Արտ Թեյտում

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Արտ Թեյտում
Art Tatum, Vogue Room 1948 (Gottlieb).jpg
Ծնվել էհոկտեմբերի 13, 1909(1909-10-13)[1][2][3]
Թոլեդո, Օհայո, Օհայո, ԱՄՆ[4][5]
ԵրկիրFlag of the United States (1912-1959).svg ԱՄՆ
Մահացել էնոյեմբերի 5, 1956(1956-11-05)[1][2][3] (47 տարեկան)
Լոս Անջելես, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ[4][6][7][…]
Ժանրերջազ[8][9][10][…] և սթրայդ[11][12][13]
Մասնագիտությունդաշնակահար, ջազ երաժիշտ և երաժիշտ
Գործիքներդաշնամուր[14]
ԼեյբլVerve Records, Capitol Records, Folkways Records?, Brunswick Records և Դեկա Ռեկորդս
ՊարգևներԳրեմի կյանքի նվաճումների համար, Գրեմի կյանքի նվաճումների համար, Գրեմմի մրցանակի փառքի սրահ, Գրեմմի մրցանակի փառքի սրահ և Grammy Award for Best Improvised Jazz Solo?
Art Tatum Վիքիպահեստում

Արթուր «Արտ» Թեյտում (անգլ.՝ Arthur "Art" Tatum, հոկտեմբերի 13, 1909(1909-10-13)[1][2][3], Թոլեդո, Օհայո, Օհայո, ԱՄՆ[4][5] - նոյեմբերի 5, 1956(1956-11-05)[1][2][3], Լոս Անջելես, Կալիֆոռնիա, ԱՄՆ[4][6][7][…]), ամերիկացի ջազ դաշնակահար, կոմպոզիտոր։ Ֆենոմենալ տեխնիկայի վարպետ, նրա «սթրայդ» ոճի առանձնահատկությունը եղել է գամմների և արպեջոյի հաճախակի օգտագործումը, որոնք ընդգրկել են ամբողջ ստեղնաշարը, ինչպես նաև հայտնի ստանդարտներում ներդաշնակության փոփոխությունը։ Ընդունված է համարել, որ նրա փորձարկումները կանխազգացել են բիբոպի կատարողների ներդաշնակ լեզուն։

Թեյտումը ծնվել է կույր (բնածին կատարակտ), ենթարկվել է մի շարք վիրահատությունների և վերականգնվել է իր տեսողությունը, մեկ աչքով նա կարողացել է տարբերակել առարկաների ուրվագծերը։ Սովորել է Կոլումբուսում կույրերի համար նախատեսված դպրոցում, 13 տարեկանում սովորել է նվագել ջութակ և դաշնամուր, հետագայում չի ստացել որևէ պաշտոնական կրթություն։ Նա սկսել է հանդես գալ Տոլիդոյի ակումբներում, նվագել է ռադիոյով և նրա հաղորդումները տարածվել են ամբողջ երկրում։ 1932 թվականին նա եկել է Նյու Յորք՝ որպես Ադելաիդա ակումբի նվագակցող, աշխատել է նաև Onyx ակումբում՝ իր յուրահատուկ նվագաոճով գրավելով բոլորի ուշադրությունը: 1935-1936 թվականներին Չիկագոյում ղեկավարել է Three Deuces նվագախումբը, այնուհետև վերադարձել է Նյու Յորք և մեկ տարի անց հավաքել իր սեքստետը, որի հետ 1938 թվականին հանդես է եկել Լոնդոնում։ 1943 թվականին հավաքել է տրիո խումբ (Սլեմ Ստյուարտ-կոնտրաբաս, Թինի Գրայմս-կիթառ), բացի այդ համագործակցել է Քոուլմեն Հոուկինսի, Բարնի Բիգարդի, Միլդրեդ Բեյլիի հետ, ինչպես նաև դուետ է ձայնագրել Բիգ Ջո Թյորների հետ։ Մեծ ազդեցություն է ունեցել ջազային դաշնակահարության զարգացման վրա, նրա հետրևորդների թվում են եղել Օսկար Փիթերսոնը, Ահմադ Ջամալը, Բիլլի Թեյլորը, Տետե Մոնտոլիուն և շատ ուրիշներ:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մանկություն և պատանեկություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արթուր «Արտ» Թեյտում կրտսերը ծնվել է 1909 թվականի հոկտեմբերի 13-ին, Օհայո նահանգի Թոլեդո քաղաքում։ Նրա հայրը՝ Արթուր Թեյտում ավագը, եղել է կիթառահար և ավագ պրեսբիտերական եկեղեցում, որտեղ նրա մայրը՝ Միլդրեդ Հոսկինսը, դաշնամուր է նվագել։ Արթուրից բացի, ընտանիքում ևս երկու երեխա եղել՝ Կարլը և Արլին, նրա եղբայրները։ Մանկուց Արթուրը տառապել է կատարակտով, որի արդյունքում գրեթե ամբողջությամբ կորցրել էր տեսողությունը։ Բազմաթիվ վիրահատությունների արդյունքում թույլ տեսնող աչքի վիճակն այն աստիճան է բարելավվել, որ Արտը կարողացել է տարբերակել խոշոր առարկաների ուրվագիծը, սակայն տեսողությունը կրկին վատացել է, երբ Թեյտումը հարձակման է ենթարկվել 1930 թվականին 21 տարեկանում:

