Jump to content

Բազմազգ կորպորացիա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Բազմազգ կորպորացիա (MNC), կորպորատիվ կազմակերպություն, որը տիրապետում և վերահսկում է ապրանքների կամ ծառայությունների արտադրությունն իր հայրենիքից բացի առնվազն մեկ այլ երկրում[1][2]։ Վերահսկողությունը համարվում է MNC-ի կարևոր առանձնահատկությունը, որը տարբերակում է այն միջազգային պորտֆելային ներդրումային կազմակերպություններից, ինչպիսիք են որոշ միջազգային փոխադարձ հիմնադրամները, որոնք ներդրումներ են կատարում արտասահմանյան կորպորացիաներում՝ ֆինանսական ռիսկերը դիվերսիֆիկացնելու նպատակով։ MNC-ն կարող է նաև կոչվել բազմազգ ձեռնարկություն (MNE), անդրազգային ձեռնարկություն (TNE), անդրազգային կորպորացիա (TNC), միջազգային կորպորացիա կամ քաղաքացիություն չունեցող կորպորացիա[3]։ Ներկայումս խոշորագույն և ամենաազդեցիկ ընկերությունների մեծ մասը հանրային առևտրով զբաղվող բազմազգ կորպորացիաներ են, այդ թվում՝ Forbes Global 2000-ի ընկերությունները։

Նկարագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմազգ կորպորացիան (MNC) մի երկրում գրանցված կորպորացիա է, որը տարբեր երկրներում արտադրում կամ վաճառում է ապրանքներ կամ ծառայություններ[4]։ MNC-ների երկու ընդհանուր բնութագրիչներն են դրանց մեծ չափը և ամբողջ աշխարհում իրականացվող գործունեության կենտրոնացված վերահսկողությունը, որոնք կարող են ներառել[5]՝

  • Ապրանքների և ծառայությունների ներմուծում և արտահանում,
  • Օտարերկրյա երկրում նշանակալի ներդրումներ կատարելը,
  • Արտասահմանյան շուկաներում լիցենզիաներ գնելն ու վաճառելը,
  • Պայմանագրային արտադրությամբ զբաղվելը՝ օտարերկրյա երկրում տեղական արտադրողին իր արտադրանքը արտադրելու թույլտվություն տալով,
  • Օտարերկրյա երկրներում արտադրական կամ հավաքման ձեռնարկություններ բացելը։

Բազմազգ ձեռնարկությունը (MNE) միջազգային տնտեսագետների կողմից նախընտրելի օգտագործվող տերմինն է և սահմանվում է որպես ձեռնարկություն, որը վերահսկում և կառավարում է առնվազն երկու երկրներում տեղակայված արտադրական ձեռնարկություններ, որոնք հայտնի են որպես արտադրամասեր[6]։ MNE-ն իրականացնում է օտարերկրյա ուղղակի ներդրումներ (FDI), քանի որ ընդունող երկրի արտադրամասերում կատարում է ուղղակի ներդրումներ՝ սեփականության մասնաբաժին ձեռք բերելու և կառավարչական վերահսկողություն ապահովելու նպատակով՝ գործարքի որոշ ծախսերից խուսափելու համար[7]։

«Քաղաքացիություն չունեցող կորպորացիա» տերմինն օգտագործվում է այն MNC-ների համար, որոնք լայնորեն գործունեություն են ծավալում ամբողջ աշխարհում՝ առանց որևէ մեկ պետությունում կենտրոնանալու։ Դրանք նաև կոչվում են «անդրազգային կորպորացիաներ», թեև այս տերմինը նույնպես օգտագործվում է որպես MNC-ի հոմանիշ[8]։ 1992 թվականի դրությամբ կորպորացիան պետք է իրավաբանորեն գրանցված լինի որևէ կոնկրետ երկրում և գործունեություն ծավալի այլ երկրներում՝ օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների և արտասահմանյան ձեռնարկությունների ստեղծման միջոցով։ Աշխարհագրական դիվերսիֆիկացիան կարող է չափվել տարբեր ոլորտներում, այդ թվում՝ սեփականության և վերահսկողության, աշխատուժի, վաճառքի, ինչպես նաև կարգավորման և հարկման շրջանակներում[9]։

MNC-ները կարող են տարբեր ձևերով օգուտ ստանալ իրենց համաշխարհային ներկայությունից։ MNC-ները կարող են օգտվել մասշտաբի տնտեսումից՝ հետազոտության և զարգացման (R&D) ծախսերն ու գովազդային ծախսերը բաշխելով իրենց համաշխարհային վաճառքների վրա, մատակարարների նկատմամբ համախմբելով համաշխարհային գնողունակությունը և իրենց տեխնոլոգիական ու կառավարչական փորձը ամբողջ աշխարհում օգտագործելով՝ նվազագույն լրացուցիչ ծախսերով։ Բացի այդ, MNC-ները կարող են օգտագործել իրենց համաշխարհային ներկայությունը՝ օգտվելու զարգացող երկրներում հաճախ հանդիպող համեմատաբար ցածր գնով աշխատուժի ծառայություններից՝ միաժամանակ հասանելիություն ստանալով զարգացած երկրներում առկա R&D-ի հատուկ կարողություններին[10]։

Բազմազգ կորպորացիաների վարքագծի նկատմամբ բարոյական և իրավական սահմանափակումների խնդիրը, հաշվի առնելով, որ դրանք փաստացի «քաղաքացիություն չունեցող» դերակատարներ են, 20-րդ դարի վերջին ի հայտ եկած մի շարք հրատապ համաշխարհային սոցիալ-տնտեսական խնդիրներից մեկն է[11]։

Այլընտրանքներ և պայմանավորվածություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փոքր կորպորացիաների համար արտասահմանյան ձեռնարկություն գրանցելը կարող է լինել թանկ և բարդ գործընթաց՝ ներառելով վճարներ, ստորագրություններ և տարբեր ձևաթղթեր[12]։ Որպես ավելի էժան և պարզ այլընտրանք[12]՝ երբեմն խորհուրդ է տրվում մասնագիտական գործատու կազմակերպություն (PEO) օգտագործել, սակայն ոչ բոլոր իրավասություններն ունեն նմանատիպ պայմանավորվածություններն ընդունող օրենքներ[13]։

