Բալթյան Անտանտ
| Երկիր | Շվեյցարիա  | |
|---|---|---|
| Վայր | Ժնև | |
| Իրավասությունը տարածվում է | Լիտվայի Հանրապետություն, Լատվիա, Էստոնիա | |
| Թվական | 12 սեպտեմբերի 1934 | |
| Մասնակից | Լատվիա, Լիտվա, Էստոնիա | |
| Effective date | 13 նոյեմբերի 1934 | |
| Handled, mitigated, or managed by | Լեհաստանի Երկրորդ Հանրապետություն | |
Բալթյան Անտանտ, Լիտվայի նախաձեռնությամբ ստեղծված միջազգային կազմակերպություն, որը հիմնված էր Լիտվայի, Լատվիայի և Էստոնիայի միջև 1934 թվականի սեպտեմբերի 12-ին Ժնևում ստորագրված Բարի փոխըմբռնման և համագործակցության պայմանագրի[1] վրա: Համաձայնագրի հիմնական նպատակը արտաքին քաղաքականության մեջ համատեղ գործողություններն էին: Այն նաև ներառում էր միմյանց քաղաքականապես աջակցելու և միջազգային հաղորդակցության մեջ դիվանագիտական աջակցություն ցուցաբերելու պարտավորություններ: Ջանքը, ի վերջո, անհաջող էր, քանի որ երեք ազգերի համատեղ ուժը և նրանց չեզոքության հայտարարությունները անհիմն էին Լեհաստանի, Գերմանիայի և Խորհրդային Միության հսկայական բանակների առջև։
1939 թվականի օգոստոսին նացիստա-խորհրդային պայմանագրով նախատեսված երկու տերությունների միջև գտնվող եվրոպական հողերի վերահսկողության բաժանման ծրագրերը Բալթյան երկրները ներառեցին խորհրդային «ազդեցության ոլորտում»: 1940 թվականի հունիսին բոլոր երեք երկրները ներխուժեցին և օկուպացվեցին ստալինյան Խորհրդային Միության կողմից, և պաշտոնապես միացվեցին ԽՍՀՄ-ին 1940 թվականի օգոստոսին։
Կազմավորում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Բալթյան միության ստեղծման գաղափարը սկսեց թափ հավաքել 1914-1918 թվականներին: Էստոնիայի, Լատվիայի և Լիտվայի միավորման գաղափարը ծագել է բազմաթիվ փախստականների մտքում, ովքեր այլընտրանք չունեին, քան ուղղորդվել արևմուտք՝ հայրենիքում բռնապետությունից խուսափելու համար: Նրանք միավորեցին իրենց ջանքերը ազատության հասնելու և պետականություն ստեղծելու պայքարում[2]: Նրանց ջանքերն ավելի ակնհայտ դարձան Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո՝ 1918 թվականին:
Առաջին համաշխարհային պատերազմում Անտանտի հաղթանակի և Գերմանիայի ու Ռուսաստանի համեմատաբար միջազգային թուլացման շնորհիվ Բալթյան երկրների համար հնարավոր դարձավ տեսական գաղափարները գործնականում վերածել և քաղաքականապես հաստատվել միջազգային ասպարեզում: Բալթյան երեք երկրներին էլ հաջողվեց ապահովել իրենց անկախությունը՝ 1920 թվականին Ռուսաստանի հետ առանձին խաղաղության պայմանագրեր կնքելով[3]։ Դա մեծ քայլ էր Բալթյան երկրների միջև դիվանագիտական համագործակցության ճանապարհին և թույլ տվեց յուրաքանչյուր ազգի ստանալ իր ինքնիշխանության ճանաչումը մյուս պետություններից: Բալթյան երկրների՝ որպես Ազգերի լիգայի անդամ 1921 թվականի սեպտեմբերին ընդունելը նշանակում էր, որ Լատվիայի, Էստոնիայի և Լիտվայի անվտանգությունը, կարծես, հավանության էր արժանացել: Առաջին համաշխարհային պատերազմի հիմնական արդյունքը որոշեց Եվրոպայում նոր միջազգային կարգ: Նոր պայմաններում Բալթյան երկրների անկախության ամրապնդման հարցը գերակա նշանակություն ուներ:
