Արտաքին օտիտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Արտաքին օտիտ
Տեսակգլխի և պարանոցի հիվանդություն, վարակիչ հիվանդություն, հիվանդության կարգ և ախտանիշ կամ նշան
Բժշկական մասնագիտությունականջաքթակոկորդաբանություն
ՀՄԴ-10H60
 Otitis externa Վիքիպահեստում

Արտաքին օտիտ, կամ լողորդի ականջ[1], արտաքին լսողական անցուղու բորբոքում[2]։ Այն հիմնականում արտահայտվում է ականջացավով, հազվադեպ դիտվում է լսողության իջեցում[2]։ Տիպիկ ախտանիշ է արտաքին ակաջի շարժման ժամանակ ցավը[3]։ Բարձր ջերմությունն արտահայտվում է ծանր դեպքերում[3]։

Արտաքին օտիտը կարող է լինել սուր (տևում է 6 շաբաթից պակաս) կամ քրոնիկ (տևում է 3 ամսից ավել)[2]։ Սուր դեպքերը տիպիկ են բակտերիալ ինֆեկցիաների դեպքում, քրոնիկ դեպքերը հաճախ դիտվում են ալերգիաների կամ աուտոիմուն հիվանդությունների ժամանակ[2][3]։ Արտաքին օտիտի հիմնական պատճառը բակտերիալ է։ Սուր դեպքերի առաջացման ռիսկի գործոններ են լողը, ականջի մաքրման ժամանակ առաջացող միկրոտրավմաները և այլ մաշկային խնդիրները, ինչպիսիք են փսորիազը և դերմատիտները[2][3], ականջակալների և ականջի խցանիկների օգտագործումը։ Դիաբետով հիվանդները չարորակ արտաքին օտիտի ծանր տարբերակի առաջացման ռիսկի խմբում են[2]։ Ախտորոշումը հենվում է գանգատների և ախտանիշերի հիման վրա[2]։ Արտաքին լսողական անցուղուց վերցված քսուքի ցանքսը կարող է օգնել քրոնիկ կամ ծանր դեպքերը հսկելու գործում[2]։

Սուր արտաքին օտիտի բուժումը ներառում է հակաբիոտիկային կաթիլներ[2][3]։ Ստերոիդ կաթիլները կարող են օգտագործվել որպես հավելյալ բուժման միջոց[2]։ Ցավի դեմ խորհուրդ է տրվում օգտագործել ՈՍՀԲ դեղորայք, օրինակ, իբուպրոֆեն[2]։ Սովորաբար լավացումը վրա է հասնում բուժումը սկսելուց հետո՝ օրերի ընթացքում[2]։ Քրոնիկ դեպքերի բուժուման մարտավարությունը կախված է առաջացման պատճառից[2]։

Արտաքին օտիտը դիտվում է տարեկան 1–3% մարդկանց մոտ, դեպքերի 95%-ը սուր են[2]։ Մարդկանց 10%-ը իրենց կյանքի տարբեր փուլերում առնչվում են արտաքին օտիտի հետ[3]։ Այն հաճախ դիտվում է 7-12 տարեկան երեխաների և մեծահասակների մոտ[2][4]։ Տղամարդկանց և կանանց մոտ արտաքին օտիտը դիտվում է հավասար հաճախականությամբ[4]։ Առավել հաճախ ախտահարվում են տաք և խոնավ կլիմայում ապրող մարդիկ[2]։

Ախտանիշեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին օտիտի թեթև արտահայտված դեպք։

Ականջախեցու փափկությունը գերակշռող ախտանիշ է և ուղղակիորեն կապված է սուր արտաքին օտիտի ծանրության հետ[5]։ Այծիկի (արտաքին լողական անցուղու մուտքը պաշտպանող բարձրություն) սեղմման ժամանակ ուժգնացող ցավը նույնպես հանդիսանում է արտաքին օտիտի ախտորոշման կարևոր նշան։ Հիվանդը կարող է գանգատվել նաև ականջի այտուցից և քորից։ Երբ ականջի այտուցը լինում է արտահայտված, արտաքին օտիտը կարող է հանգեցնել կոնդուկտիվ տիպի ծանրալսության։ Արտաքին օտիտի ժամանակ առաջացող քորը կարող է ստիպել հիվանդին մատով կամ գործիքով քորել ականջը, որը կհանգեցնի մաշկի լրացուցիչ միկրոտրավմաների առաջացման և վիճակի առավել վատթարացման։

Պատճառներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Մաշկի վնասումը և մանրէները, որոնք կարող են ախտահարել մաշկը, հանդիսանում են արտաքին օտիտի առաջացման հիմանական ռիսկի գործոնները։ Եթե մաշկը մաքուր է և չվնասված, պրոցեսը արող է զարգանալ, օրինակ, կեղտոտ ջրերում լողալու դեպքում։ Այնուամենայնիվ, եթե առկա են մաշկի քրոնիկ հիվանդագին վիճակներ, որոնք ախտահարում են արտաքին ականջի մաշկը, օրինակ, ատոպիկ դերմատիտը, սեբորեային դերմատիտը, փսորիազը, կերատինի արտադրության խանգարումները, կամ եթե առկա է տրավմայի հետևանքով առաջացած մաշկի վնասում, նույնիսկ այն բակտերիաները, որոնք նորմայում հանդիպում են արտաքին ականջի մաշկին, կարող են հանգեցնել արտաքին օտիտի բուռն ախտանիշների առաջացման[6]։

Սուր արտաքին օտիտի ծանր դեպք։ Նկատելի է լսողական անցուղու նեղացումը, էքսուդատի առկայությունը և արտաքին ականջի այտուցը։

Արտաքին լսողական անցուղու սնկային ախտահարումները, որոնք անվանվում են օտոմիկոզներ, լինում են անախտանիշից մինչև ծայրահեղ ծանր։ Սնկերը կարող են լինել սապրոֆիտ, որի դեպքում ախտանիշներ չեն լինում և սունկը օրգանիզմի տիրոջ հետ գոյատևում է կոմենսալիզմի հիմունքով, և այս դեպքում միակ նշանը սնկի առկայությունն է ականջի քսուքում։ Եթե սունկը սկսում է ակտիվ բազմանալ, լսողական անցուղին պատվում է սնկային փառով, որը կարող է ճնշել անցուղու մաշկը և հարաճող ցավի հանգեցնել, մինչև այն ականջից չեն մաքրում կամ չեն օգտագործում հակասնկային դեղորայք։ Շատ հակաբակտերային ականջի կաթիլներ պարունակում են ստերոիդներ, որոնք ճնշում են լսողական անցուղու այտուցը և ցավը։ Ցավոք սրտի, նման կաթիլները սնկային ախտահարումը կարող եբ է՛լ ավելի վատթարացնել։ Այդ կաթիլների երկարատև օգտագործումը խթանում է լսողական անցուղում սների աճը։ Հակաբակտերիալ ականջի կաթիլները խորհուրդ է տրվում օգտագործել առավելագույնը 1 շաբաթ։ Օտոմիկոզը պատասխանում է բուժմանը դեպքերի 95% դեպքերում։

Լող[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղտոտված ջրերում լողալը լողորդի ականջի առաջացման հիմնական պատճառն է, բայց այն կարող է առաջանալ նաև լողանալուց հետո լսողական անցուղում մնացած ջրից, հիմնականում խոնավ կլիմատի պայմաններում[7]։ Երկրատև լողալը կարող է հագեցնել անցուղու պատերի մաշկը, թուլացնելով դրա պաշտպանական ֆունկցիան․ այս դեպքում մաշկը ավելի շուտ է ենթակա վնասման, օրինակ, լողանալուց հետո ականջի բամբակյա փայտիկներով մաքրելու դեպքում։ Ոսկրային աճի հետևանքով լսողական անցուղու նեղացման (սերֆինգիստի ականջ) ժամանակ ականջի ծծումբը նույնպես կարող է հանգեցնել բորբոքման[8]։

Ականջի օտար մարմին[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Նույնիսկ եթե ջրի հետ շփումը բացակայում է, ականջի բամբակյա փայտիկների կամ այլ փոքր գործիքների օգտագործումը բավարար է մաշկի վնասման և պրոցեսի զարգացման համար[9]։

Ինֆեկցիաներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեպքերի մեծամասնությունում ախտահարումն առաջանում է կապտաթարախային ցուպիկի և ոսկեգույն ստաֆիլոկոկի ազեցությամբ[10], ավելի քիչ՝ գրամ-դրական և գրամ-բացասական տեսակներից[11]։ Սպիտակ կանդիդա և ասպերգիլուս տեսակի սնկերը հիմնական սնկային պաթոգեններն են այս ախտաբանական վիճակի առաջացման մեջ[12]։

Ախտորոշում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ականջի դիտման ժամանակ (օտոսկոպիա) լողական անցուղին կարմրած և այտուցված է։ Անցուղու մաշկը կարող է լինել նաև էկզեմատոզ՝ մաշկի թեփոտումով։ Արտաքին ականջի շարժումը կամ շոշափումը ուժեղացնում են ցավը, և այս ախտանիշը կարևոր է ճիշտ ախտորոշման համար։ Ականջի առաջնային զննման ժամանակ դժվար է տեսնել թմբկաթաղանթը՝ անցուղու նեղացման կամ արտադրության առկայության պատճառով։ Արտադրության քսուքը կարող է հայտնաբերել իֆեկցիայի պատճառ ախտածին օրգանիզմը, սակայն այն ախտորոշման հիմք չի հանդիսանում։ Ծանր դեպքերում առկա է հետականջային շրջանի ավշային հանգույցների այտուց[փա՞ստ]։

Որոշ դեպքերում վաղ փուլերում միակ նշանը կարող է լինել ականջային ծծումբի բացակայությունը։ Ծանր դեպքի բուժումից հետո կարող է պահանջվել մեկ շաբաթ, որպեսզի լսողական անցուղու տրամագիծը վերադառնա հին չափերին։

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ի տարբերություն քրոնիկ արտաքին օտիտի, սուր արտաքին օտիտը մեծապես բակտերիալ ինֆեկցիայի հետևանք է[13], առաջանում է հանկարծակի, արագորեն ծանրանում է և դառնում ցավոտ։ Լսողական անցուղին ունի հարուստ նյարդավորում, այսպիսով, ցավը կարող է ուժգին լինել և խանգարել գիշերային քունը։ Այտուցը կարող է ուղեկցվել ականջային ծծումբի և թարախի առկայությամբ, որը կարող է հանգեցնել լսողության իջեցման և կոնդուկտիվ ծանրալսության առաջացման։ Ծանր կամ չբուժված դեպքերում ինֆեկցիան կարող է տարածվել դեպի հարակից փափուկ հյուսվածքներ՝ հարականջային թքագեղձ և ստործնոտային հոդի կապաններ, դարձնելով ծամելը ցավոտ։ Արտաքին օտիտի թեթև ձևն այնքան տարածված է, որ որոշ քիթ-կոկորդ-ականջաբանների կարծիքով երկրագնդի շատ մարդիկ իրենց կյանքի ինչ որ փուլում կարող են առնչվել այս ախտաբանական վիճակի հետ։

Արտաքին լսողական անցուղու ոսկրային հատվածի մաշկը եզակի է․ այն անշարժ է, ամուր կապակցված է ոսկրին և ունի համարյա թղթի բարակություն։ Այս պատճառով այն նույնիսկ թեթև ֆիզիկական ուժի գործադրման արդյունքում հեշտությամբ կարող է վնասվել, պատռվել։ Լսողական անցուղու բորբոքումը սկսվում է ֆիզիկական վնասումից՝ հաճախ առաջացած ականջի բամբակյա փայտիկերով, գրիչի կափարիչով, բանալիով կամ այլ փոքր իրերով ինքնուրույն մաքրումից։ Սուր վիճակի այլ առաջացման պատճառ է ջրի հետ երկարատև շփումը կամ օդի արտահայտված խոնավությունը, ինչը խախտում է տեղային պաշտպանական ֆունկցիան, խթանելով բակտերաների բազմացումը, հանգեցնելով <<լողորդի ականջի>> առաջացման[12]։

Կանխարգելում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սուր արտաքին օտիտի առաջացման կանխարգելման մարտավարությունը համանման է բուժման մարտավարությանը[փա՞ստ]։