Տնտեսական տեսություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմազգ կորպորացիաների գործունեությունը մեծապես հիմնված է տնտեսական ազատականության գաղափարախոսության վրա, որը խթանում է ազատ շուկայական համակարգերը գլոբալացված միջազգային հասարակության պայմաններում։ Տնտեսական ռեալիստական տեսակետի համաձայն՝ անհատները գործում են ռացիոնալ կերպով՝ իրենց անձնական շահը առավելագույնի հասցնելու համար, ինչի արդյունքում ձևավորվում են շուկաներ, և դրանք առավել արդյունավետ են գործում ազատ շուկայական համակարգում, որտեղ պետական միջամտությունը սահմանափակ է։ Այս տեսակետը խրախուսում է ապրանքների և ծառայությունների ազատ փոխանակումը՝ միջազգային հարստությունը առավելագույնի հասցնելու նպատակով[14]։

Տնտեսական ազատականության շատ կողմնակիցների համար MNC-ները ազատական կարգի առաջամարտիկներն են[15]։ Դրանք դիտվում են որպես փոխկապակցված համաշխարհային տնտեսության ազատական մոդելի մարմնավորում՝ ազգային տնտեսությունների ինտեգրումը առևտրից և դրամաշրջանառությունից հասցնելով մինչև արտադրության միջազգայնացում։ Այս տեսակետի համաձայն՝ արտադրությունը, մարքեթինգը և ներդրումները կազմակերպվում են համաշխարհային մասշտաբով, ոչ թե ազգային չափանիշներով սահմանափակված տնտեսությունների շրջանակներում[16]։

Միջազգային բիզնեսի մասնագիտացված ոլորտում իրականացվել են ակադեմիական հետազոտություններ, որոնց արդյունքում մշակվել են MNC-ների տնտեսական տեսություններ, այդ թվում՝ ներքինացման տեսությունը և էկլեկտիկ պարադիգմը (OLI շրջանակը)։ MNC-ների դերին վերաբերող մեկ այլ տեսական ուղղություն վերաբերում է տնտեսական փոխգործակցության գլոբալացման և ազգային ու տեղական արձագանքների մշակույթի միջև հարաբերությանը։ Այս ուղղությունն ունի գիտակցված մշակութային կառավարման պատմություն, որը սկիզբ է առել 1960-ականներից։ Օրինակ՝ հոգեբույժ և մարքեթինգի մասնագետ Էռնեստ Դիխտերը, 1963 թվականին «Harvard Business Review»-ում գրելիս, նշել է, որ միջազգային հնարավորություններից օգտվելու հեռատեսություն ունեցող ընկերությունները պետք է գիտակցեն, որ մշակութային մարդաբանությունը կարևոր գործիք է լինելու մրցակցային մարքեթինգի համար։ Սա ենթադրել է սպառողի՝ իր ազգի նկատմամբ ունեցած կապերի և վերաբերմունքի օգտագործում՝ ազգը միջազգայնացնելու և «համաշխարհային հաճախորդներով» բնակեցված համաշխարհային կորպորատիվ գյուղ ստեղծելու նպատակով[17]։

«Քաղաքացիություն չունեցող կորպորացիա» հասկացությունն առաջացել է 1990-ականներին։ Մի տեսության համաձայն՝ նման կազմակերպությունները կարելի է էմպիրիկորեն սահմանել «ժողովրդագրական վերլուծության և տրանսպորտային հետազոտությունների հատման կետում» կիրառվող վերլուծական գործիքների միջոցով։ Այս հատման ոլորտը հայտնի է որպես լոգիստիկայի կառավարում և նկարագրում է ռեսուրսների՝ ամբողջ աշխարհում արագորեն աճող շարժունակության կարևորությունը։ Մոտ քառորդ դար շարունակ քաղաքացիություն չունեցող կորպորացիաները ամբողջ աշխարհից ձեռք են բերել հումք և այլ անհրաժեշտ նյութեր՝ առանձին երկրների շուկաների համար ապրանքներ արտադրելու և հարմարեցնելու նպատակով[18]։

Պատմություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գաղութատիրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Առաջին բազմազգ կորպորացիաները կապված են եղել գաղութատիրության պատմության հետ և հիմնադրվել են գաղութային «գործարաններ» կամ նավահանգստային քաղաքներ ստեղծելու նպատակով[19]։ Երկու հիմնական օրինակներն են 1600 թվականին հիմնադրված Բրիտանական Արևելահնդկական ընկերությունը և 1602 թվականին հիմնադրված Հոլանդական Արևելահնդկական ընկերությունը (VOC)։ Բրիտանական Արևելահնդկական ընկերությունը, բացի Մեծ Բրիտանիայի և նրա գաղութների միջև առևտուր իրականացնելուց, Հնդկաստանում դարձել է գրեթե կառավարական կառույց՝ ունենալով տեղական պետական պաշտոնյաներ և սեփական բանակ[20][21]։ Այլ օրինակներից են 1649 թվականին հիմնադրված Շվեդական Աֆրիկյան ընկերությունը և 1670 թվականին հիմնադրված Հադսոնի ծոցի ընկերությունը (HBC)[22]։ Այս վաղ շրջանի կորպորացիաները զբաղվել են միջազգային առևտրով և հետազոտական արշավներով, ինչպես նաև ստեղծվել են առևտրային հենակետեր[23]։

1799 թվականին Նիդեռլանդների կառավարությունը ստանձնել է VOC-ի վերահսկողությունը, իսկ 1800-ականների ընթացքում այլ կառավարություններ նույնպես ավելի ու ավելի հաճախ են ստանձնել մասնավոր ընկերությունների վերահսկողությունը, հատկապես Բրիտանական Հնդկաստանում[24]։ HBC-ն, թեև 1870 թվականին կորցրել է առևտրի և հողերի իր մենաշնորհը[25], պահպանել իր առևտրային հենակետերը՝ որպես վերաբնակիչների համար ընդհանուր ապրանքների խանութներ։ Ժամանակի ընթացքում դրանք վերածվել են ժամանակակից հանրախանութների ցանցի, որը գործել է մինչև 2025 թվականը[26]։ Ապագաղութացման գործընթացի ընթացքում եվրոպական գաղութային կանոնադրական ընկերությունները լուծարվել են, իսկ վերջին գաղութային կորպորացիան՝ Մոզամբիկի ընկերությունը, լուծարվել է 1972 թվականին[23]։

Հանքարդյունաբերություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ոսկու, արծաթի և պղնձի արդյունահանումը գաղութային ժամանակաշրջանում կարևոր գործունեություն էր և այդպիսին է մնում նաև այսօր։ Միջազգային հանքարդյունաբերական ընկերությունները մեծ նշանակություն են ձեռք բերել Բրիտանիայում 19-րդ դարում, օրինակ՝ Rio Tinto ընկերությունը, որը հիմնադրվել է 1873 թվականին՝ Իսպանիայի կառավարությունից ծծմբի և պղնձի հանքերը ձեռք բերելու նպատակով։ Կորպորացիան բազմաթիվ ընկերություններ ձեռք է բերել և ընդլայնել իր գործունեությունն ամբողջ աշխարհում՝ ալյումին, երկաթ, պղինձ, ուրանի և ադամանդներ արդյունահանելու նպատակով[27]: Հարավային Աֆրիկայում եվրոպական հանքերը սկսել են գործել 19-րդ դարի վերջին՝ համաշխարհային շուկայի համար ոսկի և այլ հանքանյութեր արդյունահանելով[28]: Սեսիլ Ռոդսը (1853–1902) այդ ժամանակաշրջանի այն սակավաթիվ գործարարներից էր, որը դարձել է վարչապետ (Հարավային Աֆրիկայի վարչապետ՝ 1890–1896 թվականներին)։ Նրա հանքարդյունաբերական ձեռնարկություններից էին «British South Africa» ընկերությունը և «De Beers»-ը։ Վերջինս իր հարավաֆրիկյան կենտրոնակայանից գործնականում վերահսկել է համաշխարհային ադամանդի շուկան[29]:

Նավթ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1930-ականներին յոթ MNC-ներ գերիշխել են նավթի համաշխարհային արտադրության ոլորտում՝ ունենալով Իրանում, Իրաքում, Սաուդյան Արաբիայում և Պարսից ծոցում նավթի գրեթե բոլոր իրավունքները[30]։ Այս MNC-ները հայտնի են դարձել որպես «Իրանի կոնսորցիում» կարտել կամ «Յոթ քույրեր»։ Նրանք համատեղ վերահսկել են նավթի խոշոր հանքավայրերը և համաձայնեցված կերպով կարգավորել են նավթի արդյունահանման ծավալները՝ գները բարձր պահելու նպատակով։ Միաժամանակ նրանք ստիպել են այն երկրներին, որտեղ գործել են, միմյանց միջև մրցել ավելի ցածր հարկային դրույքաչափերի և նավթային ռոյալթիների համար[30]։ 1970-ականներին ազգայնացված նավթային ընկերությունները ստանձնել են նավթի արդյունահանումը, իսկ ՕՊԵԿ կարտելը ձեռք է բերել շուկայում գերիշխող դիրք, թեև նավթային MNC-ները շարունակել են շահութաբեր գործունեություն ծավալել։ 1990-ականների վերջին և 2000-ականների սկզբին համաշխարհային էներգետիկ ոլորտում տեղի են ունեցել բազմաթիվ միաձուլումներ, որոնց արդյունքում ձևավորվել են «սուպերմայոր» ինտեգրված նավթային ընկերությունները կամ «Մեծ նավթը»։ Այս MNC-ները խոշորագույն և ամենաշահութաբեր ընկերություններից են[31]։

Արտադրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1930-ականներին MNC-ների կողմից կատարվող միջազգային ներդրումների մոտ 80%-ը ուղղվել է ռեսուրսների արդյունահանմանը (հատկապես նավթի) և գյուղատնտեսությանը (կաուչուկ, ծխախոտ, շաքար, արմավենու յուղ, սուրճ, կակաո և արևադարձային մրգեր), հիմնականում գաղութներում։ Սա փոխվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո վերականգնման գործընթացների ընթացքում, երբ MNC-ների համար հնարավորություններ են ստեղծվել արդյունաբերական զարգացած երկրներում արտադրություն հիմնելու համար, հատկապես տրանսպորտի, ավտոմեքենաների, քիմիական, դեղագործական և էլեկտրոնիկայի ոլորտներում[32]։

Ընդունող երկրների տնտեսությունների ուսումնասիրությունները նույնպես ընդգծել են, որ բազմազգ ձեռնարկությունների ազդեցությունը տարբեր է եղել՝ կախված ազգային համատեքստից։ Օրինակ՝ Ավստրալիայի վերաբերյալ հետազոտություններն ուսումնասիրել են, թե ինչպես են օտարերկրյա MNC-ները ժամանել հաջորդական ալիքներով և փոխազդել տեղական ոլորտների, կառավարության քաղաքականության և ռեսուրսների վրա հիմնված զարգացման հետ[33]։

Շվեդիայի առաջատար արտադրական ընկերությունը SKF-ն էր՝ մեքենաների համար առանցքակալների առաջատար արտադրողը։ Միջազգային բիզնեսն ընդլայնելու նպատակով 1966 թվականին ընկերությունը որոշել է օգտագործել անգլերենը։ Բարձրաստիճան պաշտոնյաները, թեև հիմնականում դեռ շվեդներ էին, բոլորը սովորել են անգլերեն, և բոլոր հիմնական ներքին փաստաթղթերը կազմվել են անգլերենով, որը բազմազգ կորպորացիաների համար ընդհանուր հաղորդակցական լեզուն էր[34]։