Լինելով բացարձակ լսողությամբ հրաշամանուկ՝ Արտ Թեյտումը սովորել է նվագել լսողությամբ՝ հիշելով եկեղեցու երգեցողությունը, մեղեդիները ռադիոյով և փորձելով պատճենել դաշնամուրային ձայնագրությունները, որոնք պատկանում էին իր մորը։ Արտը աներևակայելի արագ մշակել է իր նվագաոճը, առանց կորցնելու ճշգրտությունը։ Որպես երեխա, Թեյտումը նաև շատ զգայուն է եղել դաշնամուրի կարգաբերման համար և մշտապես պնդել է, որ այն կարգավորվի: Արտը դաշնամուր նվագելուց, ունեցել է անհավանական մտավոր ունակություններ, նա ունեցել է հանրագիտարանային հիշողություն և կարողացել է հիշել բեյսբոլի լիգայի ողջ մեծ վիճակագրությունը։

1925 թվականին Թեյտումը հաճախել է կույրերի համար նախատեսված Կոլամբուս դպրոցը, որտեղ սովորել է երաժշտություն և Բրայլիի այբուբենը։ Հետագայում նա դաշնամուր նվագել է սովորել Օվերտոն Ռեյնիի մոտ։ Ռեյնին, որը նույնպես թույլ տեսողություն է ունեցել, գերադասել է Թեյտումին երաժշտություն սովորեցնել դասական ավանդությամբ, առանց իմպրովիզացիայի, և հուսալքվում էր, երբ նրա աշակերտը ջազ էր նվագում։ Ամերիկացի քննադատ Բարրի Ուլանովն իր «Ամերիկայի ջազի պատմությունը» գրքում գրել է, որ Թեյտումը «սկսել է հեղինակություն ձեռք բերել, երբ նրա 15-րոպեանոց հաղորդումը հեռարձակվել է Blue Nertwork ռադիոյով և տարածվել է ամբողջ աշխարհում NBC ընկերությունով»: Արտն արդեն այն ժամանակ «փոխել է իր կատարվող պիեսների ներդաշնակությունը, հաճախ մի տոնայնությունից անցում է կատարել դեպի մյուսը՝ տեղադրելով անցնող ակորդները»[15]։ Այս նորամուծությունները լուրջ ազդեցություն են ունեցել ոչ միայն դաշնակահարների, այլև ընդհանրապես ջազային երաժիշտների վրա։ 1927 թվականին Թեյտումը սկսել է նվագել Toledo WSPD ռադիոյում որպես «Տոլիդոյի կույր դաշնակահար Արթուր Թեյտում»։ Շուտով Արտն արդեն ունեցել է իր հաղորդման ծրագիրը, իսկ 19 տարեկանում սկսել է նվագել Bellmens ակումբում։ Թեյտումի անհավատալի նվագի մասին լուրերը հասել են նաև անվանի հայտնի ջազային երաժիշտների, այդ թվում՝ Դյուկ Էլինգտոնին, Լուի Արմսթրոնգին, Ջո Թերներին և Ֆլեթչեր Հենդերսոնին, ովքեր իրենց շրջագայությունների ժամանակ կանգ են առել, որպեսզի տեսնեն նվագախումբը և լսեն երիտասարդ պարգևին:

Երաժշտական գործունեություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտ Թեյտումը ոգեշնչվել է դաշնակահարներ Ջեյմս Ջոնսոնի և Ֆեթս Ուոլերի աշխատանքներից, որոնք սթրայդի դաշնամուրային ոճի օրինակներ էին։ Արտն ինքը խոսել է Ուոլլերի մասին, որպես նրա վրա ամենամեծ ազդեցությունն ունեցող մարդու, բայց դաշնակահար Թեդդի Ուիլսոնի և սաքսոֆոնահար Էդդի Բեյռֆիլդի խոսքով, Արտի սիրելի դաշնակահարը եղել է Էրլ Հայնսը, նա գնել է Էրլի բոլոր ձայնագրությունները և իմպրովիզացրել դրանք։