  • Խուսափել լողական անցուղի օտար մարմին մտցնելուց․ ականջի բամբակյա փայտիկների կամ ականջի խցանիկների օգտագործումը արտաքին օտիտի առաջացման հիմանական պատճառն են։ Լսողական անցուղին նորմայում ունի ինքնամաքրման և ինքնաչորացման հատկություն։
  • Կարևոր է ականջը չմաքրել մաշկի բարձր խոնավեցման դեպքում, քանզի այս ժամանակ մաշկը ավելի շատ է հակված վնասվելու։
  • Խուսափել կեղտոտված ջրերում լողալուց։
  • Արտաքին օտիտի թեթև աշտանիշերի դեպքում խուսափել ականջը թրջելուց։
  • Չնայած ականջի խցանիկների օգտագործումը կանխարգելում է արտաքին օտիտի առաջացումը, դրա կողմից մաշկի շատ սեղմումը նույնպես կարող է հանգեցնել մաշկի վնասման և ախտանիշերի առաջացման։ Խորհուրդ է տրվում հաճախակի մաքրել ականջի խցանիկները օգտագործելուց առաջ։

Համաձայն որոշ աղբյուրներ[14],ի, ներականջային ականջակալների օգտագործումը չոր ականջում ամռանը կարող է լողորդի ականջի առաջացման պատճառ դառնալ, քանզի այն տաք և խոնավ միջավայր է ստեղծում անցուղու ներսում։ Ցանկալի է օգտագործել արտաականջային ականջակալներ այս վիճակից խուսափելու համար[փա՞ստ]։

Բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դեղորայք[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լսողական անցուղու ախտահարումների ժամանակ արդյունավետ են թթվեցնող կամ չորացնող ագենտներ պարունակող լուծույթները, որոնք օգտագործվում են նաև այլ դեղոմիջոցների հետ կոմբինացված տարբերակով։ Արտաքին լսողական անցուղու սուր բորբոքման դեպքում քացախաթթվային լուծույթների օգտագործումը կարող է ցավոտ լինել։

Ականջի կաթիլները արտաքին օտիտիների բուժման հիմքն են։ Որոշները պարունակում են հակաբիոտիկներ, հակասնկային միջոցներ, որոշներն էլ ուղղված են լսողական անցուղու միջավայրը թթվեցնելուն՝ բակտերիալ աճի կանգի նպատակով։ Կաթիլներից որոշները պարունակում են հակաբորբոքային ստերոիդ միջոցներ, որոնք այտուցի, քորի, ցավի դեմ պայքարելու համար են։ Չնայած նրան,որ կա ապացույց, որ ստերոիդները կարճացնում են բուճման տևողությունը, դրանց երկարատև օգտագործումը կարող է հարուցել օտոմիկոզների առաջացում կամ դրանց տևողության երկարացում[փա՞ստ]։

Օրալ հակաբիոտիկների օգտագործումն արդարացված չէ[15], քանի որ դրանց էֆեկտիվությունը արտաքին օտիտ հարուցող բակտերիայի դեմ ապացուցված չէ, և հարուցում են բազմաթիվ կողմնակի ազդեցություններ, օրինակ, օպորտունիստական ինֆեկցիայի առաջացում[15]։ Հակառակ սրան, տեղային ազդեցության դեղորայքի օգտագործումը ավելի էֆեկտիվ է[15]։ Օրալ հակաբակտերիալ դեղորայքի օգտագործումն արդարացված է պրոցեսի՝ հարակից փափուկ հյուսվածքներ տարածման դեպքում։

Չնայած սուր արտաքին օտիտը ադեկվատ բուժման դեպքում բարելավում է մի քանի օրվա ընթացքում, լսողության և ծծմբային գեղձերի ֆունկիայի վերադարձը կարող է պահանջել ևս մի քանի օր։ Բուժումից հետո ականջի ինքնամաքրման հատկությունը վերականգնվում է։ Ոչ լրիվ լավացման դեպքում ֆիզիկական կամ քիմիական չնչին վնասման դեպքում ախտանիշերը կարող են վերադառնալ[փա՞ստ]։