Տարածում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Toyota is one of the world's largest multinational corporation(s) with its headquarters in Toyota City, Japan.
«Տոյոտա»-ն աշխարհի խոշորագույն բազմազգ կորպորացիաներից մեկն է, որի կենտրոնակայանը գտնվում է Ճապոնիայի Տոյոտա քաղաքում։

Առնվազն մեկ օտարերկրյա երկրում գործունեություն իրականացնող բիզնեսների թիվը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ եղած մի քանի հազարից 2007 թվականին հասել է 78,411-ի։ MNC-ների թվի աճը կարող է պայմանավորված լինել կայուն քաղաքական միջավայրով, որը խրախուսում է համագործակցությունը, տեխնոլոգիական առաջընթացով, որը հնարավորություն է տալիս կառավարել հեռավոր տարածաշրջաններում գործունեությունը, ինչպես նաև կազմակերպական զարգացման բարենպաստ պայմաններով, որոնք խթանում են բիզնեսի ընդլայնումը այլ երկրներում։ MNC-ների երեք քառորդի գլխամասային գրասենյակները գտնվում են տնտեսապես զարգացած երկրներում։ Զարգացող և նախկին կոմունիստական երկրները, ինչպիսիք են Չինաստանը, Հնդկաստանը և Բրազիլիան, MNC-ների ներդրումների խոշորագույն ստացողներն են։ Այնուամենայնիվ, օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների 70%-ը բաժին է ընկել զարգացած երկրներին՝ բաժնետոմսերի և դրամական հոսքերի տեսքով[35]։

Օտարերկրյա ուղղակի ներդրում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Երբ կորպորացիան ներդրում է կատարում այն երկրում, որտեղ իրավաբանորեն գրանցված չէ, դա կոչվում է օտարերկրյա ուղղակի ներդրում (FDI)[36]։ Երկրները կարող են սահմանափակումներ կիրառել ուղղակի ներդրումների նկատմամբ։ Օրինակ՝ Չինաստանը պատմականորեն օտարերկրացիներից պահանջել է համագործակցել տեղական ընկերությունների հետ կամ որոշակի տեսակի ներդրումների համար ստանալ հատուկ թույլտվություն, թեև այդ սահմանափակումներից որոշները 2019 թվականին մեղմացվել են[37][38]։ Նմանապես, Միացյալ Նահանգներում Օտարերկրյա ներդրումների հարցերով կոմիտեն վերանայում է այդ երկրում կատարվող օտարերկրյա ներդրումները։

Բացի այդ, կորպորացիաներին կարող է արգելվել տարբեր բիզնես գործարքներ իրականացնել միջազգային պատժամիջոցների կամ ներպետական օրենքների պատճառով։ Օրինակ՝ Չինաստանի քաղաքացիները և տեղական կորպորացիաները սահմանափակումներ ունեն արտասահմանյան ներդրումներ կատարելու իրենց հնարավորությունների նկատմամբ, ինչը մասամբ արվում է կապիտալի արտահոսքը նվազեցնելու նպատակով[39]։ Երկրները արտատարածքային պատժամիջոցներ են սահմանել օտարերկրյա կորպորացիաների նկատմամբ՝ որոշակի երկրների կամ կորպորացիաների հետ բիզնես գործունեություն իրականացնելու համար։ Այդպիսի դեպք տեղի է ունեցել 2019 թվականին ԱՄՆ-ի կողմից Իրանի նկատմամբ սահմանված պատժամիջոցների ժամանակ։ Եվրոպական ընկերությունները բախվել են ԱՄՆ շուկա մուտքը կորցնելու հնարավորությանը, եթե առևտուր իրականացնել են Իրանի հետ[40]։

Միջազգային ներդրումային համաձայնագրերը կարող են նպաստել երկու երկրների միջև ուղղակի ներդրումների իրականացմանը, ինչպես, օրինակ, Հյուսիսամերիկյան ազատ առևտրի համաձայնագիրը (1994–2020) և առավել բարենպաստության ռեժիմի կարգավիճակը։

Իրավաբանական հասցե

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բազմազգ ընկերությունները կարող են տարբեր ձեռնարկությունների համար ընտրել տարբեր իրավասություններ, սակայն վերջնական մայր ընկերությունը կարող է ընտրել մեկ իրավաբանական գրանցման վայր։ 2014 թվականին «The Economist»-ը նշել էր, որ Նիդեռլանդները դարձել է հանրաճանաչ ընտրություն, քանի որ այդ երկրի կորպորատիվ օրենսդրությունը ավելի քիչ պահանջներ է սահմանել ժողովների, վարձատրության և աուդիտի հանձնաժողովների վերաբերյալ[41] և որ Մեծ Բրիտանիան առավելություններ է ունեցել շահաբաժինների պահումներին վերաբերող օրենքների և Միացյալ Նահանգների հետ կրկնակի հարկումից խուսափելու մասին պայմանագրի շնորհիվ։ Տնտեսագետ Ռեյմոնդ Վերնոնը 1977 թվականին հայտնել է, որ 455 խոշորագույն արտադրական MNC-ներից 250-ի գլխամասային գրասենյակները գտնվել են ԱՄՆ-ում, 115-ը՝ Արևմտյան Եվրոպայում, 70-ը՝ Ճապոնիայում, իսկ 20-ը՝ աշխարհի այլ երկրներում։ 45 խոշորագույն բանկային MNC-ներից 20-ի գլխամասային գրասենյակները գտնվել են ԱՄՆ-ում, 13-ը՝ Եվրոպայում, 9-ը՝ Ճապոնիայում, իսկ 3-ը՝ Կանադայում[42]։

Կարգավորում և հարկում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կորպորացիաները կարող են օրինական կերպով զբաղվել հարկերից խուսափմամբ՝ ընտրելով իրենց իրավաբանական գրանցման երկրի իրավասությունը, թեև նրանք կարող են մեղադրվել հարկերից ապօրինի խուսափման մասին օրենքները խախտելու մեջ։ Բազմազգ կորպորացիաները կարող են ենթարկվել ինչպես իրենց իրավաբանական գրանցման երկրի, այնպես էլ այն լրացուցիչ իրավասությունների օրենքներին և կանոնակարգերին, որտեղ նրանք բիզնես գործունեություն են իրականացնում[43]։ Որոշ դեպքերում իրավասության ընտրությունը կարող է օգնել խուսափել ծանրաբեռնող օրենքներից, սակայն կարգավորող օրենսդրությունը հաճախ թիրախավորում է «ձեռնարկությանը»՝ օրենքներում «վերահսկողություն» հասկացության վերաբերյալ դրույթներ սահմանելով[43]։

