Բաբա Յագա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բաբա Յագա
Bilibin. Baba Yaga.jpg
Տեսակmythic humanoid?
ԴիցաբանությունSlavic religion?
Սեռիգական
Անվանված էՏատ (մեծ մայր)
Baba Yaga Վիքիպահեստում

Բաբա Յագա (ռուս.՝ Баба-яга, Яга, яга-баба, еги-баба, ягая, Ягишна, Ягабова, Егибоба, բել.՝ Ба́ба-Яга́, Ба́ба-Юга́, Ягіня, ուկր.՝ Баба-Язя, Язя, Язі-баба, Гадра, լեհ.՝ jędza, babojędza, չեխ․՝ jezinka, Ježibaba[1], «վհուկ», «անտառի պառավ», սերբ.՝ баба jега, սլովեն.՝ jaga baba, ježi baba)[2][3], սլավոնական դիցաբանության և բանահյուսության (հատկապես կախարդական հեքիաթների) կերպար: Տգեղ պառավ է, որն ունի կախարդական իրեր և օժտված է մոգական ուժով: Մի շարք հեքիաթներում նա նմանեցվում է վհուկի, կախարդուհու[4]: Առավել հաճախ բացասական կերպար է, բայց երբեմն գլխավոր հերոսի օգնականն է[5]: Բացի ռուսականից, հանդիպում է սլովակերեն[6] և չեխերեն[7] հեքիաթներում: Բացի այդ, նա ծիսական սուրբ կերպար է Ավստրիայի Կարինթիա նահանգի նախկին սլավոնական տարածքներում, Մասլենիցայի կերպար Չեռնոգորիայում և գիշերային ոգի Սերբիայում, Խորվաթիայում ու Բուլղարիայում:

Ստուգաբանություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մաքս Ֆասմերը Յագա անվան սկիզբը համարում է[8] նախասլավոնական *(j)ęgа բառը, որի արտացոլումն են սերբախորվաթ․՝ jeзa «սարսափ», jeзив «վտանգավոր», սլովեն.՝ jezа «զայրույթ», jeziti «բարկացնել», չեխ․՝ jeze «lamia», չեխ․՝ jezinka «անտառային վհուկ, չար պառավ», լեհ.՝ jędzа «վհուկ, բաբա-յագա, չար պառավ», jędzić się «չարանալ» և այլ բառերը: Այնուամենայնիվ, ռուսերենում կա սլավոնական լեզուներից թվարկված բոլոր օրինակների կոգնատը (միարմատ բառեր, որոնք ունեն ընդհանուր ծագում և նման հնչողություն երկու կամ ավելի լեզուներում), ինչը կասկածի տակ է դնում Յագա անվան և սլավոնական լեզուներից բերված օրինակների միջև կապի գոյությունը: Հնարավոր է նաև ստուգաբանություն, որի շրջանակներում հին փոխառված անունը վերաիմաստավորվել է սլավոնների կողմից և ավելի մոտեցրել նախասլավոնական *(j)egа ածանցավորներին (ժողովրդական ստուգաբանություն), ինչը բացատրում է տատանումները, որոնք արտահայտվում են -z- և -ž- տարբերակների առկայությամբ արևմտասլավոնական լեզուներում (անունը վերաիմաստավորվում է) և ռուսերենում -г- տարբերակի առկայությամբ (չի վերաիմաստավորվել):

Բացի սլավոնական լեզուներից, Ֆասմերը բառը մոտեցնում է մերձբալթյան, անգլերեն, իսլանդերեն լեզուներին՝ մերժելով թյուրքական, հնդկական, ալբանական լեզուների, լատիներեն հետ կապը:

Ստուգաբանները նմանեցնում են նախասլավոնական յագա (*ęga) բառին, որը նշանակում է օձ, սողուն, ինչը ցույց է տալիս կերպարի խթոնյան ծագումը[2]:

Բաբա Յագայի գրավոր հիշատակումը 1588 թվականին արել է անգլիացի ճանապարհորդ Ջիլս Ֆլետչերը «Ռուսական պետության մասին» գրքում: Նա, հասնելով Պերմի շրջանի սամոդինների մոտ, կարդացել է «ոսկե կամ յագա-բաբա» կուռքի պաշտամունքի մասին և նկատել, որ դա «դատարկ առակ է»[9]:

Բաբա Յագայի կերպարը բանահյուսության մեջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևելյան սլավոնների մոտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Բաբա Յագան ճաղատ ծերուկի հետ ցատկոտելով պարում է»: Լուբոկ

Սլավոնական բանահյուսության մեջ Բաբա Յագան օժտված է մի քանի կայուն հատկանիշներով. նա կարողանում է կախարդել, թռչել սանդին նստած, ապրում է անտառի եզրին գտնվող հավի ոտքերով խրճիթում (կամ նրբաբլիթների վրա հենված[2]), որը շրջապատված է մարդու ոսկորներով և գանգերով պատրաստված ցանկապատով: Նա գայթակղում է բարի կտրիճներին ու փոքրիկ երեխաներին՝ իբր թե նրանց ուտելու համար: Իր զոհերին նա հետապնդում է սանդին նստած՝ նրան հալածելով սանդակոթով և հետքը մաքրելով ցախավելով: «Իվան Ցարևիչն ու Մարիա Մորևնան» հեքիաթում[10] Յագա Յագիշնան (պառավ Յագան, ոսկորե ոտքը) ապրում է «յոթ սարից այն կողմ՝ հեռավոր թագավորությունում՝ ծովից ոչ հեռու, կրակե գետից այն կողմ», որտեղ ուներ հրաշալի զամբիկների երամակ: Յագան 3 դև-աղջիկների (երբեմն՝ արքայադստեր, հերոսի հրաշալի հարսնացուի) մայրն էր, օձ, որին սպանում է հեքիաթի հերոսը[2]:

Վլադիմիր Դալը լրացնում է՝ «նա գլխաբաց է և մեկ շապիկով, առանց գոտու. երկուսն էլ անպարկեշտության գագաթնակետն են»[11]:

Ըստ բանահյուսության տեսության և պատմության մասնագետ Վլադիմիր Պրոպի՝ առանձնացվում են Բաբա Յագայի 3 տեսակներ՝ նվիրատու (նա գլխավոր հերոսին նվիրում է հեքիաթային ձի կամ կախարդական առարկա), երեխաներին առևանգող, Բաբա Յագա-մարտիկ, որի հետ կռվելով «ոչ թե կյանքի, այլ մահվան համար»՝ հեքիաթի հերոսը տեղափոխվում է հասունության այլ մակարդակ: Ընդ որում չարությունն ու ագրեսիվությունը Բաբա Յագայի գերիշխող հատկանիշները չեն, այլ միայն նրա իռացիոնալ, ոչ որոշիչ բնույթը:

Բանահյուսության մեջ Բաբա Յագայի երկակի բնույթը կապված է առաջին հերթին անտառի տիրուհու կերպարի հետ, որին պետք է սիրաշահել, երկրորդ՝ չար արարածի կերպարի հետ, որը երեխաներին դնում է թիի վրա, որպեսզի խորովի: Բաբա Յագայի այդ կերպարը կապված է դեռահասներին ձեռնադրման ծեսի ժամանակ ուղեկցող քրմուհու գործառույթի հետ[12]: Այսպես, բազմաթիվ հեքիաթներում Բաբա Յագան ուզում է ուտել հերոսին, բայց կա՛մ ուտեցնելով ու խմեցնելով բաց է թողնում՝ նրան տալով կծիկ կամ ինչ-որ գաղտնի գիտելիքներ, կա՛մ հերոսն ինքն է փախչում:

