Բանջարեղէն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Բանջարեղէններ Ֆիլիբինի մէջ

Ամէնօրեայ գործածութեան մէջ, բանջարեղէնը որեւէ մէկ տեսակ բոյս մըն է, որ մենք կ'ուտենք ճաշի հետ եւ կամ մէջը գործածելով։

Ծագումով, բանջարեջէնը կը հաւագուէր անտառներէն որսորդներու կողմէ եւ սկսաւ մշակումը տարբեր շրջաններուն մէջ աշխարհին վրայ, հաւանաբար 10,000էն 7,000 Քրիստոսէ Առաջ, երբ նոր երկրագործական կեանքը բաւական զարքացաւ։ Զգիսբը, բոյսերը որոնք կ'աճէին տեղականապէս՝ կը մշակուէին, բայց երբ օրերը անցան, առեւտրականութիւնը կ'օգնէր տարաշխարհիկ բոյսերու ներածութեան, տեղական հողերու վրայ մշակելու համար։ Այսօր, գրեթէ բոլոր բանջարեղէնները կ'աճին աշխարհի ամէն կողմերուն մէջ։

Բանջարեղէնը կրնայ ուտուիլ հում ու կամ եբած եւ ունին մէծ դեր մարդ արարածին սննդառարութեան, կազմուելով մասնաւորապէս ցած իւղայնութեամբ եւ բնախծաջրատով բայց բարձր կենսանիւթերով եւ հանքանիւթերով։ Շատ մը կառաւարութիւններ կը քաջալերեն իրենց ժողովուրդը որ ուտեն բանջարեղէններ եւ պտուղներ շատ անգամներ ամէն օր։

Պատմութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մշակումը աշխարհի վրայ սկսելէ առաջ, մարդ արարածը որսորդ եւ հաւագող էր։ Կը բնտրտէին պտուղներ, նուշի տեսակներ, կոթեր, տերեւներ. նաեւ կը բնտրէին մահացած անասուններ եւ կը որսային ողջերը։[1] Անտառի մէջ մշակումը կը համարուի իբրեւ առաջին մշակման օրինակը՝ օգտագործուող բոյսի տեսակներ կը պահուէին եւ կե շատցուէին եւ չ'ուզուած բոյսերը կը նետուէին։ Բոյսերու արտադրութիւնը տարուէ տարի զորացաւ՝ ցանուելով մեծ պտուղներ եւ արագացուած մշակում։[2]

Պատմութեան ընթացքին, միշտ հարուստները կրնային ուտել թէ՛ միս եւ թէ՛ ալ պտուղ ու բանջարեղէն, սակայն աղքատ ժողովուրդը ընդանհրապէս ունէին փրինձի, ցորենի եւ կորեկի սնունդը։ Ազթէքները միջին Ամերիկայի մէջ կ'ուտէին կորեկ, լոլիկ, աւկատանձ, լուբիա, պղպէղ, դդում, պիստակ՝ բոլորը իրենց հատուկ ճաշերուն համար։ Բերուի մէջ, Ինքաները կը ցանէին կորեկ տաբարակ արտերուն վրայ եւ քետնախնցոր բարձր հողերուն վրայ։ Կը գործածէին Քինօաի հատիկներ, աւելցնելով պղպեղը, լոլիկը եւ աւկատանձը։[3]