Թեյտումը սիրել է նվագել այլ երաժիշտների հետ ելույթներից հետո՝ մրցելու նպատակով։ Իր երաժշտական գործունեության հենց սկզբից նա հաղթող է ճանաչվել այդ մրցումներում, որոնք հաճախ շարունակվել են մինչև առավոտ, կամ նույնիսկ մինչև հաջորդ օրվա աշխատանքի սկիզբը: Երաժիշտներն այդ ժամերն անվանում էին «after hours» աշխատանքից հետո։ Դա, ըստ երևույթին, գրավել է երգչուհի Ադելաիդա Հոլի ուշադրությունը, որը հայտնի է վոկալ պարտիաներով, կատարել է առանց Էլինգթոնի «Creole Love Call» պիեսի խոսքերի: Նա ուշադրություն է դարձրել Թեյտումին 1932 թվականին շրջագայության ժամանակ, և նա դարձել է նրա նվագակցողը[16]։

Թեյտումի՝ հաջողության արագ թռիչքի գլխավոր իրադարձություններից մեկը նրա հայտնվելն էր 1933 թվականին Նյու Յորքի Մորգանի բարում՝ Ուոլերի, Ջոնսոնի և Վիլի «Լեո» Սմիթի մասնակցությամբ։ Մրցույթին մասնակցել են Ջոնսոնի «Harlem Strut»֊ը «Carolina Shout»֊ը և «Handful of Keys» ստանդարտները: Թեյտումը հաղթել է իր «Tea for Two» և «Tiger Rag» վերադաշնակումներով[17]։

Սկզբում Արտ Թեյտումը աշխատել է Տոլիդոյում և Քլիվլենդում, այնուհետև տեղափոխվել է Նյու Յորք և սկսել է նվագել Onyx նվագախմբում մի քանի ամիս: Նա կատարել է իր առաջին չորս սոլո Brunswick լեյբլի ձայնագրությունները 1933 թվականի մարտին։ Ավելի ուշ Արտը վերադարձել է Օհայո և նվագել է ամերիկյան Միջին Արևմուտքում՝ Տոլիդոյում, Քլիվլենդում, Դետրոյթում, Սենթ Լուիսում և Չիկագոյում: 1930-ական թվականների կեսերին նա Ֆլեյշմանի ռադիոյով նվագել և վարել է մեկ ժամանոց հաղորդում՝ 1935 թվականին Ռուդի Վալեի մասնակցությամբ։ Թեյտումը նաև նվագել է Չիկագոյի Three Deuces ակումբում և Լոս Անջելեսում նվագել է The Trocadero ակումբում, Paramount ակումբում և Alabam ակումբում: 1937 թվականին նա վերադարձել է Նյու Յորք, որտեղ հանդես է եկել ակումբներում և նվագել ազգային ռադիոհաղորդումներում։ Հաջորդ տարի Թեյտումը հանդես է եկել Անգլիայի թագուհի Մարիայի առջև, որտեղ նա շրջագայել է, ինչպես նաև երեք ամսվա ընթացքում նվագել է Ciro ակումբում: 1930-ական թվականների վերջին նա վերադարձել է ԱՄՆ՝ խաղալու և ձայնագրվելու Լոս Անջելեսում և Նյու Յորքում։

1940-ական թվականներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1941 թվականին Արտ Թեյտումը Decca Records-ի համար ձայնագրել է երկու սեսիա՝ երգիչ Բիգ Ջո Թյորների հետ, որոնցից մեկը ներառել է «Wee Wee Baby Blues»-ը, որը հասել է ազգային ժողովրդականության: Երկու տարի անց Թեյտումը դարձել Է Esquire Magazine-ի հարցման ամենահայտնի ջազ երաժիշտը։ 1943 թվականին կիթառահար Թայնի Գրայմսի և բաս կիթառահար Սլեմ Ստյուարտի հետ ձևավորել է ջազային եռյակ։ Թեյտումը Ստյուարտի և Գրայմսի հետ աշխատել է գրեթե երկու տարի, բայց մնացել է եռյակում մինչև 1945 թվականը, և վերադարձել է մենակատար աշխատանքի։

Իր կյանքի վերջին երկու տարիները Թեյտումը պարբերաբար նվագել է Դեթրոյթում գտնվող Baker’s Keyboard Lounge-ում, այնտեղ էլ 1956 թվականի ապրիլին տեղի է ունեցել նրա վերջին հրապարակային ելույթը։

Ավելի ուշ տարիներ և մահ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտ Թեյտումը (աջից) և Ֆիլ Մուրը (ձախից) Նյու Յորքի Downbeat նվագախմբում

