Արտազատիչ գեղձեր
| Ենթադաս | գեղձ, organ component gland, անհատական անատոմիական կառուցվածք  | |
|---|---|---|
| Մասն է | exocrine system | |
| Կիրառությունը | external secretion | |
| Հակառակը | ներզատիչ գեղձ | |
Արտազատիչ գեղձեր, գեղձեր են, որոնք ծորանի միջոցով արտազատում են արտազատուկը (սեկրետ) էպիթելի մակերեսին։[1] Արտազատիչ գեղձերի օրինակներ են քրտնագեղձերը, թքագեղձերը, կրծքագեղձերը, ծծումբարտադրիչ գեղձերը, արցունքագեղձերը, ճարպագեղձերը, շագանակագեղձը և լորձագեղձերը: Արտազատիչ գեղձերը մարդու օրգանիզմի գեղձերի երկու տեսակներից մեկն են. մյուսը ներզատիչ (էնդոկրին) գեղձերն են, որոնք իրենց արտադրանքն արտազատում են անմիջապես արյան մեջ: Լյարդը և ենթաստամոքսային գեղձը միաժամանակ և՛ արտազատիչ, և՛ ներզատիչ գեղձեր են. դրանք արտազատիչ են, քանի որ ծորանների համակարգի միջոցով աղեստամոքսային համակարգ են արտազատում իրենց արտադրանքը՝ լեղին և ենթաստամոքսային հյութը, և ներզատիչ են, քանի որ այլ նյութեր արտազատում են անմիջապես արյան մեջ: Արտազատիչ քրտնագեղձերը ծածկույթային համակարգի մաս են կազմում. դրանք լինում են մերոկրինային և ապոկրինային տեսակների:
Դասակարգում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կառուցվածք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Արտազատիչ գեղձերը պարունակում են գեղձային հատված և ծորանային հատված, որոնց կառուցվածքը կարող է օգտագործվել գեղձը դասակարգելու համար[1]։
- Ծորանային հատվածը կարող է լինել ճյուղավորված (կոչվում է բարդ) կամ չճյուղավորված (կոչվում է պարզ)
- Գեղձային հատվածը կարող է լինել խողովակաձև կամ ալվեոլային (ացինար), կամ դրանց խառնուրդը (կոչվում է խողովակա-ալվեոլային): Եթե գեղձային հատվածը ճյուղավորվում է, գեղձը կոչվում է ճյուղավորված գեղձ։
Արտազատման եղանակ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ըստ արտադրանքի արտազատման եղանակի՝ արտազատիչ գեղձերը դասակարգվում են մերոկրինային, ապոկրինային կամ հոլոկրինային տեսակների:[1]
- Մերոկրինային – գեղձի բջիջներն իրենց նյութերն արտազատում են ծորանի մեջ էկզոցիտոզի միջոցով. օրինակ՝ ենթաստամոքսային գեղձի ացինար բջիջները, էկրինային քրտնագեղձերը, թքագեղձերը, բաժակաձև բջիջները, աղիքային գեղձերը, արցունքագեղձերը և այլն:
- Ապոկրինային – բջջաթաղանթում ցիտոպլազմայի գագաթնային (ապիկալ) հատվածը, որը պարունակում է արտազատուկը, պոկվում է: Օրինակներ են թևատակերի, ցայլքի, հետանցքի շուրջ գտնվող մաշկի, շուրթերի և պտուկների քրտնագեղձերը, կրծքագեղձերը և այլն:
- Հոլոկրինային – ամբողջ բջիջը քայքայվում է՝ իր նյութն արտազատելու համար. օրինակ՝ մաշկի և քթի ճարպագեղձերը, մեյբոմյան գեղձերը, Ցեյսի գեղձերը և այլն:
մերոկրին սեկրեցիա
ապոկրին սեկրեցիա
հոլոկրին սեկրեցիա
Արտազատվող նյութեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Սերոզ բջիջներն արտազատում են սպիտակուցներ, հաճախ՝ ֆերմենտներ: Օրինակներ են ստամոքսի գլխավոր բջիջները և Պանետի բջիջները:
- Լորձային բջիջներն արտազատում են լորձ: Օրինակներ են Բրուներյան գեղձերը, կերակրափողի գեղձերը և պիլորիկ գեղձերը:
- խառը գեղձերը արտազատում են և՛ սպիտակուց, և՛ լորձ: Օրինակներ․ հարականջային թքագեղձը (թքարտադրության 25%-ը) գերազանցապես սպիտակուցային է, ենթալեզվային թքագեղձը (թքարտադրության 5%-ը) հիմնականում լորձային է, իսկ ենթածնոտային թքագեղձը (թքարտադրության 70%-ը) խառը, հիմնականում սպիտակուցային գեղձ է:
- Ճարպագեղձերն արտազատում են ճարպ՝ ճարպային արտազատուկ: օրինակ՝ Ֆորդայսի բծերը և մեյբոմյան գեղձերը:
Հավելյալ պատկերներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Մարդու կերակրափողի հատված:
կերակրող կրծքագեղձի հատվածահատում (դիսեկցիա):
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- 1 2 3 Young, Barbara; O'Dowd, Geraldine; Woodford, Phillip (2013). Wheater's Functional Histology: A Text and Colour Atlas (Sixth ed.). Elsevier. էջ 95. ISBN 978-0702047473. LCCN 2013036824.
արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
| ||||||||||