  • Հին Չինաստանի մէջ, փրինձը գլխաւոր բոյսն էր հարաւային եւ իսկ ցորենը հիւսիսի մէջ։ Բանջարեղէնները կ'ընկերակցէին Սօիա հատիկներով, սոխով, սխտորով, եւ այլն։
  • Հին Եգիպտոսի մէջ գլխաւոր ուտելիքը հացն էր։ Իրենց համար միսը հարգի ուտելիք մըն է, բայց ձուկ բաւական ունէին։ Ասոնց կողքին կային ոսպ, սոխ, սխտոր, փողկ եւ հազար։[3]
  • Հին Յունաստանի մէջ գլխաւոր ուտելիքը հաց էր, այծի պանիրով, ձիթապտուղով, թուզ, ձուկ եւ երբեմն միս։ Հոն մշակուող բանջարեղէններէն են սոխ, սխտոր, կաղամբ, սեխ եւ ոսպ։[4]
  • Հին Հռոմի մէջ կը պատրաստուէր հաստ ապուր մը հաճարով կամ բակլաներով, հետը ըլլալով կանաչեղէն եւ քիչ միս, ձուկը կը նկատուէր անկարեւոր։ Հռոմէացիները կը մշակէին ոլոռն, սոխ, շողքամ եւ կ'ուտէին ճակընդեղի տերեւներ եւ ոչ ինքնին ճակընդեղը։[5]
Հարաւային Ասիական ձեւի տապկուած բանջարեղէն պղպեղով
Բանջարեղէններ եւ պտուղներ դրուած ծախու Հնդկաստանի մէջ

Սնունդ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բանջարեղէնները ունին մեծ դեր մարդու սնունդին մէջ։ Մեծամասնութիւնը շատ քիչ իւղ ունի, բայց կը պահէ կուշտ։[6] Կը հատկացնեն շատ մը կենսանիւթեր, ինչպէս Կենսանիւթ A, C եւ E: Երբ բանջարեղէնները ստանայ մարդ արարածը լաւ քանակով ամէն օր, քաղցկեղը, սրտի երակներու փակուիլը եւ ուրիշ հիւանդութիններ ավելի քիչ կը պատահին։ Փնտրտուքներ ցոյց կու տան, թէ շատ բանջարեղէն ուտողը 20% ավելի քիչ սրտի կաթուածներ կ'ունենայ։

Բանջարեղէնները կ'ուտուին տարբեր ձեւերով, երբեմն առանձին եւ երբեմն ալ ճաշերու մէջ։ Սննդային պարունակութիւնը կը տարբերի, բայց ընդանհրապէս կը պարունակեն շատ քիչ քանակով իւղ եւ սպիտ,[7] եւ տարբեր չափերով կենսանիւթներ, ինչպէս A, K, B2՝ որոնք գիտցուած են ունենալով նիւթեր իրենց մէջ, որոնք տարբեր տեսակի հիւանդութիւններու դէմ կը պայգարին։[8][9]

Հետաքրքրական է[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանօթագրութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Portera, Claire C.; Marlowe, Frank W. (January 2007)։ «How marginal are forager habitats?»։ Journal of Archaeological Science 34 (1): 59–68։ doi:10.1016/j.jas.2006.03.014 
  2. Douglas John McConnell (1992). The forest-garden farms of Kandy, Sri Lanka. էջ 1. ISBN 978-92-5-102898-8. https://books.google.am/books?id=G3QPo7lThXsC&lpg=PP1. 
  3. 3,0 3,1 Lambert, Tim։ «A brief history of Food»։ Վերցված է 2015-03-04 
  4. Apel, Melanie Ann (2004). Land and Resources in Ancient Greece. Rosen Publishing Group. էջ 10. ISBN 978-0-8239-6769-8. https://books.google.am/books?id=He_ecHencAoC&pg=PA10. 
  5. Forbes, Robert James (1965). Studies in Ancient Technology. Brill Archive. էջ 99. https://books.google.am/books?id=Y84UAAAAIAAJ&pg=PA99. 
  6. «Fruits and vegetables»։ Nutrition for everyone։ Centers for Disease Control and Prevention։ Վերցված է 2015-03-30 
  7. Whitaker, Julian M. (2001). Reversing Diabetes. New York: Warner Books. ISBN 0-446-67658-6. OCLC 45058465. 
  8. Gruda, N. (2005)։ «Impact of environmental factors on product quality of greenhouse vegetables for fresh consumption»։ Critical Reviews in Plant Sciences 24 (3): 227–247։ doi:10.1080/07352680591008628 
  9. Steinmetz, K. A., Potter, J. D. (1996)։ «Vegetables, fruit, and cancer prevention: a review»։ Journal of the American Dietary Association 96 (10): 1027–1039։ PMID 8841165։ doi:10.1016/S0002-8223(96)00273-8