Արսեն Բագրատունի (հայագետ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Արսեն Բագրատունի (այլ կիրառումներ)
Արսեն Բագրատունի
Arsen bagratuni.jpg
Ծնվել էօգոստոսի 21, 1790(1790-08-21)
ԾննդավայրԿոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն
Մահացել էդեկտեմբերի 24, 1866(1866-12-24) (76 տարեկանում)
Մահվան վայրՎենետիկ
Ազգությունհայ
Ազդվել էՄովսես Խորենացի
Մասնագիտությունգրող, լեզվաբան, հայագետ, փիլիսոփա և թարգմանիչ

Արսեն Կոմիտաս Բագրատունի (Անթիմոսյան)[1] (օգոստոսի 21, 1790(1790-08-21), Կոստանդնուպոլիս, Օսմանյան կայսրություն - դեկտեմբերի 24, 1866(1866-12-24), Վենետիկ), հայագետ, փիլիսոփա, գրող, թարգմանիչ, հայ գրականության մեջ կլասիցիստական ուղղության ամենախոշոր դեմքերից։ Մխիթարյան միաբանության անդամ էր։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արսեն Բագրատունին ծնվել է 1790 թ. օգոստոսի 21-ին Կոստանդնուպոլիսում, ուսումնառությունն ստացել է Մխիթարյանների մոտ. եղել է միաբանության անդամ։ Լավատեղյակ էր դասական լեզուներին։ Եղել է գրաբարի խոշորագույն գիտակ։

Նրա ստեղծագործության գլուխգործոցը «Հայկ դյուցազն» պոեմն է, որի նյութն առնված է գլխավորապես Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունից»։ Պոեմում Բագրատունին գովերգում է Հայկ նահապետի պայքարը հայրենի երկրի անկախության և ազատության համար, դրվատում է կործանված հայկական պետության վերականգնման գաղափարը։

Գրապայքարում կանգնած էր գրաբարյանների կողմը։ Կատարել է բազմաթիվ թարգմանություններ դասական հեղինակներից, արժեքավոր գործ է արել տեքստաբանության բնագավառում։ Նրա ղեկավարությամբ և խմբագրությամբ հրատարակվել են հայերեն դասական (ինքնուրույն) ու թարգմանական երկեր։

Արսեն Բագրատունին վախճանվել է 1866 թվականի դեկտեմբերի 24-ին Վենետիկում։

Աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1846 թվականին հրատարակել է «Տարերք հայերէն քերականութեան» գիրքը, որը դպրոցական ձեռնարկ էր և ունեցել է ութ հրատարակություն։ Սակայն նրա հայերենագիտական գործունեությունն առավել նշանավորում է «Հայերէն քերականութիւն ի պէտս զարգացելոց» գիրքը (1852), որը մեծ ներդրում էր ոսկեղենիկ հայերենի ուսումնասիրության մեջ։ Քերականությունն աչքի է ընկնում փաստական նյութի հարստությամբ և դիտարկումների համակողմանիությամբ։ Մանրամասն ու բազմակողմանիորեն քննված են գրաբարի հնչյունական, բառային, ձևաբանական, շարահյուսական, ուղղագրական, նույնիսկ ոճաբանական երևույթները։ Հին գրական հայերենը դիտարկված է ժամանակի մեջ, պատմական ընթացքով (V-XII դարեր)։ Հեղինակի կարծիքով, գրաբարը աստիճանական անկում է ապրել։ IV-VI դարերը համարում է «ոսկեդար», VII-XII դարերը՝ «արծաթե դար», XIII դարը՝ «պղնձի դար», իսկ հաջորդ դարերը՝ «երկաթի, խեցու և վատթարագոյն և այլն»։

Երկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Բարի մայր Մարիամը կամ իրականացած տեսիլ: 1874 թվականից մինչև 1877 թվականիի յիշողութիւններից, Բագրատունի Արսեն Կոմիտաս, 1790-1866, Թիֆլիզ, տպ. Տ. Մ. Ռօտինեանցի, 1905:
  • Մի պտոյտ: Հայ մամուլի, հոգեւորականների և ժողովրդի շուրջը: Բագրատունի Արսեն Կոմիտաս, 1790-1866, Տփխիս, Մովսիս Վարդանեան, 1905:
  • Վերջին յուշիկ: Նուէր Մարիամեան-Յովնանեան ուսումնարանի ուսումնաւարտ աշակերտուհիներին, նոցա կրօնուսոյց Արսէն քահանայ Բագրատունուց, Բագրատունի Արսեն Կոմիտաս, 1790-1866, Ս. Պետերբուրգ, տպ. Ա. Ա. Կրաեւսկու, 1883:
  • Տարերք հայերէն քերականութեան: Դպրատանց տղոց համար, Բագրատունի Արսեն Կոմիտաս, 8-րդ հրատարակութիւն., Վենետիկ, ՌՅԻԳ, 1874:
  • Հայկ դիւցազն: Վէպ, Բագրատունի Արսեն Կոմիտաս, 1790-1866, Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1858:

Թարգմանություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Իլիական: Հոմեր, Բագրատունի Արսեն Կոմիտաս, 1790-1866 [թարգմ.], 2-րդ տպագր, Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1893:
  • Կայիոսի Յուլիոսի Կեսարու յիշատակարանք Գալլիական պատերազմին: Յուլիոս Կեսար, Բագրատունի Արսեն Կոմիտաս, 1790-1866 [թարգմ.], Վենետիկ, Սրբոց Ղազարու, 1874:
  • Ճառք դամբանականք վեց: Պոսիւէ Մելդաց Եպիսկոպոս | Բագրատունի Արսեն Կոմիտաս, 1790-1866 [թարգմ.], Վենետիկ, Ի. Մխիթարյան տպարանի, 1870:
  • Յաղագս գերեզմանաց: Տաղ առ Հիպպոլիտոս Պինդեմոնտ, Փոսկոլեայ Հուգոնի, Բագրատունի Արսեն Կոմիտաս, 1790-1866 [թարգմ.], Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1864:
  • Ճաշակք հին և նոր ողբերգութեանց ի հելլենաց և յարդեաց / Թարգմ. յուր. բնագրացն՝ Հ. Արսենի Կոմիտասայ Բագրատունւոյ Մխիթարեանց, Բագրատունի Արսեն Կոմիտաս, 1790-1866 [թարգմ.], Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1869:
  • Մասիլեոնի Եպիսկոպոսի Կլերմոնայ փոքրիկ քառասնորդք: Մասիլեո Եպիսկոպոս, Բագրատունի Արսեն Կոմիտաս, 1790-1866 [թարգմ.], Վենետիկ, Ի վանս Սրբոյն Ղազարու, 1865:
  • Իլիական: Հոմեր, Բագրատունի Արսեն Կոմիտաս, 1790-1866 [թարգմ.], Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1864:
  • Յաղագս գերեզմանաց: Տաղ, Հուգոն Փոսկոլեայ, Բագրատունի Արսեն Կոմիտաս, 1790-1866 [թարգմ.], Վենետիկ, Ի վանս Սրբոյն Ղազարու, 1864:
  • Ճաշակ հելլեն և լատին ճարտարխոսության / Թարգմ. ի բնագրաց Հ. Արսէն Կոմիտաս Բագրատունի Մխիթարեանց, Բագրատունի Արսեն Կոմիտաս, 1790-1866 [թարգմ.], Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1863:
  • Կորուստ դրախտին, Միլտոն Ջոն, Բագրատունի Արսեն Կոմիտաս, 1790-1866 [թարգմ.], Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1861:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Հ. Աճառյան, Պատմություն հայոց նոր գրականության, պր. 1, Վաղարշապատ, 1906։
  • Մխիթարյան Հոբելյան, Վենետիկ, 1901:
  • Հայ գրականության պատմություն, հատոր 1, Ե., 1962:
  • Գևորգ Ջահուկյան, Գրաբարի քերականության պատմություն, Ե., 1974:

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Թ. Գ. Ջուհարյան, Հայ Գրականություն, 1990 թ, «Լույս» հրատարակչություն։
  • Հ. Պետրոսյան, Հայերենագիտական բառարան, Ե., 1987։