Մաքրում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լսողական անցուղուց ծծումբի, մաշկի թեփուկների, թարախի մաքրումն ապահովում է դեղորայքի՝ մաշկի հետ անմիջական շփումը և լավացման տևողության կարճացումը։ Անցուղու պատերի արտահայտված այտուցի դեպքում անցուղին կարող է ամբողջությամբ փակվել․ այս դեպքում կաթիլներն ուղղակի չեն կարող հասնել ախտահարման օջախ, այսպիսով, դրանց կիրառումը դառնում է անիմաստ։ Ականջաբանը այս դեպքում զգուշորեն դեպի ախտահարման օջախ է մտցնում դեղորայքով ներծծված խծուծը․ այն հետագայում նույնպես կարելի է ներծծել դեղորայքով ։ Այս խծուծը պահպանում են այնքան ժամանակ, մինչև անցուղու լուսանցքի մեծացումը, որպեսզի ականջի կաթիլի ներթափանցման համար բավարար լինի։ Հակաբիոտիկ պարունակող կաթիլներն օգտագործում են 4-7 օր։ Ականջը պետք չէ փակել։ Զարմանալի է, որ թմբկաթաղանթի ամբողջականությունը դեպքերի մեծ մասում չի խախտվում։ Վնասված թմբկաթաղանթի վրա որոշ ականջի կաթիլներ կաթեցնելուց հետո կարող է դիտվել ականջներում աղմուկ, գլխապտույտ, սրտխառնոց, նույնիսկ լսողության իջեցում[փա՞ստ]։

Կանխատեսում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին օտիտը լավ է պատասխանում ադեկվատ բուժմանը, սակայն բարձիթողի վիճակներում կարող են առաջանալ բարդություններ։ Մարդիկ, ում մոտ առկա է շաքարային դիաբետ, իմունային համակարգի խնդիրներ, ճառագայթային թերապիայի պատմություն, ավելի հակված են չարորակ արտաքին օտիտի առաջացմանը[16]։ Այս դեպքերում կարևոր է քիթ-կոկորդ-ականջաբանի կողմից մանրակրկիտ զննումը[փա՞ստ]։

Բարդություններից են՝

  • քրոնիկ արտաքին օտիտ
  • դեպի մարմնի այլ մասեր ինֆեկցիայի տարածում
  • նեկրոզացնող արտաքին օտիտ
  • արյունահոսող արտաքին օտիտ

Նեկրոզացնող արտաքին օտիտ

Նեկրոզացնող արտաքին օտիտը (չարորակ արտաքին օտիտ) հաճախ հանդիպում է դիաբետ ունեցող մեծահասակների մոտ, ովքեր չեն հսկում իրենց դիաբետը։ Ավելի քիչ հանդիպում է իմուն համակարգի ծանր ախտահարում ունեցող մարդկանց մոտ։ Սկսվելով լսողական անցուղում, պրոցեսը կարող է տարածվել դեպի ոսկրային հատված, այնուհետև տարածվելով դեպի հարակից փափուկ հյուսվածքներ։ Չախտորոշելու և չբուժելու դեպքում այն նույնիսկ կարող է տանել մահվան։ Այս բարդության ժամանակ առաջացող ցավից խանգարվում է քունը։ Այն չի անցնում նույնիսկ լսողական անցուղու այտուցի իջեցումից հետո։ Տարածվելու դեպքում կարող է հանգեցնել նաև գանգի հիմի օստեոմիելիտի, առաջացնելով գանգային նյարդերի կաթված։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Չարորակ արտաքին օտիտը ավելի երկարատև և ծույլ ընթացք ունի, քան սովորական սուր արտաքին օտիտը։ Լսողական անցուղու հատակին կարող են առաջանալ գրանուլյացիաներ, հաճախ՝ ոսկրաաճառային միացմն հատվածում։ Պարադոքսալ կերպով, չարորակ արտաքին օտիտի վաղ նշաններն ավելի սակավ են լինում քան սովորական սուր արտաքին օտիտի դեպքում։ Ուշացած դեպքերում հարականջային շրջանի այտուցը կարող է գերակշռել անցուղու այտուցին։ Չնայած գանգի շրջանի ինֆեկցիաների դեպքում դիտվում է տենդ և լեյկոցիտոզ, չարորակ արտաքին օտիտի դեպքում ջերմության բարձրացում կամ սպիտակ բջիջների քանակի ավելացում կարող է չդիտվել[փա՞ստ]։