Հարավային սլավոնների մոտ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ավստրիայի Կարինթիա նահանգի սլավոնական նախկին հողերում «Բաբա Յագա Պեխտրան» (գերմ.՝ Pechtrababajagen) արարողակարգային կերպար է[13][14], երբ Ջրօրհնեքի գիշերը և Մասլենիցայի ժամանակ շրջում են տներում: Շրջայցի ժամանակ ինչ-որ մեկն իր վրա փայտե ոտք է ամրացնում և կաղում. հին նկարագրություններում Պեխտրան ուներ «սագի» մեծ ոտք:

Պոմուրիայի սլովենացիների մոտ Յուրիի օրը գարնանը դիմավորելիս, երբ ուղեկցում էին «Կանաչ Յուրիին», ձմռանն անվանում էին Բաբա Յագա[15].

Բնօրինակ
Zelenega Jurja vodimo,          
Maslo in jajca prosimo,
Ježi-babo zganjamo,
Mladoletje trošimo![16]

Ռուսերեն
Зелёного Юрия водим,
Масло и яйца просим,
Бабу Ягу прогоняем,
Весну рассыпаем!

Սերբիայում, Չեռնոգորիայում և Խորվաթիայում կոչվում է Բաբա Ռոգա (այսինքն՝ Եղջյուրավոր պառավ), և նրանով վախեցնում են փոքր երեխաներին, երբ վերջիններս կամակորություն են անում և չեն ցանկանում քնել[17]:

Արտաքին տեսք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իվան Բիլիբինի նկարազարդումը «Հեքիաթ երեք արքայադուստրերի և տերտերի որդի Իվաշկայի մասին» գրքում, 1911 թվական

Բաբա Յագան սովորաբար պատկերվում է մեծ սապատով, մեծ, երկար, կեռ, արծվաքիթ պառավի տեսքով («лежала из угла в угол Баба-Яга, костяная нога, нос в потолок, губы на притолоке висят»[18]): Բելառուս ազգագրագետի կարծիքով այստեղ Բաբա Յագան հայտնվում է հանգուցյալի կերպարով տուն-դագաղում, և հենց դրանով է բացատրվում «քիթն առաստաղին է հասնում» արտահայտությունը[19]:

Լուբոկի նկարում նա հագել է կանաչ զգեստ, բաց մանուշակագույն գլխարկ, տրեխներ և տաբատ[20]: Մեկ այլ նկարում Բաբա Յագան հագել է կարմիր կիսաշրջազգեստ և երկարաճիտ կոշիկներ[21]: Հեքիաթներում շեշտը դրված չէ Բաբա Յագայի հագուստների վրա:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Потебня А. А. «О мифическом значении некоторых поверий и обрядов» (1865) с. 270
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Петрухин, 2012, էջ 614
  3. Дубровський, 1918, էջ 5
  4. Гуманитарный словарь, 2002
  5. НИЭ, 2002, Սովորաբար գործում է որպես մարդկային ուժի թշնամի, հազվադեպ՝ հերոսի օգնական, էջ 78
  6. Заколдованный замок
  7. Ян Деда и красная баба-яга
  8. Яга // Этимологический словарь русского языка = Russisches etymologisches Wörterbuch : в 4 т. / авт.-сост. М. Фасмер ; пер. с нем. и доп. чл.‑кор. АН СССР О. Н. Трубачёва, под ред. и с предисл. проф. Б. А. Ларина [т. I]. — Изд. 2-е, стер. — М. : Прогресс, 1986—1987.
  9. Флетчер Д. Гл. XX. О пермяках, самоедах и лопарях // О государстве русском : [1588 г.] : [пер. с англ.]
  10. Иван-царевич и Марья Моревна. Русская сказка под редакцией Михаила Шолохова.
  11. Даль, 1880—1882
  12. Пропп, 2000
  13. Энциклопедия сверхъестественных существ. — Москва: Локид-МИФ, 2000 г.
  14. Валенцова, 2009, էջ 18
  15. Толстой, 1995, էջ 497
  16. Pesmi obredne
  17. Babaroga Արխիվացված է Սեպտեմբեր 27, 2013 Wayback Machine-ի միջոցով:(անգլ.)
  18. Сказка о Василье-королевиче
  19. Валодзіна Т., Прохараў, 2004, էջ 34
  20. Некоторые наблюдения над эволюцией образа Бабы-яги в русском фольклоре
  21. Танцующий напротив Яги