1992 թվականի դրությամբ OECD-ի երկրների մեծ մասը չունի իրավական լիազորություն՝ իրավաբանական գրանցման վայր ունեցող մայր կորպորացիային հարկելու նրա ամբողջ աշխարհում ստացած եկամտի, այդ թվում՝ դուստր ձեռնարկությունների եկամուտների նկատմամբ[9]։ 2019 թվականի դրությամբ ԱՄՆ-ը իր կորպորատիվ հարկումը կիրառում է «արտատարածքային»[44] սկզբունքով, ինչը խթանել է հարկային ինվերսիաների իրականացումը՝ իրավաբանական գրանցման երկիրը փոխելու նպատակով։ Մինչև 2019 թվականը OECD երկրների մեծ մասը, բացառությամբ ԱՄՆ-ի, անցել էր տարածքային հարկման համակարգի, որի դեպքում հարկվել է միայն երկրի սահմանների ներսում ստացված եկամուտը։ Սակայն այդ երկրները սովորաբար վերահսկում են արտասահմանյան եկամուտները վերահսկվող օտարերկրյա կորպորացիաների (CFC) վերաբերյալ կանոնների միջոցով՝ հարկային բազայի էրոզիայից և շահույթի տեղափոխումից խուսափելու համար[44]։

Գործնականում, նույնիսկ արտատարածքային համակարգի պայմաններում, հարկերի վճարումը կարող է հետաձգվել մինչև եկամտի հայրենադարձումը, հնարավոր են նաև հայրենադարձման հարկային արտոնություններ, և կարող են կիրառվել օտարերկրյա հարկերի համար հարկային վարկեր[9]։ Երկրները սովորաբար չեն կարող հարկել օտարերկրյա դուստր ձեռնարկության ամբողջ աշխարհում ստացած եկամուտը, իսկ հարկումը բարդանում է մայր կորպորացիաների հետ տրանսֆերային գնագոյացման պայմանավորվածությունների պատճառով[9]։ Տարբեր երկրների կորպորացիաների միջև վեճերը հաճախ կարգավորվում են միջազգային արբիտրաժի միջոցով։

Քննադատություն և բանավեճ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տնտեսագետ Սանջայա Լալը 1974 թվականին առաջարկել է բազմազգ կորպորացիաների վերաբերյալ ակադեմիական վերլուծությունների մի սպեկտր՝ քաղաքական աջից մինչև ձախ։ Նա ծայրահեղ աջում տեղադրել է բիզնես դպրոցների՝ «ինչպես անել» ուղղվածության հեղինակներին, որոնց հաջորդել են լիբերալ տնտեսագետները և նեոլիբերալները (նրանք շարունակում են մնալ կենտրոնից աջ, սակայն ընդունում են շուկայի երբեմն թույլ տված սխալների, օրինակ՝ արտաքին ազդեցությունների, հնարավորությունը)։

Սպեկտրի ձախ կողմում գտնվել են ազգայնականները, որոնք ազգային շահերը գերադասել են կորպորատիվ շահույթից, այնուհետև՝ Լատինական Ամերիկայի «դեպենդենսիա» դպրոցի ներկայացուցիչները, որոնք կենտրոնացել են իմպերիալիզմի բացասական հետևանքների վրա, իսկ ծայրահեղ ձախում՝ մարքսիստները։

Տեսակետների այս շրջանակն այնքան լայն է, որ ակադեմիական համաձայնությունը դժվար է որոշել[45]։ Վերջին շրջանի պատմագիտական հետազոտությունները բազմազգ կորպորացիաներն ուսումնասիրում են ոչ միայն որպես տնտեսական կազմակերպություններ, այլև որպես կառույցներ, որոնք տարբեր ազգային միջավայրերում ունեն սոցիալական, քաղաքական, բնապահպանական և մշակութային ազդեցություններ[46]։

Կորպորացիաների դեմ հանդես եկող քննադատները քննադատում են MNC-ներին ազգային ոգու կամ ազգային արժեքների հիմք չունենալու համար, ինչը դրսևորվում է մարդու իրավունքների կամ բնապահպանական ցածր չափանիշներ ունեցող երկրների հետ նրանց բիզնես գործունեություն իրականացնելու պրակտիկայում[47]։ Հարկերից խուսափելու սխեմաների և բազմազգ հարկային ապաստարանների ագրեսիվ օգտագործումը MNC-ներին հնարավորություն է տալիս մրցակցային առավելություններ ձեռք բերել փոքր և միջին ձեռնարկությունների նկատմամբ[48]։ Կազմակերպությունները, ինչպիսին է «Tax Justice Network»-ը, քննադատում են կառավարություններին MNC-ներին հարկերից խուսափելու հնարավորություն տալու համար, հատկապես հարկային բազայի էրոզիայի և շահույթի տեղափոխման (BEPS) գործիքների օգտագործման միջոցով, քանի որ դրա հետևանքով հանրային ծառայությունների համար ավելի քիչ գումար է մնում։

Բացի այդ, ակադեմիական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ բազմազգ կորպորացիաների կողմից շահույթի տեղափոխումը հանգեցրել է աշխարհի շատ երկրներում ներքին շահույթի նվազմանը։ Եվրոպական միությունը կորցրել է ավելի քան 20% եկամուտ, իսկ զարգացող երկրները՝ մինչև 5%, քանի որ միլիարդավոր գումարներ փոխանցվել են կորպորատիվ հարկային ապաստարաններ[49]։ Թեև հետազոտությունները ցույց են տվել, որ տրանսֆերային գնագոյացման դեմ միջոցառումները կարող են արդյունավետ լինել կորպորատիվ եկամուտներն ավելացնելու գործում[50], բազմաթիվ կողմնակիցներ շարունակում են պնդել, որ ավելի շատ քայլեր են անհրաժեշտ, քանի որ շահույթի տեղափոխումը, արտահանման վերամշակման գոտիների նման այլ մեթոդների հետ մեկտեղ, նվազեցնում է այն պետական եկամուտները, որոնք նախատեսված են ցածր և միջին խավի քաղաքացիներին աջակցող ծառայությունների համար, մեծացնում է բարձր եկամուտ ունեցող բաժնետերերի եկամուտներն ու շահույթները և նվազեցնում աշխատողների՝ հարկումից հետո ստացվող եկամուտը[51]։