Այնուամենայնիվ, միության ստեղծումը հնարավոր դարձավ միայն 1934 թվականին։ Լիտվան շարունակում էր դժկամությամբ ընդունել այդ գաղափարը, քանի որ նրա միջազգային քաղաքական ռազմավարությունը հակասում էր Լատվիայի և Էստոնիայի ռազմավարություններին։ Մինչ Լատվիան և Էստոնիան Գերմանիան և Խորհրդային Միությունը համարում էին հիմնական վտանգներ, Լիտվան ձգտում էր դաշնակցել այդ պետությունների հետ։ Սակայն, 1934 թվականին խորհրդա-լեհական չհարձակման պայմանագիրը և գերմանա-լեհական չհարձակման պայմանագիրը հանգեցրին Լիտվայի արտաքին քաղաքականության փլուզմանը և ստիպեցին փոխել դիրքորոշումը։
Նպատակ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Անտանտի ստեղծման հիմքում ընկած էր նրա անդամների ցանկությունը՝ երկարաձգել և ամրապնդել խաղաղությունը[4]։ Անտանտի ստեղծման պատճառները լավ արտահայտված են 1934 թվականի սեպտեմբերի 12-ին ստորագրված պայմանագրի նախաբանում. «Խաղաղության պահպանմանը և երաշխավորմանը նպաստելու, ինչպես նաև Ազգերի լիգայի պայմանագրի սկզբունքների ոգուն համապատասխան իրենց արտաքին քաղաքականությունը համակարգելու վճռականորեն վճռականորեն տրամադրված Բալթյան պետությունները որոշել են պայմանագիր կնքել»[5]։
Կազմակերպություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կազմակերպության հիմքում ընկած էր համակարգող գործակալությունը, քանի որ Բալթյան Անտանտի ծրագրերը պահանջում էին միասնական արտաքին քաղաքականություն[5]։ Գործակալության պատասխանատվությունը ամրագրված էր պայմանագրի 2-րդ հոդվածում. «Առաջին հոդվածում նշված նպատակի համար պայմանավորվող կողմերը որոշել են պարբերաբար կազմակերպել երեք երկրների արտաքին գործերի նախարարների խորհրդակցություններ»[6]։
Ձախողման պատճառներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Առանց «ներքին թուլությունների» և Լեհաստանի հետ հակամարտության, Բալթյան Անտանտը «կարող էր լինել նշանակալի միավոր»[7]։
Այնուամենայնիվ, միության փլուզմանը հանգեցրած առաջին միջադեպերից մեկը 1938 թվականի լեհ-լիտվական ճգնաժամն էր, որը տեղի ունեցավ Լիտվայի սահմանին լեհ զինվորի մահվան հետևանքով: Լեհաստանի կառավարությունը միջադեպն օգտագործեց որպես լծակ՝ Լիտվային ստիպելու կրկին դիվանագիտական կապ հաստատել Լեհաստանի հետ և միացնել Լիտվայի Վիլնյուսի մարզը:
Ավելին, Անտանտը երբեք չէր վերածվել իրական քաղաքական ուժի, քանի որ այն պահպանել էր իր սխալ հաշվարկված չեզոքությունը պահպանելու քաղաքականությունը, նույնիսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի անխուսափելիության պայմաններում:
Բացի այդ, այն ուներ անորոշ սահմանում այն մասին, թե ինչն էր համարվում սպառնալիք և ով էր փոխադարձ թշնամին։ Իր ստեղծման օրվանից Անտանտը չուներ միասնական պատկերացում այն մասին, թե ինչն էր համարվում սպառնալիք և ովքեր էին իր թշնամիները։ Անորոշությունը հանգեցրեց անդամների միջև ընդհանուր նպատակների բացակայությանը և առաջացրեց այն զգացողությունը, որ համագործակցությունը օգտակար չէր փոխադարձ շահի համար։