1947-1950 թվականներին Թեյտումի ժողովրդականության որոշակի անկում է տեղի ունեցել։ Ենթադրվել է, որ բիբոպ ոճի տարածման ժողովրդականությունը սկսել է խավարել դասական ջազի աստղերին: Սակայն հայտնի է, որ Արտն ու հայտնի դաշնակահար բիբոպ Բադ Պաուելը միասին են հանդես եկել Birdland ակումբում։ Դաշնակահար Բիլլի Թեյլորը, որը նույն օրը ելույթ է ունեցել նրանց հետ, պատմել է, որ Փաուելը, վիսկի խմելով, սկսել է պարծենալ, որ կհաղթի Արտին: Թեյտումը կարող էր անմիջապես մրցակցություն կազմակերպել, սակայն հայտարարել է, որ հիմա նրա հետ չի մրցելու, իսկ առավոտյան, երբ նա սթափվի, Բադը պետք է նվագի աջ ձեռքով, ինքն էլ պետք է նվագի է ձախ ձեռքով: Հաջորդ օրը Փաուելը վաղ է արթնացել և երկար ժամանակ պարապել է, բայց Թեյտումը բավականին արագ հաղթանակ է տարել: Այնուամենայնիվ, Թեյտումին հիացնում էին Փաուելի որոշ մենահամերգներ, օրինակ, նրա «Over the Rainbow» տարբերակը, որն ինքն էլ է փայլուն կատարել[15]։

Արտ Թեյտումը կյանքի վերջին տարիներն անցկացրել է համեմատաբար անխոհեմ, նա աշխատել է շատ, և նույնիսկ նկարահանվել է «Հայտնի Դորսին» ֆիլմում (1947) ֆիլմում նրա հետ հանդես են եկել եղբայրներ Թոմմի և Ջիմի Դորսին (տրոմբոն և կլառնետ), Չարլի Բարնետը (սաքսոֆոն), Ռեյ Բաուդիչը (թմբուկ), Զիգգի Էլմանը (շեփոր), Ջորջ Վան Էպսը (կիթառ) և Ստյուարտ Ֆոսթերը (սաքսոֆոն):

Թեյտումը մահացել է 1956 թվականի նոյեմբերի 5-ին Լոս Անջելեսի բժշկական կենտրոնում՝ երիկամի քրոնիկ հիվանդության հետևանքով[18]։ Ի սկզբանե նա թաղվել է Լոս Անջելեսի Անջելուս Ռոուզդեյլ գերեզմանատանը[19], սակայն 1991 թվականին նրա կնոջ՝ Ջերալդինա Թեյտումի որոշմամբ երաժշտի աճյունը տեղափոխվել է Գլենդելի գերեզմանատուն[20]։ Չնայած այս ամենին, Լոս Անջելեսի գերեզմանոցում նույնպես թողնվել է գերեզմանաքար, որպեսզի հավերժացնի թաղման առաջին տեղը:

Ջերալդինա Թեյտումը թաղվել է ամուսնու կողքին 2010 թվականի մայիսի 4-ին նրա մահից հետո։

Անձնական կյանք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտ Թեյտումը երկու անգամ ամուսնացած է եղել։ Առաջին կինը եղել է Ռուբի Առնոլդը, որի հետ Արտն ամուսնացել է 1935 թվականի օգոստոսի 1-ին։ Զույգը բաժանվել է 1955 թվականի փետրվարին։ Երաժշտի երկրորդ կինը՝ Ջերալդինա Ուիլյամսոնը, որի հետ Արտն ամուսնացել է 1955 թվականի նոյեմբերին։

Արթուր Թայտումը ունի նաև որդի՝ Օրլանդոն, ով ծնվել է 1933 թվականին:

Ոճ և երաժշտական տեխնիկա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ջեյմս Քոլիերն իր «Ջազի կայացումը» գրքում գրել է, որ Թեյտումը «արդեն օգտագործել է արպեջոյին և այլ հատվածներ, որոնք արագորեն գլորվել են ստեղնաշարի ներքևում ու վերևում և դառնում էին նրա ոճի բնութագիրը»: Թեյտումի մոտ հանդիպում էին նաև անկիրթ արտահայտություններ, որոնք անսպասելիորեն կես ճանապարհին ընդհատվում էին միանգամայն այլ հանդիպական կերպարով: Այդ «կոպիտ» ֆիգուրներն այնքան էլ ֆրագմենտար չէին, որքան Էրլ Հայնսը։ Սովորաբար Թեյտումը թույլ էր տալիս որ նոր կերպարը զարգանա մինչև վերջ:

Թեյտումի դաշնակահարությունը հետևողականորեն զարգացել է սթրայդից դեպի սեփական ոճը, որի համար բնորոշ էին էքսցենտրիկ կերպարները, արպեջոն և անսպասելի անցումները դեպի հեռավոր տոնայնություններ։ Ժամանակի ընթացքում Թեյտումը նվագելիս ավելի ու ավելի հաճախ է հանկարծակի մեղեդային գիծը տեղափոխել մեկ այլ ստեղնի, երբեմն այն միայն մեկ ու կես ստեղնով է տարբերվել նախնականից, երբեմն նա փոխել է տոնայնություն նույնիսկ մեկ տակտում։