Ըստ Crotty-ի, Epstein-ի և Kelly-ի (1998)՝ նեոլիբերալ քաղաքականության պայմաններում բազմազգ կորպորացիաների շարժունակությունը մեծացնում է նրանց բանակցային ուժը աշխատողների և կառավարությունների նկատմամբ, ինչը կարող է հանգեցնել հարկերի, կարգավորման և աշխատավարձերի «մինչև վերջ նվազեցման մրցավազքի»։ Սպառնալիքի և կողմնակի ազդեցությունների միջոցով դա կարող է նպաստել ավելի մեծ անհավասարության, երկարատև գործազրկության և աշխատավարձերի լճացման։ Սակայն հեղինակներն ընդգծում են, որ օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների ազդեցությունը կախված է համատեքստից։ Երբ ներդրումներն իրականացվում են համախառն պահանջարկի բարձր մակարդակ ունեցող միջավայրում, ուժեղ ինստիտուտների և հստակ կանոնների պայմաններում, որոնք սահմանափակում են հարկադրական մրցակցությունը, ինչպես նաև կառավարությունների արդյունավետ համագործակցության դեպքում, բազմազգ կորպորացիաները, ընդհակառակը, կարող են նպաստել աշխատավարձերի բարձրացմանը, աշխատանքային պայմանների բարելավմանը և ավելի լայն տնտեսական զարգացմանը[52]։