Բացի այդ, կար փոխադարձ անվտանգություն ստեղծելու կարողության պակաս։ Քանի որ Անտանտը չդարձավ ռազմական դաշինք, նրա անդամները չէին կարող հույսը դնել կազմակերպության վրա՝ ապահովելու իրենց անվտանգությունը[8]։
Տնտեսական հիմքի բացակայությունը մեկ այլ գործոն էր։ Երեք երկրները չէին ինտեգրվել փոխշահավետ տնտեսական ոլորտում, ինչը իր հետքն էր թողնում և զգալիորեն թուլացնում դաշինքը։ Նմանատիպ տնտեսական կառուցվածքներ ունենալով՝ երեքն էլ ստիպված էին մրցակցել միմյանց հետ, այլ ոչ թե համագործակցել։
Վերջապես, միասնության զգացումը չհաստատվեց։ Ազգերի ճակատագրերի, մտածելակերպի և մշակույթների տարբերությունները նախադեպեր ստեղծեցին թյուրըմբռնումների համար[9]։ Քանի որ Բալթյան երկրները չէին զգում ընդհանուր պատմական ինքնություն, Անտանտը սրեց այդ զգացմունքները և նրանց ավելի տարանջատեց[10]։
Գրականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Purlys, Vidmantas; Vilkelis, Gintautas (1995 թ․ սեպտեմբեր). «Cooperation Between the Baltic States: A Lithuanian View». NATO Review. 5 (43): 27–31. Արխիվացված է օրիգինալից 2021-02-24-ին. Վերցված է 2005-11-13-ին.
- Łossowski, Piotr; Bronius Makauskas (2005). Kraje bałtyckie w latach przełomu 1934-1944 (Polish). Scientific Editor Andrzej Koryna. Warszawa: Instytut Historii PAN; Fundacja Pogranicze. ISBN 83-88909-42-8.
{{cite book}}: CS1 սպաս․ չճանաչված լեզու (link)
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ Text of the treaty of Good Understanding and Co-operation. LNTSer 227 Արխիվացված 2021-03-05 Wayback Machine; «Estonia-Latvia-Lithuania: Treaty of Understanding and Collaboration». The American Journal of International Law. 4 supplement (30): 174–177. 1936.
- ↑ Kaslas, Bronis (1976). The Baltic Nations — the Quest for Regional Integration and Political Liberty. Pittston: EuramericaPress. էջ 121.
- ↑ Feldmanis, Inesis; Aivars Stranga (1994). Destiny of the Baltic Entente: 1934-1940. Riga: Latvian Institute of International Affairs. էջ 12. ISBN 9984-9000-5-3.
- ↑ Kaslas, The Baltic Nations, p. 176.
- 1 2 Kaslas, The Baltic Nations, p. 177.
- ↑ Kaslas, The Baltic Nations, p. 178.
- ↑ Feldmanis, Destiny of the Baltic Entente, p. 32.
- ↑ Feldmanis, Destiny of the Baltic Entente, p. 98.
- ↑ Pistohlkors, G. von. (1987). «Regionalism as a concept of Baltic historiography». Journal of Baltic Studies. 2: 126–127.
- ↑ Rebas, H. (1988). «Baltic Regionalism?». Journal of Baltic Studies. 19 (2): 101–104. doi:10.1080/01629778800000021.
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- http://www.nato.int/docu/review/1995/9505-6.htm Արխիվացված 2021-02-24 Wayback Machine
- https://web.archive.org/web/20070609155134/http://victorian.fortunecity.com/wooton/34/halecki/22.htm
| ||||||