Տոնայնության փոփոխությունը Արտի վառ ոճաձևն էր, սակայն նրա հաճախակի կարճ մոդուլյացիաները այլ նպատակի էին ծառայում, նրանք ուժեղացնում էին երաժշտության կոլորիտը։ Բացի այդ, Թեյտումը սիրում էր փոխել ստանդարտ ակորդները, որոնց սովոր էին փողային գործիքների կատարողները, նոր և անսովոր ակորդներով: Երբեմն նա կատարում էր ակորդերի մի ամբողջ շարք, որոնք լիովին տարբերվում էին կոմպոզիցիայի սկզբնական ներդաշնակ կառուցվածքից, բայց տրամաբանորեն կապված էին միմյանց հետ և որոշակի պահին վերադարձնում էին այն հիմնական մեղեդին։

Ընդհանուր առմամբ, Թեյտումը պարզապես իմպրովիզ չէր անում, որոշակի ներդաշնակ հիմքի վրա, ինչպես ընդունված է ջազային պրակտիկայում: Նա վերափոխել է մեղեդու ամբողջ ներդաշնակ կառուցվածքը: Թեյտումի մեղեդին ոչ ստանդարտ ակորդերի հաջորդականությամբ շրջանակելու ունակությունը, առանց մեղեդային գծի խեղաթյուրման, զարմացրել է իր գործընկերներին:

Ներդաշնակության կատարյալ տիրապետումը նրա հնարավորությունների միայն մի մասն էր։ Թեյտումն ուներ ֆանտաստիկ վարպետություն, որը բոլորին ապշեցնում էր։ Նա կարող էր կատարել երկակի տոնով ելևեջներ և բարդ արպեջոներ տեմպերում, որոնք մինչ այդ չեն հանդիպել ջազում, Թեյտումը դա արել է հեշտ, էլեգանտ, առանց չնչին լարվածության։Նրա հայտնի «Tiger Rag» կոմպոզիցիայի գործիքավորումը կատարվել է րոպեում մետրոնի 370 հարվածի տեմպով, և դաշնակահարը գործնականում թույլ չի տվել շեղումներ տվյալ տեմպից[21]։ 1949 թվականին համերգի ժամանակ նա նվագել է «I Know That You Know» կոմպոզիցիան րոպեում 450 մետրոնի հարվածների ռիթմով, և դա չի եղել Թայտումի համար արագության վարժությամբ, քանի որ ակնհայտ են եղել նրա ոճի բոլոր բնորոշ գծերը։ Պարզապես նա նվագել է այլ ջազային դաշնակահարներից ավելի արագ։

Համագործակցություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտ Թեյտումը, որպես կանոն, աշխատել և գրանցվել է առանց ուղեկցության, մասամբ այն պատճառով, որ համեմատաբար քիչ երաժիշտներ կարող էին նվագել իր արագ տեմպերով և ներդաշնակ արտահայտություններով: Մյուս երաժիշտները տարակուսանք էին հայտնում և զարմանում Արտի հետ ելույթ ունենալիս։ Թմբկահար Ջո Ջոնսը, որը 1956 թվականին երեք սեսիա է ձայնագրել Թեյտումի և բաս կիթառահար Ռեդ Քալենդերի հետ, պատմել է, որ «զգացել է, որ իր արագ հարվածներից թմբուկը սկսել է վառվել»: Կլառնետահար Բադդի Դե Ֆրանկոն ասել է, որ Թեյտումի հետ համատեղ կատարումը նման էր «գնացքի հետևից ընկնելուն»։ Արտն ինքը խոստովանել է, որ խումբն արգելակում էր իր նվագը։

Թեյտումը դժվար է հարմարվել նվագախմբում գտնվող մյուս երաժիշտներին։ Իր կարիերայի սկզբում նա պարտավոր էր զսպել իրեն, երբ նա աշխատում էր որպես վոկալիստ Ադելաիդա Հոլին նվագակցող։ Ավելի ուշ նա ձայնագրվել է այլ երաժիշտների հետ, այդ թվում Լուի Արմսթրոնգի, Բիլլի Հոլիդեյի և ջազի այլ աստղերի հետ Նյու Յորքի Մետրոպոլիտեն օպերայի բեմում:

Երգացանկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Թեյտումի երգացանկը բաղկացած էր հիմնականում Great American Songbook-Tin Pan Alley, Broadway և 1920-1940-ականների այլ հանրահայտ երաժշտություններից։ Նա նվագել է մի քանի դասական դաշնամուրային պիեսների սեփական մշակումները, մասնավորապես, նրան մեծ ճանաչում է բերել Անտոնին Դվորժակի «Հումորեսկի № 7»-ի և Ժյուլ Մասնեի «Էլեգիա»֊ի կատարումը։ Չնայած Արտն իրեն որպես կոմպոզիտոր չի դրսևորել, հայտնի մեղեդիների նրա տարբերակները շատ ինքնատիպ ու մոտ են եղել սեփական ստեղծագործություններին։

Հետևորդներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած դաշնամուրային ջազի մեյնստրիմը հետագայում տեղափոխվեց է այլ ուղղությամբ, բայց Թեյտումի վերծանումները մինչ օրս հայտնի են և հաճախ կիրառվում են մինչ օրս: Այնուամենայնիվ, քիչ երաժիշտներ են մոտեցել Թեյթումի վարպետությանը, այդ թվում՝ Օսկար Փիթերսոնը, Ջոնի Կոստը, Ջոնի Գվարներին, Ադամ Մակովիչը, Լյութեր Ուիլյամսը, Սթիվեն Մեյերը, Քրիստոֆեր Ջորդանը և Անդրե Պրևինը:

Մեծ ռուս կոմպոզիտոր և դաշնակահար Սերգեյ Ռախմանինովը մի անգամ փորձել է նվագել Թեյտումի պիեսներից մեկը, բայց մինչև վերջ չնվագելով՝ հեռացել է դաշնամուրից և ասել, որ Թեյտումը ավելի լավ կնվագի։ Արթուր Թեյտումի մասին հիացմունքով է արտահայտվել նաև ռուս մեծ դաշնակահար Վլադիմիր Հորովիցը, ով եղել է ջազմենի բազմաթիվ համերգների ժամանակ։

Ձայնագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտ Թեյտումը կոմերցիոն ձայնագրություններ է կատարել 1932 թվականից մինչև մահ։ Նա գրել է Decca (1934-1941), Capitol (1949, 1952) և Նորման Գրանիցա լեյբլները (1953-1956)։ Թեյտումը ցույց տվել հրաշալի հիշողություն, երբ երկու օրվա ընթացքում գրանցել է 68 անհատական տրեկներ, և բոլորը, բացի երեքից, մեկ դուբլ: Կան նաև ձայնագրություններ այնպիսի երաժիշտների հետ, ինչպիսիք են Բեն Ուեբսթերը, Ջո Ջոնսը, Բեննի Քարթերը, Հարրի Սվիթ Էդիսոնը, Ռոյ Էլդրիջը և Լայոնել Հեմփթոնը:

Տեսանյութեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չնայած այն հանգամանքին, որ Արտ Թեյտումի կենդանության օրոք նրա ելույթների տեսագրությունները շատ քիչ են եղել, դրանց մի մասը պահպանվել և օգտագործվել են, մասնավորապես, Մարտին Սկորսեզեի «Բլյուզ» (2003) վավերագրական ֆիլմում: Թեյտումի կենդանի կատարումները ցուցադրվել են նաև Քեն Բյորնսի «Ջազ» վավերագրական ֆիլմում, որը ներառում էր նաև դաշնակահար Ջիմի Ռոուլզի և Գարի Գիդինսի երաժշտական քննադատությունը Արտ Թեյտումի կյանքի մասին: 1947 թվականին Թեյտումը նկարահանվել է «Հայտնի Դորսիներ» ֆիլմում։

1950-ականների սկզբին Արտը մասնակցել է Սթիվ Ալենի «Tonight Show» շոուին, սակայն հեռարձակումների ձայնագրությունները չեն պահպանվել։

Ռեյ Չարլզի կենսագրության մասին պատմող «Ռեյ» կենսագրության մեջ ռեժիսոր Թեյլոր Հեքֆորդը (2004) Արտ Թեյտումի դերը կատարել է ոչ-ջազային դաշնակահար Ջոնի Օ'Նիլը:

Ժառանգություն և ճանաչում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1989 թվականին Արթուր Թեյտումին հետմահու շնորհվել է Grammy Lifetime Achievement Award հատուկ մրցանակը[22]։

Թեյտումի անվան հետ կապված են բազմաթիվ ծիծաղելի դեպքեր են եղել, որոնք լայն տարածում են ստացել։ Մասնավորապես, Ֆեթս Ուոլերի որդին պատմել է մի պատմություն այն մասին, թե ինչպես է մի օր իր հայր Ուոլեր ավագը ելույթի ժամանակ իր տեղը զիջել Թեյտումին հետևյալ խոսքերով. «Ես պարզապես դաշնամուր եմ նվագում, բայց այսօր Աստված ինքն է նվագելու է մեզ համար»[23]։ Այս դեպքի մեկ այլ վարկած նկարագրված է եղել Ջեյմս Լեսթերի գրքում։ Նա նշում է մաքսանենգ Չարլզ Մինգուսին, ով իր ինքնակենսագրության մեջ պնդել է, որ Ուոլերը ասել է. «Օ՜, Աստված իմ, այսօր Թեյտումն է հենց նվագախմբում»[24]։