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Баба-Яга // Российский гуманитарный энциклопедический словарь. — М.: Владос: Филологический факультет СПбГУ, 2002. — Т. 1. А – Ж. — ISBN 5-8465-0037-4.
  • Баба-Яга // Новая иллюстрированная энциклопедия. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2002. — Т. 2. Ар – Би. — С. 78. — 256 с. — ISBN 5-85270-192-0
  • «Բաբա Յագա»։ Բրոքհաուզի և Եֆրոնի հանրագիտական բառարան: 86 հատոր (82 հատոր և 4 լրացուցիչ հատորներ)։ Սանկտ Պետերբուրգ։ 1890–1907 
  • Перхта / Валенцова М. М. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2009. — Т. 4: П (Переправа через воду) — С (Сито). — С. 18–20. — ISBN 5-7133-0703-4, 978-5-7133-1312-8.
  • Яга 2 ; Баба // Толковый словарь живого великорусского языка : в 4 т. / авт.-сост. В. И. Даль. — 2-е изд. — СПб. : Типография М. О. Вольфа, 1880—1882.
  • Забылин М. М. Русский народ : его обычаи, обряды, предания, суеверия и поэзия. — М.: Издание книгопродавца М. Березина, 1880. — 616 с.
  • Топорков А.Л. Откуда у Бабы-Яги ступа? // Русская речь : журнал. — 1989. — № 4. — С. 126—130. Архивировано из первоисточника 10 Օգոստոսի 2017.(4.03.2016)
  • Яга / Петрухин В. Я. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 2012. — Т. 5: С (Сказка) — Я (Ящерица). — С. 614. — ISBN 978-5-7133-1380-7.
  • Потебня А. А. Баба-Яга // О мифическом значении некоторых поверий и обрядов / добав. П. Лавровский Критический разбор исследования А. Потебни. — Чтения в обществе истории и древностей российских при Моск. Унив. — М. : в университетской типографии, 1865. — Кн. III. — С. 85—232.
  • Пропп В. Я. Гл. III: Таинственный лес // Исторические корни волшебной сказки. Научная редакция, текстологический комментарий И. В. Пешкова. — М.: Лабиринт, 2000. — С. 36—89. — 336 с. — ISBN 5-87604-008-8
  • Степанов Ю. С. Баба-Яга // Константы. Словарь русской культуры. Опыт исследования. — М.: Школа «Языки русской культуры», 1997. — С. 87.
  • Георгий / Толстой H. И. // Славянские древности: Этнолингвистический словарь : в 5 т. / под общ. ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН. — М. : Межд. отношения, 1995. — Т. 1: А (Август) — Г (Гусь). — С. 496–498. — ISBN 5-7133-0704-2.
  • Валодзіна Т., Прохараў А. Баба Яга, Ягня, Юга // Беларуская міфалогія. Энцыклапедычны слоўнік / С. Санько, Т. Валодзіна, У. Васілевіч і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. — С. 34–35. — ISBN 985-01-0473-2.(բելառուս.)
  • Дубровський В. Г Словник московсько-український. — К.: Рідна мова, 1918. — 542 с.
  • Ivanova E. V. The Problem of Mysteriousness of Baba Yaga Character in Religious Mythology = Проблема загадочности образа Бабы-яги в религиозной мифологии // Journal of Siberian Federal University. Humanities & Social Sciences. — 2013. — Т. 12. — № 6. — P. 1857—1866.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]