպես Մեծ գավաթակիր։ Ըստ միջնադարյան վկայությունների՝ Բեհեմոթը Դժոխքի ամենադաժան դահիճներից է, և մեղավորները դողում են, երբ հեռվից լսում են նրա փողահարումը։ Բեգեմոտը հայտնի է նաև իր երգեցողությամբ։ Նա ծագում է Գահերի աստիճանից (Հայր Սյուրեն)։
  • 15-րդ դարի ֆրանսիական ապոկալիպսիսի մանրանկարում Բեհեմոթը պատկերված է Լևիաթանին հեծնած։ նա ունի հավելյալ դեմք կրծքավանդակի վրա, բացատրվում է միջնադարյան Բեստիաների լեգենդով[11], որ բեհեմոթը սերել է Հնդկաստանում ապրող արարածների ռասայից, որոնց գլուխը կրծքին էր, ոչ թե ուսերին։

Գրականությունում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Մ. Բուլգակովի «Վարպետը և Մարգարիտան» վեպում (1929-1940) Բեհեմոթը մարդագայլ կատու է, Վոլանդի (Սատանա) միմոսներից ամենասիրելին։
  • 17-րդ դարի քաղաքական փիլիսոփա Թ. Հոբսն իր «Բեհեմոթ» գրքում Երկարատև պառլամենտն անվանել է «Բեհեմոթ»։ Այն շոշափվում է քաղաքական տեսության նրա գրքում, որը հիմնված է Անգլիայի քաղաքացիական պատերազմի դասերի վրա, և որն առավել հայտնի է «Լևիաթան» անվամբ։
  • Ռ. Շեքլիի «Ճակատամարտ» (1954) գրքում Բեհեմոթը վերջին էսխատոլոգիական ճակատամարտին մասնակցող դևերից մեկն է («Աստարոթը հրամայեց, և Բեհեմոթը ծանրորեն շարժվեց հարձակվելու ...»):
  • Ռոբերտ Սիլվերբերգի «Բազիլիուս»-ում գրքում Բեհեմոթն անառակ հրեշտակներից մեկն է, որը վերստեղծվել է համակարգչում («Նրանք միասին են հայտվում. զզվելի Բեհեմոթը՝ քաոսի և խավարի ոգին, և նրա հետ՝ Լևիաթանը, ծովի խորքերը հսկայական հրեշը ...»):
  • Նիկ Պերումով «Կախարդների պատերազմ». («բեհիմոտի» տեսքով). «Դոնի ջոկատը ծանր բեհիմոտների վրա, ճկուն ոսկրային զրահներով, դանդաղ ու անշտապ կջնջի ամբողջ բնակավայրը երկրի երեսից։ ...»։
  • Ջեյմս Քրյուս «Թիմ Թալեր, կամ ծախված ծիծաղ» - «Նա խոսեց դժոխքի տիրակալ Բելզեբուբի մասին, դևեր՝ Ֆորկազեի, Աստարոթի և Բեհեմոթի մասին, կախարդների և սև մոգության մասին, հայտնի կախարդ դոկտոր Ֆաուստի մասին, ով ժամանակին ուներ հայտնի սատանա Մեֆիստոֆելին՝ որպես ծառա»։ Վեպում Գրանդիցիի տնօրենի անունը նույնպես Բեհեմոտ է, որը Բարոն Տրեչի (Աստարոտ) համախոհներից է։
  • Միշել Տուրնիե «Անտառի արքան» (1970) վեպում ասվում է։ «Սակայն նա ուզում էր իմանալ, թե ով է Բեհեմոթը և ինչու է Եփրեմը տվել նրան այս տարօրինակ անունը։ - Քո զորության համար քեզ այդպես անվանեցի՝ Իսրայելի ձի», - պատասխանեց Եփրեմը։ - Մի անգամ Տերը պատասխանեց Հոբին փոթորկի միջից և ասաց. Ահա Բեհեմոթը, որին ես եմ ստեղծել, ինչպես քեզ…»:
  • Բեհեմոթը հիշատակվում է նաև «Նիքսոնը Չինաստանում» օպերայում, որի կոմպոզիտորն է Ջոն Ադամսը, և խոսքերի հեղինակն է Ա. Գուդմանը։ Առաջին գործողության սկզբում երգչախումբը մի քանի անգամ երգում է «Ժողովուրդն է հերոսը հիմա, Բեհեմոթը քաշում է գյուղացիների գութանը»[12]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Coogan, 2004, էջ 33
  2. «behemoth, n.»։ OED Online։ Վերցված է September 29, 2020 
  3. «Thesaurus Linguae Aegyptiae - Login»։ aaew2.bbaw.de։ Վերցված է 2021-03-03 
  4. «The William Blake Archive»։ www.blakearchive.org։ Վերցված է 2022-09-22 
  5. Dell, 2003, էջ 362
  6. Հոբ 40:10-19
  7. Hirsch Emil G., Kohler Kaufmann, Schechter Solomon, Broydé Isaac։ «Leviathan and Behemoth»։ Jewish Encyclopedia 
  8. Ginzberg, 2006, էջ 43-49
  9. Morley Robert (January 18, 2019)։ «What is Job's 'Behemoth'?»։ Watch Jerusalem (անգլերեն)։ Վերցված է 2022-03-19 
  10. «Was Job's Behemoth a Dinosaur?»։ Catholic Answers։ Վերցված է 2022-03-23 
  11. «ЭСБЕ/Бестиарии, сборники — Викитека»։ ru.wikisource.org (ռուսերեն)։ Վերցված է 2022-09-22 
  12. «Nixon in China Libretto | Adams»։ Opera-Arias.com։ 1972-02-21։ Վերցված է 2014-02-04