Չառլի Պարկերը, որը գտնվել է բիբոպի ակունքներում, Թեյտումի ստեղծագործության վրա հսկայական ազդեցություն է ունեցել։ Մի օր, պարզապես Նյու Յորք ժամանելով և Մանհեթենի ռեստորաններից մեկում աշխատելով որպես սպասավոր, Պարկերը լսել է Թեյտումի նվագը և ասել․ «Երանի կարողանայի նվագել այնպես ինչպես Արտ Թեյտումի աջ ձեռքը»[25]։

Երբ Օսկար Փիթերսոնը դեռ շատ երիտասարդ է եղել, հայրը նրան տվել է Թեյտումի կատարմամբ «Tiger Rag» կոմպոզիցիայի ձայնագրությունը։ Հասկանալով, որ ձայնագրության հնչյունների ամբողջ հեղեը կատարվել է ընդամենը մեկ մարդու կողմից, Փիթերսոնն այնքան ապշած է եղել, որ մի քանի շաբաթ չէր մոտեցել դաշնամուրին։ 1962 թվականին հարցազրույց վարողի այն հարցին, թե ով, ըստ Փիթերսոնի, մեծագույն դաշնակահարն է, Օսկարը պատասխանել է, որ «բոլորի մեջ լավագույն դաշնակահարը նա է, ում նա երբևէ ճանաչել է և կարող է իմանալ, որ նա եղել է և կլինի Արտ Թեյտումը»[26].

Ջազ դաշնակահար և դասախոս Քենի Բարոնն ասել է, որ «Թեյտումի բոլոր ձայնագրություններն ունի, բայց երբեք դրանք չի լսում ... որովհետև եթե լսում է, ապա պարզապես հանձնվում է և դրա համար նա էլ չի զբաղվի երաժշտությամբ»[27]։ Ժան Կոկտոն Թեյտումին «խելագար Շոպեն» է անվանել[17], Քաունթ Բեյսին եղել է աշխարհի ութերորդ հրաշքը[28], Դեյվ Բրուբեկն ասել է, որ «քիչ հավանական է որ կհայտնվի երկրորդ Թեյտում, ինչպես օրինակ չի հայտնվել երկրորդ Մոցարտ», Դիզի Գիլեսփին պնդել է, որ «սկզբում բոլորը խոսում են Արտ Թեյտումի մասին, այնուհետև խորը շունչ են առնում և շարունակում են խոսել մյուս դաշնակահարների մասին»[29]։

1993 թվականին եղել է Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական ինստիտուտի ուսանող։ Ա. Բայլմսը դուրս է բերել «tatum grid» հասկացությունը, որը նշանակել է «երաժշտության մեջ ամենափոքր պերցեպացիոն պահը»: Երևույթն անվանվել է Արտ Թեյտումի պատվին[30]։

2007 թվականին Sony Masterworks-ը Zenph ստուդիայի հետ համատեղ առաջադեմ համակարգչային տեխնոլոգիաների օգնությամբ վերականգնել է 4 թրեք, որոնք Արտ Թեյտումը կատարել է 1933 թվականի մարտի 21-ին և 9-ին Լոս Անջելեսում կայացած կենդանի համերգի ժամանակ, որն անցկացվել է 1949 թվականի ապրիլի 2-ին: Այս կերպ վերականգնված 13 կոմպոզիցիաները ներառվել են Piano Starts Here և Live from the Shrine ձայնասկավառակում[31]։

2009 թվականին Թեյտումի հայրենիք Տոլիդոյում կանգնեցվել է հուշարձան դաշնամուրի ստեղնաշարի տեսքով, որը բարձրանում է դեպի երկինք[32][33]։

Սկավառակագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • At Shrine Auditorium (Columbia, 1949)
  • Art Tatum Asch (Jazz after hours, 1950)
  • Tatum Piano (Remington, 1950)
  • Battle of Jazz, Vol. 2 (Brunswick, 1953)
  • Makin' Whoopee (Verve, 1954)
  • Tatum-Carter-Bellson (Clef Records, 1954)
  • The Three Giants (Verve, 1954)
  • Art Tatum Concert (Columbia, 1954)
  • Still More of the Greatest Piano of Them All (Verve, 1955)
  • The Incomparable Music of Art Tatum (Verve, 1955)
  • Quartet (Verve, 1955)
  • The Art Tatum-Roy Eldridge-Alvin Stoller Trio (Clef Records, 1955)
  • Presenting the Art Tatum Trio (Clef Records, 1956)
  • Art Tatum & Ben Webster Quartet (Palm Grove, 1956)
  • The Tatum Touch (Columbia, 1956)