Տնտեսագետ Փոլ Քրուգմանը 1997 թվականին իր «Էժան աշխատուժի գովքը» էսսեում պնդել է, որ զարգացող երկրներում բազմազգ կորպորացիաների կողմից ստեղծված աշխատատեղերը, չնայած ցածր աշխատավարձերին և վատ աշխատանքային պայմաններին, հաճախ բարելավում են մարդկանց վիճակը՝ համեմատած առկա այլընտրանքների, ինչպիսիք են սահմանային գյուղատնտեսությունը կամ ոչ ֆորմալ տնտեսությունը։ Նա պնդել է, որ «վատ աշխատատեղերը՝ վատ աշխատավարձով» ավելի լավ են, քան ընդհանրապես աշխատատեղ չունենալը, քանի որ արտահանմանն ուղղված ոլորտներում գործարանային աշխատանքը կարող է դառնալ ավելի լայն տնտեսական զարգացման ճանապարհի առաջին քայլը։ Ըստ Քրուգմանի՝ այնպիսի երկրներ, ինչպիսիք են Հարավային Կորեան, Թայվանը, Ինդոնեզիան և Բանգլադեշը, արտահանմանն ուղղված արդյունաբերականացման միջոցով հասել են եկամուտների, սննդի ապահովվածության և կենսամակարդակի նկատելի բարելավման։ Թեև բազմազգ կորպորացիաները հիմնականում առաջնորդվում են շահույթ ստանալու նպատակով, Քրուգմանը պնդել է, որ դրանց հիմնական շահառուները կապիտալի սեփականատերերը չեն, այլ զարգացող երկրների աշխատողները[53]։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ Pitelis, Christos; Sugden, Roger (2000). The nature of the transnational firm. Routledge. էջ H72. ISBN 0-415-16787-6.
  2. ↑ «Multinational Corporations». 31 January 2025.
  3. ↑ Voorhees, Roy D.; Seim, Emerson L.; Coppett, John I. (Winter 1992). «Global Logistics and Stateless Corporations». Transportation Practitioners Journal. 59 (2): 144–151.
  4. ↑ Doob, Christopher M. (2014). Social Inequality and Social Stratification in US Society. Pearson Education Inc.
  5. ↑ «Role of Multinational Corporations». T. Romana College. Արխիվացված է օրիգինալից 27 November 2016-ին. Վերցված է 3 January 2019-ին.
  6. ↑ Caves, Richard E. (2007). Multinational enterprise and economic analysis. Cambridge University Press. էջ 1. ISBN 978-0-521-67753-0. OCLC 272997700.
  7. ↑ Caves, Richard E. (2007). Multinational enterprise and economic analysis. Cambridge University Press. էջ 69. ISBN 978-0-521-67753-0. OCLC 272997700.
  8. ↑ Iriye, Akira; Saunier, Pierre-Yves, eds. (2009). «Transnational». The Palgrave Dictionary of Transnational History. Palgrave Macmillan Transnational History Series (անգլերեն). London: Palgrave Macmillan UK. էջ 1047. doi:10.1007/978-1-349-74030-7. ISBN 978-1-349-74032-1.
  9. 1 2 3 4 Hu, Yao-Su (1992-01-01). «Global or Stateless Corporations are National Firms with International Operations». California Management Review (անգլերեն). 34 (2): 107–126. doi:10.2307/41166696. ISSN 0008-1256. JSTOR 41166696. S2CID 155113053.
  10. ↑ Eun, Cheol S.; Resnick, Bruce G. (2014). International Financial Management, 6th Edition. Beijing Chengxin Weiye Printing Inc.
  11. ↑ Koenig-Archibugi, Mathias. «Transnational Corporations and Public Accountability» (PDF). Gary 2004: 106. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 22 February 2016-ին. Վերցված է 2 February 2016-ին. Krugman, Paul (20 March 1998). «In Praise of Cheap Labor: Bad Jobs at Bad Wages Are Better than No Jobs at All». Slate. Վերցված է 2 February 2016-ին.(չաշխատող հղում)
  12. 1 2 «10 Reasons You Should Not Create a Foreign Subsidiary». Velocity Global (ամերիկյան անգլերեն). 2015-07-17. Արխիվացված օրիգինալից 2018-11-25-ին. Վերցված է 2018-11-25-ին.
  13. ↑ «Outsourcing Options for FDI into China - China Briefing News». China Briefing News (ամերիկյան անգլերեն). 2017-07-12. Արխիվացված է օրիգինալից 2018-11-25-ին. Վերցված է 2018-11-25-ին.
  14. ↑ Mingst, Karen A. (2014). Essentials of international relations. W. W. Norton & Company. էջ 310. ISBN 978-0-393-92195-3.
  15. ↑ Mingst, Karen A. (2015). Essentials of international relations. W. W. Norton & Company. էջ 311. ISBN 978-0-393-92195-3.
  16. ↑ Gilpin, Robert (1975). Three models of the future. International Organization. էջ 39.
  17. ↑ James, Paul (1984). «Australia in the Corporate Image: A New Nationalism». Arena (63): 68. See also, Richard Barnet and Ronald Muller, Global Reach: The Power of Multinational Corporations, New York, Simon and Schuster, 1975, p. 30. On page 21, Barnet and Muller quote the Chairman of the Unilever Corporation as saying: "The Nation-State will not wither away. A positive role will have to be found for it."
  18. ↑
    • Holstein, William J. et al., "The Stateless Corporation", Business Week (May 14, 1991), p. 98.
    • Roy D. Voorhees, Emerson L. Seim, and John I. Coppett, "Global Logistics and Stateless Corporations", Transportation Practitioners Journal 59, 2 (Winter 1993): 144–51.
  19. ↑ Gelderblom, Oscar; Jong, Abe de; Jonker, Joost (December 2013). «The Formative Years of the Modern Corporation: The Dutch East India Company VOC, 1602-1623». The Journal of Economic History (անգլերեն). 73 (4): 1050–1076. doi:10.1017/S0022050713000879. hdl:1765/32952. ISSN 0022-0507. S2CID 154592596.
  20. ↑ Alex Jeffrey and Joe Painter, "Imperialism and Postcolonialism," in Political Geography: An Introduction to Space and Power (London: SAGE, 2009), pp. 174–75.
  21. ↑ Nick Robins, This Imperious Company: The Corporation That Changed the World How the East India Company Shaped the Modern Multinational (London: Pluto, 2006), pp. 24–25.
  22. ↑ Stephen A. Royle, Company, Crown and Colony: The Hudson's Bay Company and Territorial Endeavor in Western Canada (London: I.B. Tauris, 2011).
  23. 1 2 Micklethwait, John, and Adrian Wooldridge, The company: A short history of a revolutionary idea (New York: Modern Library, 2003).
  24. ↑ Nick Robins, Nick. The Corporation That Changed the World How the East India Company Shaped the Modern Multinational. London: Pluto, 2006. 145.
  25. ↑ «Our History: People: Explorers: Radisson and des Groseilliers». HBC Heritage. Արխիվացված է օրիգինալից 16 October 2015-ին. Վերցված է 7 October 2015-ին.
  26. ↑ Deschamps, Tara (April 23, 2025). «Hudson's Bay will liquidate last 6 remaining stores, court filing says». Global News. Global News. Վերցված է April 24, 2025-ին.
  27. ↑ Charles E. Harvey, The Rio Tinto Company: an economic history of a leading international mining concern, 1873-1954. (Alison Hodge, 1981).
  28. ↑ Francis Wilson, "Minerals and migrants: how the mining industry has shaped South Africa." Daedalus 130.1 (2001): 99–121 online.
  29. ↑ Robert I. Rotberg, The Founder: Cecil Rhodes and the Pursuit of Power. (Oxford University Press, 1988).
  30. 1 2 Colgan, Jeff D. (2021). Partial Hegemony: Oil Politics and International Order (անգլերեն). Oxford University Press. էջեր 61–66. ISBN 978-0-19-754640-6.
  31. ↑ "Global 500"(չաշխատող հղում) . «Արխիվացված պատճենը». Արխիվացված է օրիգինալից 11 July 2018-ին. Վերցված է 14 August 2026-ին.. Fortune. Accessed August 2008.
  32. ↑ John H. Dunning and Sarianna M. Lundan, Multinational Enterprises and the Global Economy (2nd ed. 2008) pp 37–39.
  33. ↑ Ville, Simon; van der Eng, Pierre; Sammartino, André; Merrett, David; Keneley, Monica (2026). Global Enterprise in Australia: International Business Down Under since Federation. Routledge. doi:10.4324/9781003586272.
  34. ↑ Christopher Tugendhat, The Multinationals (1973) p 147.
  35. ↑ Fagan, GH; Munck, R (2009). «Chapter 22: Transnational Corporation». Globalization and Security: An Encyclopedia. ABC-CLIO. էջեր 410–428. ISBN 978-0-275-99693-2.
  36. ↑ Chen, James. «Foreign Direct Investment (FDI)». Investopedia (անգլերեն). Վերցված է 2019-05-12-ին.
  37. ↑ «Investment rules in China». Asialink Business (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2020-08-04-ին. Վերցված է 2019-05-12-ին.
  38. ↑ Huang, Yukon. «China's Foreign Investment Law and US-China Trade Friction». Carnegie Endowment for International Peace (անգլերեն). Վերցված է 2019-05-12-ին.
  39. ↑ «Chinese Restrictions on Foreign Investments – How Will It Impact The US?». Lawyer Monthly | Legal News Magazine (բրիտանական անգլերեն). 6 June 2018. Վերցված է 2019-05-12-ին.
  40. ↑ «Trump's Iran sanctions: an explainer on their impact for Europe». ECFR (անգլերեն). 12 September 2018. Վերցված է 2019-05-12-ին.
  41. ↑ «Here, there and everywhere: Why some businesses choose multiple corporate citizenships». The Economist (անգլերեն). 24 February 2014. Վերցված է 25 November 2018-ին.
  42. ↑ Raymond Vernon, Storm over the Multinationals (1977) p. 12.
  43. 1 2 Blumberg, Phillip I. (1990). «The Corporate Entity in an Era of Multinational Corporations». Delaware Journal of Corporate Law (անգլերեն). 15 (2): 283–375. ISSN 0364-9490.
  44. 1 2 «Designing a Territorial Tax System: A Review of OECD Systems». Tax Foundation (ամերիկյան անգլերեն). 2017-08-01. Վերցված է 2019-06-22-ին.
  45. ↑ Charles P. Kindleberger, "Reviews". Business History Review (Dec. 1977).
  46. ↑ Jones, Geoffrey; Pitteloud, Sabine, eds. (2025). The Cambridge Companion to the History of Multinationals and Society. Cambridge University Press. doi:10.1017/9781009679558.
  47. ↑ Marc 'Globalization, Power, and Survival: an Anthropological Perspective', pg 484–486. Anthropological Quarterly Vol.79, No. 3. Institute for Ethnographic Research, 2006
  48. ↑ Library of the European Parliament Corporate tax avoidance by multinational firms
  49. ↑ Tørsløv, Thomas; Wier, Ludvig; Zucman, Gabriel (2023-05-05). «The Missing Profits of Nations». The Review of Economic Studies (անգլերեն). 90 (3): 1499–1534. doi:10.1093/restud/rdac049. ISSN 0034-6527.
  50. ↑ Laudage Teles, Sabine; Riedel, Nadine; Strohmaier, Kristina (2024-07-01). «On the effects of anti-profit shifting regulations: A developing country perspective». Journal of Public Economics. 235 105134. doi:10.1016/j.jpubeco.2024.105134. ISSN 0047-2727.
  51. ↑ Cockfield, Arthur (2021-12-28). «SECRETS OF THE PANAMA PAPERS: HOW TAX HAVENS EXACERBATE INCOME INEQUALITY». Columbia Journal of Tax Law (անգլերեն). 13 (1): 45–76. doi:10.52214/cjtl.v13i1.8979. ISSN 2169-4680.
  52. ↑ Crotty, James R.; Epstein, Gerald; Kelly, Patricia (1998). Multinational Corporations, Capital Mobility and the Global Neo-Liberal Regime (PDF). Cambridge University Press. էջ 2.
  53. ↑ Krugman, Paul (21 March 1997). «In Praise of Cheap Labor». Slate. Վերցված է 22 September 2025-ին.

