Բադեն (Շվեյցարիա)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
Բադեն
շվեյց. գերմ.՝ Baden
Զինանշան
Coat of arms of Baden AG.svg

Switzerland-Baden-oldcityview.jpg
Կոորդինատներ: 47°28′24″ հս․ լ. 8°18′15″ ավ. ե. / 47.47333° հս․. լ. 8.30417° ավ. ե. / 47.47333; 8.30417
ԵրկիրՇվեյցարիա Շվեյցարիա
Մակերես13,17 կմ²
ԲԾՄ381 մետր, 422 մետր
Պաշտոնական լեզուգերմաներենի շվեյցարական տարբերակ
Բնակչություն19 122 մարդ (դեկտեմբերի 31, 2016)[1]
Հեռախոսային կոդ056
Ավտոմոբիլային կոդAG
Պաշտոնական կայքbaden.ch
##Բադեն (Շվեյցարիա) (Շվեյցարիա)
Red pog.png

Բադեն (գերմ.՝ Baden AG, ալեմանյան բարբառ՝ Bade, լատ.՝ Aquae Helveticae, գերմաներենից բառացի թարգմանած՝ նշանակում է բաղնիքներ[2]), քաղաք Շվեյցարիայի Արգաու կանտոնում, Բադեն-Արգաու շրջանի վարչական կենտրոնը: Բադեն անվանումը կրող այլ բնակավայրերից զանազանելու նպատակով կոչում են նաև Baden bei Zürich (Ցյուրիխի մերձակա Բադեն)[3] կամ Baden im Aargau (Արգաուի Բադեն),[4]: Ընկած է Ցյուրիխից 25 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք՝ Լիմատ գետի ձախ ափին տարածվող հովտում: Դեռ հին հռոմեացիների տիրապետության ժամանակներից հռչակվել է հանքային տաք աղբյուրներով: Զբաղեցնում է 13,17 քառակուսի կիլոմետր տարածք; 2017 թվականի դեկտեմբերի տվյալներով քաղաքում ապրում էր 19.175 մարդ, որոնցից 1,261-ը կամ 6.6%-ը Գերմանիայում ծնվածներ էին[5]: Բնակիչների մեծագույն մասը գերմանախոս են, և ընդամենը 530-110 մարդ որպես իր մայրենի լեզու նշել է իտալերենը, սերբերենը կամ խորվաթերենը, ֆրանսերենը, անգլերենը, իսպաներենը, ալբաներենը կամ պորտուգալերենը[6]:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բադենը հին հռոմեական աղբյուրներում հիշատակվել է Aquae Helveticae (Հելվեցիայի ջրեր") անվանումով[7]: Հիպոկրատը դեմ է արտահայտվել հանքային ջրերն անմիջականորեն աղբյուրից օգտագործելուն[8], սակայն Վիտրուվիոսի[9], Պլինիոս Ավագի[10] և Գալեն Կլավդիոսի ժամանակներում դրանք արդեն ընտրողաբար կիրառվել են որոշակի հիվանդություններ բուժելու նպատակով[8]: Ի հավելումն բուժական նպատակների՝ հին հռոմեացիները հանքային ջրերն օգտագործել են նաև կազդուրման [11] և կրոնա-ծիսական նպատակներով[12]: Տակիտուսը հիշատակել է այս քաղաքը՝ բնորոշելով որպես հռոմեական քաղաքներին հատուկ հատակագծով կառուցված և առողջարար աղբյուրներով հարուստ բնակավայր[14]:

Տեսարժան վայրեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին քաղաքը, քաղաքապետարանի Tagsatzung սրահը, 1847 թվականին կառուցված երկաթուղային կայարանը, Stiftung Langmatt շենքը ընդգրկվել են Շվեյցարիայի համազգային նշանակության պատմամշակութայի ժառանգության ցանկում[15]: Շվեյցարական ժառանգության գույքացուցակում տեղ են գտել նաև միջնադարյան Շտայն ամրոցի ավերակները, կաթոլիկ եկեղեցին ու մատուռը, ռեֆորմիստական եկեղեցին, սինագոգը, ABB Schweiz և Brown Boveri արդյունաբերական ընկերությունների նախկին գրասենյակները, դիակիզարանը, հուշասրահը, փայտե հին կամուրջը, Bernerhaus-ը, Zum Schwert-ը, Verenahof և Zum wilden Mann հյուրանոցները, SPA-թատրոնը՝ ապակե ճեմասրահով, Paradies ռեստորանը, Villa Boveri-ն (1943-ից՝ Clubhaus BBC/ABB) և Langmatt վիլլան, ուր ներկայումս արվեստի թանգարանն է:

«Փոքր Բադեն» անվանումով մերձակա գյուղը նույնպես ընդգրկված է Շվեյցարական ժառանգության գույքացանկում[16]:

2002 թվականից ի վեր՝ շվեյցարական Բադենում անց է կացվում անիմացիայի FANTOCHE միջազգային ամենամյա փառատոնը:

Պատկերասրահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժողովրդագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քաղաքի բնակչության թվաքանակը ժամանակի ընթացքում կրել է հետևյալ փոփոխությունները[17][18]

Անվանի անձինք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կարին Ռուկստուլ, 2007
  • Թոմաս Էրաստուս (1524–1583) - բժիշկ, աստվածաբան[19]
  • Յոհան Ռուդոլֆ Ռենգեր (1795-1832) - ճանապարհորդ, բնագետ
  • Չարլզ Յուջին Լանսելոտ Բրաուն (1863–1924) - Brown, Boveri & Cie ընկերության համահիմնադիր
  • Վալտեր Բովերի (1865–1924) - Brown, Boveri & Cie ընկերության համահիմնադիր
  • Էմիլ Ֆրայ (1889–1946) - կոմպոզիտոր, դաշնակահար, մանկավարժ
  • Բարբարա Բորսինգեր (1892-1973) - բարեգործ, հիվանդանոցների հիմնադիր
  • Ալբերտ Հոֆման (1906–2008) - քիմիկոս, LSD-ի հայտնագործող
  • Պետեր Ֆոսեր (ծնվ. 1958) - բիզնեսմեն, 2009-2013 թթ. Royal Dutch Shell-ի գլխավոր տնօրեն
  • Թամարա Սեդմակ (ծնվ. 1976) a - հեռուստահաղորդավարուհի, մոդել, դերասանուհի [20]
  • Պասկալ Բրուդերեր (ծնվ. 1977) - քաղաքական գործիչ, 2009/2010 թթ. Ազգային խորհրդի նախագահ
Մարզիկներ
  • Մաքս Բոյզիգեր (ծնվ. 1933) - բռնցքամարտիկ, 1960 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի մասնակից
  • Յորգ Շտիլ (ծնվ. 1968) - նախկին ֆուտբոլիստ, դարպասապահ, ազգային հավաքական թիմի անդամ
  • Կարին Ռուկստուլ (ծնվ. 1980) - յոթնամարտիկ, 2004 թվականի ամառային օլիմպիական խաղերի մասնակից
  • Ջուզեպե Ակվարո (ծնվ. 1983) - իտալացի ֆուտբոլիստ, պաշտպան
  • Տոնի Մյուլլեր (ծնվ. 1984) - կյորլինգիստ, 2010 թ. ձմեռային օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիր

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. https://www.ag.ch/media/kanton_aargau/dfr/dokumente_3/statistik/publikationen/statistikthemen/bevoelkerung_1/Bevoelkerungstatistik_2016_2HJ.pdf
  2. Charnock, «Baden», Local Etymology, https://books.google.com/books?id=I2BulY4WvsYC&pg=PA23 
  3. «Baden near Zurich»։ Google Search։ Վերցված է 2015-10-09 
  4. Murray, Alexander (1998), Suicide in the Middle Ages, Vol. I: The Violent Against Themselves, Oxford: Oxford University Press, ISBN 0-19-820539-2, https://books.google.com/books?id=Zsw1jJx5t9YC 
  5. Federal Statistical Office - Ständige und nichtständige Wohnbevölkerung nach institutionellen Gliederungen, Geburtsort und Staatsangehörigkeit (Land) accessed 31 October 2016
  6. Итоги переписи населения 2000 г.: Языковая принадлежность населения кантона Аргау по округам и общинам Արխիվացված է Նոյեմբեր 5, 2012 Wayback Machine-ի միջոցով: (գերմ.)
  7. Campbell (2012), էջ. 396.
  8. 8,0 8,1 Campbell (2012), էջ. 343.
  9. Campbell (2012), էջ. 339.
  10. Campbell (2012), էջ. 340.
  11. Campbell (2012), էջեր. 344 ff.
  12. Campbell (2012), էջեր. 342–343.
  13. Tacitus, Hist, Bk. I, Ch. 67.
  14. Latin: ...in modum municipii extructus locus... amæno salubrium aquarum usu frequens...[13]
  15. Swiss inventory of cultural property of national and regional significance Archived May 1, 2009, at the Wayback Machine. 21.11.2008 version, (գերմ.) accessed 28-Jan-2010
  16. ISOS site accessed 28-Jan-2010
  17. Динамика населения в общинах кантона Аргау с 1850 года Արխիվացված է Նոյեմբեր 5, 2012 Wayback Machine-ի միջոցով: (գերմ.)
  18. Swiss Federal Statistical Office STAT-TAB Bevölkerungsentwicklung nach institutionellen Gliederungen, 1850-2000 (գերմ.) accessed 27 April 2016
  19. 1911 Encyclopædia Britannica, Volume 9, Erastus, Thomas retrieved 19 December 2018
  20. IMDb Database retrieved 19 December 2018

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Wikivoyage has travel information related to: Baden (Switzerland)