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Bibliothèque nationale de France идентификатор BNF (фр.): տվյալների բաց շտեմարան — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Encyclopædia Britannica
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Энциклопедия Брокгауз (գերմ.)
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 German National Library, Berlin State Library, Bavarian State Library, Austrian National Library Record #118642677 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  5. 5,0 5,1 5,2 http://www.bbc.co.uk/music/artists/e073f6af-d696-4340-b847-e81fabc4d55b
  6. 6,0 6,1 6,2 https://www.toledoblade.com/Music-Theater-Dance/2006/06/11/Grammy-winner-Al-Jarreau-headlines-the-Art-Tatum-Festival.html
  7. 7,0 7,1 7,2 http://www.cduniverse.com/search/xx/music/pid/1119019/a/central+avenue+sounds%3A+jazz+in+los+angeles+1921-1956.htm
  8. http://www.bbc.co.uk/blogs/legacy/scotlandsmusic/2011/03/
  9. http://www.classicalarchives.com/work/132691.html
  10. http://www.pbs.org/jazz/biography/artist_id_tatum_art.htm
  11. http://musicbloodline.info/artist/MN0000142860/spotify
  12. http://www.cdbaby.com/Artist/MattDechamplain
  13. http://www.939bobfm.com/Music/Album.aspx?id=372349
  14. (unspecified title)ISBN 978-1-56159-263-0doi:10.1093/GMO/9781561592630.ARTICLE.27553
  15. 15,0 15,1 Нейшуллер, Марк (2007-11-15)։ «Портреты знаменитых джазменов: Арт Тэйтум»։ Zvuki.ru 
  16. Dupuis, Robert։ «Art Tatum Biography» (անգլերեն)։ Musicianguide.com։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-16-ին 
  17. 17,0 17,1 Савицкий, Дмитрий (2008-11-06)։ «Джаз на Свободе №27. Арт Тэйтум»։ Svoboda.org։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-16-ին 
  18. Spencer, Frederick J.։ «Jazz and Death: Medical Profiles of Jazz Greats» (անգլերեն)։ Books.google.ru 
  19. «Find a Grave: Art Tatum at Angelus Rosedale Cemetery» (անգլերեն)։ Findagrave.com։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-16-ին 
  20. «Find a Grave: Art Tatum at Forest Lawn Memorial Park (Glendale)» (անգլերեն)։ Findagrave.com։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-16-ին 
  21. «Арт Тэйтум на KM.ru»։ KM.ru։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-16-ին 
  22. «Grammy: Lifetime Achievement Award recipients list» (անգլերեն)։ Grammy.org։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-16-ին 
  23. Burnett, John (2006-11-05)։ «Art Tatum: A Talent Never to Be Duplicated» (անգլերեն)։ Npr.org։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-16-ին 
  24. Lester, 1994, էջ 148
  25. Crow, 1990, էջ 277
  26. «Oscar Peterson Points» (անգլերեն)։ Jazzprofessional.com։ 1962։ Արխիվացված է օրիգինալից 2011-06-29-ին։ Վերցված է 2012-12-10 
  27. Verney, Victor (2007-01-30)։ «Kenny Barron: A Musical Autobiography» (անգլերեն)։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-16-ին 
  28. «Art Tatum Biography at PBS.org» (անգլերեն)։ Pbs.org։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-16-ին 
  29. «Art Tatum at ENotes.com» (անգլերեն)։ ENotes.com։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-16-ին 
  30. «Music Listening: Tatum grid» (անգլերեն)։ Mit.edu։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-16-ին 
  31. «Art Tatum - Piano Starts Here Background Story» (անգլերեն)։ Zenph.com։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-16-ին 
  32. «Art Tatum Memorial» (անգլերեն)։ Acgt.org։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-16-ին 
  33. Ramsey, Duane։ «Art Tatum Memorial dedicated» (անգլերեն)։ Toledofreepress.com։ Արխիվացված է օրիգինալից 2012-12-16-ին 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Lester, James Too Marvelous for Words: The Life and Genius of Art Tatum. — Oxford University Press, 1994. — ISBN 0-19-509640-1
  • Crow, Bill Jazz Anecdotes. — Oxford University Press, 1990. — ISBN 0195071336
  • Distler, Jed Jazz Masters Series: intro and notes to Tatum Piano Transcriptions. — Amsco Publications, 1981. — ISBN 0-8256-4085-7
  • Schuller, Gunther The Swing Era — The Development of Jazz. — Oxford University Press, 1989. — ISBN 978-0-19-507140-5
  • Scivales, Riccardo The Right Hand According to Tatum. — Ekay Music, Inc., 1998. — ISBN 0-943748-85-2

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]