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Cameron, Rondo, V. I. Bovykin, et al. eds. International banking, 1870–1914 (1991)
  • Chandler, Alfred D. and Bruce Mazlish, eds. Leviathans: Multinational Corporations and the New Global History (2005).
  • Chandler, Alfred D. et al. eds. Big Business and the Wealth of Nations (Cambridge University Press, 1999) excerpt
  • Chernow, Ron. The House of Morgan: An American Banking Dynasty and the Rise of Modern Finance (2010) excerpt
  • Davenport-Hines, R. P. T., and Geoffrey Jones, eds. British Business in Asia since 1860 (2003) excerpt
  • Dunning. John H. and Sarianna M. Lundan. Multinational Enterprises and the Global Economy (2nd ed. 2008), major textbook 1993 edition online
  • Habib-Mintz, Nazia. "Multinational corporations' role in improving labour standards in developing countries". Journal of International Business and Economy 10.2 (2009): 1–20. online(չաշխատող հղում)
  • Hunt, Michael H. "Americans in the China Market: Economic Opportunities and Economic Nationalism, 1890s–1931". Business History Review 51.3 (1977): 277–307. JSTOR 3113634.
  • Jones, Geoffrey. Multinationals and Global Capitalism: From the Nineteenth to the Twenty-first Century (2005)
  • Jones, Geoffrey. Merchants to multinationals: British trading companies in the nineteenth and twentieth centuries (2000).
  • Jones, Geoffrey, and Jonathan Zeitlin, eds. The Oxford Handbook of Business History (2008)
  • Jones, Geoffrey, et al. The History of the British Bank of the Middle East: Vol. 2, Banking and Oil (1987)
  • Jones, Geoffrey. The Evolution of International Business (1995).
  • Lumby, Anthony. "Economic history and theories of the multinational corporation". South African journal of economic history 3.2 (1988): 104–124.
  • Martin, Lisa, ed. The Oxford Handbook of the Political Economy of International Trade (2015) excerpt
  • Munjal, Surender, Pawan Budhwar, and Vijay Pereira. "A perspective on multinational enterprise's national identity dilemma". Social Identities 24.5 (2018): 548–563.
  • Stopford, John M. "The origins of British-based multinational manufacturing enterprises". Business History Review 48.3 (1974): 303–335.
  • Tugendhat, Christopher. The multinationals (Penguin, 1973).
  • Vernon, Raymond. Storm over the Multinationals: The Real Issues (Harvard UP, 1977).
  • Wells, Louis T. Third world multinationals: The rise of foreign investments from developing countries (MIT Press, 1983) on companies based in Third World
  • Wilkins, Mira. "The history of multinational enterprise". in The Oxford handbook of international business vol 2 (2009).
  • Wilkins, Mira. The Emergence of Multinational Enterprise: American Business Abroad from the Colonial Era to 1914 (1970)
    • Wilkins, Mira. Maturing of Multinational Enterprise: American Business Abroad from 1914 to 1970 (1974)
  • Wilkins, Mira. American business abroad: Ford on six continents (1964).

Ընկերությունների պատմություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Ciafone, Amanda. Counter-Cola: A Multinational History of the Global Corporation (U of California Press, 2019) on Coca-Cola.
  • Fritz, Martin, and Karlsson, Birgit. SKF: A Global Story, 1907–2007 (2006). 978-91-7736-576-1.
  • Scheiber, Harry N. "World War I as Entrepreneurial Opportunity: Willard Straight and the American International Corporation". Political Science Quarterly 84.3 (1969): 486–511. JSTOR 2147271.

Պատմագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Hernes, Helga. The Multinational Corporation: A Guide to Information Sources (Gale, 1977). online

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Բազմազգ_կորպորացիա&oldid=10889792» էջից