Չարորակ արտաքին օտիտի բուժում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հակառակ սովորական արտաքին օտիտի, չարորակ արտաքին օտիտը պահանջում է օրալ կամ ներերակային հակաբիոտիկների օգտագործում։ Կապտաթարախային ցուպիկը հիմնական պաթոգենն է։ Դիաբետի հսկումը նույնպես հենքային է բուժման մեջ։ Գանգի հիմքի օստեոմիելիտի առաջացման հետևանքով կարող է առաջանալ դիմային նյարդի (դեմքի կաթված), հետադարձ նյարդի (ձայնալարերի պարալիզ)[փա՞ստ], կոխլեար նյարդի (խլություն) կաթված։

Բացի կապտաթարախային ցուպիկից, ախտահարող օրգանիզմը կարող է լինել սունկը։ Չարորակ արտաքին օտիտը և գանգի հիմի օստեոմիելիտը չեն ենթարկվում վիրահատական միջամտությանը, սակայն սրա միջոցով կարելի է ստանալ քսուքի ցանքս, հայտնաբերելու բուժման համար ավելի նախընտրելի հակաբիոտիկը։ Հաճախակի նշան է տարածված ցելյուլիտը՝ առանց աբսցեսի առաջացման։ Գանգի հիմի օստեոմիելիտը կարող է տարածվել դեպի քունքոսկրի ապառաժի ծայրը, կամ ավելի մոտ գանգի հիմին։ Հիպերբարիկ օքսիգենացիան հակաբիոտիկոթերապիան լրացնող միջոց է[16]։

Բարդություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քանի որ գանգի հիմը ընդգրկվում է պրոցեսում, մոտիկ գտնվող գանգային նյարդերը և դրանց ճյուղերը, հատկապես դիմային և թափառող նյարդերը, կարող են ախտահարվել, առաջացնելով դեմքի պարալիզ կամ խռպոտություն, համապատասխանաբար[17]։ Եթե երկու հետադարձ նյարդերն ախտահարվում են, առաջանում է շնչառության դժվարացում, կարող է տրախեոտոմիայի կարիք լինել։ Գանգի հիմի օստեոմիելիտը պահանջում է չորրորդ սերնդի հակաբիոտիկներով երկարատև բուժում և ունի նշանակալի բարձր մահացության ցուցանիշ[16]։

