Ափրիկեան ֆրանսերէն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ֆրանքոֆոն Ափրիկէ: Մուգ կապոյտով ներկուած երկիրներու բնակչութիւնը 2017-ին եղած է 410 միլիոն[1]: 2050-ին անոնց բնակչութիւնը կը կանխատեսէ, որ կը հասնի 848 միլիոնի[2] եւ 867 միլիոնի[1]

Ափրիկեան ֆրանսերէն (ֆր.՝ français africain), ֆրանսերէն տեսակներու ընդհանուր անուանումն է, որմով կը խօսի Ափրիկէի 24 ֆրանքոֆոն երկրներուն մէջ տարածուած ֆրանսերէն լեզուով խօսող մօտ 120 միլիոն անձ[3]: Այն կը ներառէ այն մարդոց, որոնք այս 31 ափրիկեան երկիրներուն մէջ (քարտէզի վրայ մուգ կապոյտ գոյնի) կը խօսին ֆրանսերէն որպէս առաջին կամ երկրորդ լեզու, սակայն այն չի ներառեր ոչ ֆրանքոֆոն ափրիկեան երկիրներուն մէջ ապրող ֆրանսախօսներուն: Այսպիսով, Ափրիկէն աշխարհի ամենաշատ ֆրանսախօսներու մայրցամաքն է[3]: ֆրանսերէնը Ափրիկէ եկած է որպէս գաղութային լեզու: Այս ափրիկեան ֆրանսախօսները այժմ ֆրանքոֆոնիայի մեծ մասը կը կազմեն:

Ափրիկէի մէջ ֆրանսերէնը յաճախ կը խօսուի բնիկ լեզուներու հետ միասին, սակայն որոշ շրջաններու մէջ, ինչպիսին են Ապիժանը, Փղոսքրի Ափը կամ Լիվրեվիլը, Կապոնը, այն դարձած է առաջին լեզու: Որոշ երկիրներու մէջ ֆրանսերէնը մարդոց որոշ ընկերային դասերու շրջանին մէջ առաջին լեզուն է, ինչպէս Թունիսի, Մարոքի, Մավրիտանիոյ մէջ եւ Ալժիրիայի մէջ, ուր տեղ ֆրանսերէնը բնակչութեան վերին դասերու շրջանին մէջ առաջին լեզուն է (վերին դասերէն շատերը միաժամանակ երկլեզու են՝ արաբերէն / ֆրանսերէն), սակայն ընդհանուր բնակչութեան շրջանին մէջ այն միայն երկրորդ լեզուն է:

Ֆրանքոֆոն ափրիկեան երկիրներէն իւրաքանչիւրին մէջ ֆրանսերէնը կը խօսուի տեղական առանձնայատկութիւններով՝ կապուած արտասանութեան եւ բառապաշարի հետ:

Ֆրանսերէն կրաֆիտի Թունիսի Հապիպ Պուրգիպա պողոտային վրայ, Մարտ 2012-ին: Կրաֆիտիով գրուած է` «ԵՐԿԱՐ ԿԵԱՆՔ ՔԵԶ« ԹՈՒՆԻՍ (Vive la Tunisie), ազատ եւ ժողովրդավարական»

Տեսակները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կան ափրիկեան ֆրանսերէնի շատ տարբեր տեսակներ, բայց անոնք կրնան խմբաւորուիլ չորս կատեգորիաներու մէջ.

  • ֆրանսերէն, որմով կը խօսին Արեւմտեան եւ Կեդրոնական Ափրիկէի ժողովուրդները-կը խօսուի ընդհանուր առմամբ մօտ 75 միլիոն մարդու կողմէ որպէս առաջին կամ երկրորդ լեզու:
  • ֆրանսերէնի տեսակ, որմով կը խօսին հիւսիս-արեւմտեան Ափրիկէի մաղրեպի եւ պերպերներ ժողովուրդները, որ ունի մօտ 36 միլիոն առաջին եւ երկրորդ լեզուներով խօսողներ:
  • ֆրանսերէնի տեսակ, որմով կը խօսին Ճիպութիի մէջ, որ կը գտնուի Ափրիկէ թերակղզիին մէջ:
  • ֆրանսերէնի տեսակ, որմով կը խօսին Հնդկական օվկիանոսին մէջ (Ռեյունէոն, Մավրիտուս եւ Սեյշելներ) գաղթողները, որ ունի մօտ 1.6 միլիոն առաջին եւ երկրորդ լեզուներով խօսողներ: Այս տարածաշրջանին մէջ խօսուող ֆրանսերէնը պէտք չէ շփոթել գաղթող լեզուի վրայ հիմնուած ֆրանսերէնի հետ, որմով նոյնպէս կը խօսին այս տարածաշրջանին մէջ:

Ափրիկեան ֆրանսերէնի բոլոր տեսակները կը տարբերին ֆրանսերէնէն խօսքի եւ բառապաշարի առումով, բայց կրթութեան, լրատուամիջոցներու եւ իրաւական փաստաթուղթերուն մէջ օգտագործուող պաշտօնական ափրիկեան ֆրանսերէնը հիմնուած է ֆրանսական բառապաշարի վրայ:

Գաղութային ժամանակաշրջանին մէջ գաղթողներու ֆրանսերէնի բարբառային ձեւը, որ յայտնի է որպէս «Petit nègre», եւս գոյութիւն ունէր Արեւմտեան Ափրիկէի մէջ: Այնուամենայնիւ, եզրը վատ խօսող ափրիկեան ֆրանսերէնի համար դարձած է չհաստատուած:

Վ.Ի.Մուտիմպէն ափրիկեան ֆրանսերէնը կը բնութագրէ որպէս ափրիկեան ինքնատիպ լեզուներու առատութեան մէջ հարկադրուած մօտաւոր արտասանութիւն, ճնշուած շարահիւսութիւն, փքուած կամ աղաւաղուած բառապաշար, հնչերանգ, ռիթմ, առոգանութիւն եւ շեշտադրում; բազմաթիւ հնչիւնաբանական, մորֆոլոգիական եւ բառային ափրիկանիզմ[4]: Եւրոպական ֆրանսերէնէն տարբերութիւնները պայմանաւորուած են մայրենի լեզուի ուղղակի ազդեցութեամբ եւ ֆրանսերէնի քերականական կանոններու բարդութեամբ, որոնք կ՛արգիլեն անոր սորվիլը ոչ մայրենի լեզուով խօսողներէն շատերու կողմէ:

Լեզուաբաններու կողմէ ափրիկեան ֆրանսերէնի նկարագրութեան դժուարութիւնը կու գայ փոփոխութիւններէն, որովհետեւ «մաքուր» լեզուն կ՛օգտագործուի շատ ափրիկեան մտաւորականներու եւ գրողներու կողմէ՝ հակառակ ֆրանսերէն եւ ափրիկեան լեզուների միջեւ առկայ խառնուրդներու: Այսպիսով, «Creoleisation» եզրը յաճախ կը գործածուի հաստատուած ձեւով, եւ յատկապէս այն վայրերուն մէջ, ուր ֆրանսերէնը մէկ կամ քանի մը տեղական լեզուներու հետ միասին նոյն մակարդակի վրայ է:

Համաձայն Գ. Մենեսսիի, «Այս համադրութեան հետեւանքները կրնան տարբերիլ՝ համաձայն խօսողներու ընկերային կարգավիճակի, իրենց զբաղմունքի, իրենց կրթական մակարդակի եւ ի վերջոյ ֆրանսերէնի իրենց ունեցած մակարդակի"[5]:

Նշաններու փոխարկումը կամ առանձին զրոյցի ընթացքին լեզուներու փոփոխութիւնը տեղի կ՛ունենայ ինչպէս Սենեկալի մէջ, այնպէս ալ Քոնկօ-Քինշասայի մէջ, վերջիններս չորս «ազգային» լեզուներ ունին՝ Քիքոնկօ, Լինկալա, Քիլուպա եւ Սուահիլի, որոնք ֆրանսերէնի հետ մշտական հակադրութեան մէջ են: Նշաններու փոխարկումը ուսումնասիրուած է գաղութային ժամանակներէն լեզուաբանութեան տարբեր ուսումնարաններու կողմէ: Անոնցմէ մէկը, որ կը գտնուի Սենեկալի Տաքար քաղաքին մէջ, արդէն խօսած է 1968 թ. Ֆրանսերէնի «Creoleisation» մասին, անուանելով արդիւնքը «ֆրենլոֆ». ֆրանսերէնի եւ վոլոֆի (ամենաշատը Սենեկալի մէջ խօսուող լեզու) խառնուրդ, որ իր օգտագործմամբ կը տարածուի քաղաքային վայրերուն եւ դպրոցներուն միջոցով, ուր ուսուցիչները դասարանին մէջ յաճախ կը խօսին Վոլոֆի լեզուով, չնայած պաշտօնական հրահանգներուն[6]:

Ափրիկայի ֆրանքոֆոն երկիրներուն մէջ կրթութեան անբաւարարութեան հետ մէկտեղ տեղական լեզուներու բազմազանութիւնը ծնունդ տուած է նոր լեզուական հայեցակարգի.le petit français[5]: Le petit français-ը ֆրանսերէնի նեղ բառապաշարային գիտելիքներու հետ տեղական լեզուի կառուցման գերխնդրի արդիւնքն է: Յատուկ կառոյցները, որոնք, սակայն, շատ տարբեր են, կը զուգադրուին, նշելով «Creoleisation» գործընթացի սկիզբը:

Ծանօթագրութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 Population Reference Bureau։ «2017 World Population Data Sheet» (PDF) 
  2. United Nations։ «World Population Prospects: The 2017 Revision» (XLSX) 
  3. 3,0 3,1 (Ֆրանսերեն ) La Francophonie dans le monde 2006-2007 published by the Organisation internationale de la Francophonie. Nathan, Paris, 2007
  4. Mudimbe V. Y.։ Quel enseignement de la littérature et de la culture françaises? (French)։ Conseil international de la langue française (Colloque) 
  5. 5,0 5,1 Manessy G (1978)։ «Le français d'Afrique noire: français créole ou créole français? [The French of black Africa: French creole or creole French?]»։ Langue française (French) 37: 91–105 
  6. Calvet M։ «Le français au Sénégal: intérférences du wolof dans le français des élèves sénégalais [The French of Senegal: Wolof interference in the French of Senegalese students]»։ Le français en France et hors de France (French) 7: 71–91 

Արտաքին յղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]