Էպիդեմիոլոգիա[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արտաքին օտիտի հանդիպման հաճախականությունը բարձր է։ Նիդեռլանդներում գրանցվել է 1000 բնակչության մեջ 12-14 դեպք, իսկ Միացյալ Թագավորությունում դիտվել է 1% բնակչության ախտահարում 1 տարում[18]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1696 թվականին իրականացված <<Տեկտիտ պրոյեկտի>> ժամանակ դիտվել է արտաքին օտիտների մեծ քանակ[19]։ Այս կապակցությամբ ստեղծվել է <<Տեկտիտի լուծույթ>>, որը պարունակում է 15% տանինաթթու, 15% քացախաթթու, 50% իզոպրոպիլ ալկոհոլ կամ էթանոլ։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Rapini, Ronald P., Bolognia, Jean L., Jorizzo, Joseph L. (2007)։ Dermatology: 2-Volume Set։ St. Louis: Mosby։ ISBN 978-1-4160-2999-1 
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 Wipperman J (March 2014)։ «Otitis externa.»։ Primary Care 41 (1): 1–9։ PMID 24439876։ doi:10.1016/j.pop.2013.10.001 
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Schaefer P, Baugh RF (1 December 2012)։ «Acute otitis externa: an update.»։ American Family Physician 86 (11): 1055–61։ PMID 23198673 
  4. 4,0 4,1 Lee H, Kim J, Nguyen V (September 2013)։ «Ear infections: otitis externa and otitis media.»։ Primary Care 40 (3): 671–86։ PMID 23958363։ doi:10.1016/j.pop.2013.05.005 
  5. Meghanadh Dr Koralla Raja (2022-01-26)։ «What are the symptoms of ear infection - inner, middle, outer»։ Medy Blog (անգլերեն)։ Վերցված է 2022-05-30 
  6. Kang K, Stevens SR. Pathophysiology of atopic dermatitis. Clin Dermatol 2003; 21:116–121.
  7. «Ear problems in swimmers»։ J Chin Med Assoc 68 (8): 347–352։ August 2005։ PMID 16138712։ doi:10.1016/S1726-4901(09)70174-1 
  8. «Surfer Ears – University of California Irvine Otolaryngology –?Head & Neck Surgery»։ www.ent.uci.edu։ Արխիվացված է օրիգինալից July 17, 2009-ին 
  9. «Pseudomonas aeruginosa folliculitis after shower/bath exposure»։ Int. J. Dermatol. 39 (4): 270–273։ April 2000։ PMID 10809975։ doi:10.1046/j.1365-4362.2000.00931.x 
  10. Rosenfeld Richard M., Brown Lance, Cannon C. Ron, Dolor Rowena J., Ganiats Theodore G., Hannley Maureen, Kokemueller Phillip, Marcy S. Michael, Roland Peter S. (2006-04-01)։ «Clinical practice guideline: acute otitis externa»։ Otolaryngology–Head and Neck Surgery 134 (4 Suppl): S4–23։ ISSN 0194-5998։ PMID 16638473։ doi:10.1016/j.otohns.2006.02.014 
  11. «Microbiology of acute otitis externa»։ Laryngoscope 112 (7 Pt 1): 1166–1177։ 2002։ PMID 12169893։ doi:10.1097/00005537-200207000-00005 
  12. 12,0 12,1 «Otitis Externa»։ The Lecturio Medical Concept Library։ Վերցված է 25 August 2021 
  13. Rosenfeld R. M., Schwartz, S. R., Cannon, C. R., Roland, P. S., Simon, G. R., Kumar, K. A., Huang, W. W., Haskell, H. W., Robertson, P. J. (3 February 2014)։ «Clinical Practice Guideline: Acute Otitis Externa Executive Summary»։ Otolaryngology–Head and Neck Surgery 150 (2): 161–168։ PMID 24492208։ doi:10.1177/0194599813517659 
  14. Wearing earbuds in the summer could give you a nasty infection that swimmers dread | Business Insider
  15. 15,0 15,1 15,2 American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery (February 2013), «Five Things Physicians and Patients Should Question», Choosing Wisely: an initiative of the ABIM Foundation (American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery), http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-academy-of-otolaryngology-head-and-neck-surgery-foundation/, վերցված է August 1, 2013 , which cites
    • Rosenfeld Richard M., Brown Lance, Cannon C. Ron, Dolor Rowena J., Ganiats Theodore G., Hannley Maureen, Kokemueller Phillip, Marcy S. Michael, Roland Peter S. (2006-04-01)։ «Clinical practice guideline: acute otitis externa»։ Otolaryngology–Head and Neck Surgery 134 (4 Suppl): S4–23։ ISSN 0194-5998։ PMID 16638473։ doi:10.1016/j.otohns.2006.02.014 
  16. 16,0 16,1 16,2 «Malignant otitis externa: experience with hyperbaric oxygen therapy»։ Diving and Hyperbaric Medicine 40 (4): 195–200։ December 2010։ PMID 23111934։ Արխիվացված է օրիգինալից June 16, 2013-ին։ Վերցված է 2013-05-18 
  17. Lesser F D, Derbyshire S G, Lewis-Jones H (28 August 2015)։ «Can computed tomography and magnetic resonance imaging differentiate between malignant pathology and osteomyelitis in the central skull base?»։ The Journal of Laryngology & Otology 129 (9): 852–859։ PMID 26314320։ doi:10.1017/S0022215115001991 
  18. «Clinical efficacy of three common treatments in acute otitis externa in primary care: randomised controlled trial»։ BMJ 327 (7425): 1201–5։ 2003։ PMC 274056։ PMID 14630756։ doi:10.1136/bmj.327.7425.1201  Full text Archived 2006-03-10 at the Wayback Machine.
  19. Ray Edward, Cohen Robert (February 1970)։ «"Tektite": A Blueprint for Cooperative Undersea Scientific Program»։ Journal of the Atomic Scientists XXIV (2): 35–40։ Bibcode:1970BuAtS..26b..35R։ doi:10.1080/00963402.1970.11457770։ Արխիվացված է օրիգինալից 2017-02-15-ին։ Վերցված է 2012-11-03 

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դասակարգում
Արտաքին աղբյուրներ