Արիոսոֆիա

Արիոսոֆիա (գերմ.՝ Ariosophie) կամ արմանիզմ (գերմ.՝ Armanenschaft), էզոթերիկայի ռասիստական էթնոազգայնական ուսմունք, որը ստեղծվել է ավստրիացի օկուլտիստ Գվիդո ֆոն Լիստի և Յորգ Լանց ֆոն Լիբենֆելսի կողմից Ավստրիայում 1890-1930 թվականների միջև: Արիոսոֆների աշխատություններում նկարագրվում է նախապատմական «արիական» ոսկեդար, երբ իմաստությամբ օժտված գիտելիքի պահապանները հետևում էին օկուլտ-ռասայական ուսմունքներին և կառավարում էին «ռասայորեն մաքուր» հասարակությունը: Ասվում է, որ գոյություն ունի հակագերմանական ուժերի թշնամական դավադրություն, որը ներառում է բոլոր «ոչ արիական» ռասաները, հրեաներին և քրիստոնեական եկեղեցին և ձգտում է քանդել իդեալական «արիական» գերմանական աշխարհը՝ «ոչ արիական» բազմությանը ազատելով՝ անօրինական ծնվածների (՝«ոչ արիական» ռասաների ներկայացուցիչների) կեղծ հավասարություն հաստատելու համար: Պատմությունը, ներառյալ պատերազմները, տնտեսական ճգնաժամները, քաղաքական անորոշությունը և գերմանական սկզբունքի իշխանության թուլացումը, դիտարկվում է որպես ռասայական խառնուրդների հետևանք: Ուսմունքը որոշակի ազդեցություն է ունեցել նացիզմի գաղափարախոսության վրա:

Ուսմունքն ուներ հետևորդներ Ավստրիայում և Գերմանիայում: Օկուլտիզմն արիոսոֆների դոկտրիններում կարևոր նշանակություն ուներ՝ որպես ծայրահեղ քաղաքական դիրքորոշման սրբազան արդարացում և իրականության՝ ներառյալ սոցիալ-տնտեսական առաջընթացի հիմնարար մերժում: Արիոսոֆները ձգտում էին կանխատեսել և արդարացնել գերմանական համաշխարհային կարգի «գալիք դարաշրջանը»: Ռասայական խառնուրդով «ապականված» ժամանակակից աշխարհին դիմակայելու համար արիոսոֆները ստեղծել են բազմաթիվ փոքր շրջանակներ և գաղտնի կրոնական ընկերություններ, որոնք նպատակ ունեին վերածնել հին գերմանացիների «կորցրած» էզոթերիկ գիտելիքը և ռասայական արժանիքները, ստեղծել նոր համագերմանական կայսրություն:

Ուսմունքը համատեղել է ազգայնականությունը, հակալիբերալիզմը, մշակութային պեսիմիզմը և ռասիզմը և հիմնված էր «արիական» մաքրության և հոգու ու մարմնի միստիկական միասնության մասին կեղծ գիտական գաղափարների վրա: Դրա վրա ազդեցություն են ունեցել գերմանական ազգայնականական ֆյոլկիշե շարժումը, Հելենա Բլավատսկայայի թեոսոֆիան, ավստրիական պանգերմանիզմի շարժումը, սոցիալական դարվինիզմը և դրա ռասիստական եզրակացությունները:

«Արիոսոֆիա» տերմինը կարող է օգտագործվել ընդհանուր առմամբ՝ ֆյոլկիշեի ենթախմբի «արիական» էզոթերիկ ուսմունքները նկարագրելու համար:

Ձևավորում

Արիոսոֆները բնութագրվում են որպես մշակութային պեսիմիստներ: Ուսմունքը կապված է XIX դարի վերջում գերմանացի ազգայնականների հիասթափության հետ Ավստրո-Հունգարիայի Հաբսբուրգյան կայսրությունից: Արիոսոֆների մտածողության վրա էական ազդեցություն են ունեցել արագ ուրբանիզացիան և արդյունաբերականացումը, սլավոնական և գերմանական շահերի բախումը բազմազգ Ավստրո-Հունգարիայի պետության շրջանակներում, կաթոլիկությունը, Գեորգ ֆոն Շյոներերի գլխավորությամբ ավստրիական պանգերմանիզմի շարժման ձևավորումը, սոցիալական դարվինիզմի գաղափարները և վերջինիս ռասիստական եզրակացությունները: Ուսմունքի հեղինակները բացասական կերպով էին ընդունում սոցիալական փոփոխությունների արագացումը, հատկապես արդյունաբերական հեղափոխության պատճառով առաջացածները, և իրենց տեսակետից՝ գերմանական ժողովրդի համախմբվածության բացակայությունը, որն ավելի էր սրվում «օտարական» ազդեցության պատճառով:

Արիոսոֆներն իրենց գործունեությունը սկսել են Վիեննայում Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին՝ համատեղելով ժողովրդավարական (völkisch) գերմանական ազգայնականության, ռասիզմի և օկուլտիզմի գաղափարները, որոնք նրանք քաղել էին Հելենա Բլավատսկայայի թեոսոֆիայից: Արիոսոֆիայի գաղափարներն ու խորհրդանիշները ներթափանցել են հակասեմական և ազգայնականական մի շարք խմբերի՝ ուշ կայսերական Գերմանիայում, որոնց միջավայրում հետագայում առաջացել է Նացիստական կուսակցությունը:

Մինչդեռ արիական-գերմանական գերազանցության գաղափարները, հակալիբերալիզմը և սոցիալ-տնտեսական առաջընթացի նկատմամբ բացասական վերաբերմունքը ֆյոլկիշե գաղափարախոսության ընդհանուր գծերն էին, սակայն օկուլտիզմը բնորոշ չէր այդ միջավայրին և դարձել է նոր երևույթ նրա համար: Արիոսոֆները օգտագործել են օկուլտիզմը՝ նոր հիմք ստեղծելու համար․ իրենց հասկացմամբ՝ վերականգնելու հին հիմքը՝ հնացած և խոտոր սոցիալական կարգի համար: Հնության թեոկրատիա, գաղտնի ընկերություններ, ռոզենկրոյցերների միստիկական գիտելիքներ, կաբալիզմ և մասոնություն նման ուղղությունների գաղափարներն ու խորհրդանիշները համատեղվում էին գերմանական ժողովրդավարական գաղափարախոսության հետ: Դրա նպատակը ժամանակակից աշխարհի սխալ սկզբունքները ապացուցելն էր և հեղինակների կարծիքով՝ հին ժամանակներում գոյություն ունեցած իդեալական աշխարհի արժեքների ու օրենքների «վերածնությունը»:

Ուսմունք

Ուսմունքը շեշտադրում էր էլիտարության և մաքրության գաղափարները, ազգի ապագայի հազարամյա պատկերը: Ազգային խնդիրների և իրենց ժամանակի իրականության նկատմամբ պահպանողական ռեակցիան որոշում է համագերմանական կայսրության պատկերը, որտեղ ոչ գերմանական ժողովուրդներն ու ստորին դասակարգերը կզրկվեն ներկայացվածության իրավունքից և զարգացման հնարավորությունից:

Հին գերմանացիների կրոնը վերաստեղծելու համար Լիստը օգտագործել է սկանդինավյան էպոսը և իր ժամանակակից թեոսոֆների ստեղծագործությունները, մասնավորապես Մաքս Ֆերդինանդ Զեբալդտ ֆոն Վերթի (1859-1916), որը նկարագրում էր «արիացիների» եվգենիկ պրակտիկաները, ինչպես նաև Բլավատսկայայի «Գաղտնի դոկտրինը» և Ուիլյամ Սքոթ Էլիոթի «Կորած Լեմուրիան»: Այդ աշխատությունների ազդեցության տակ Լիստը օգտագործում է «արիոգերմանացիներ» և «ռասա» բառերը «գերմանացիներ» և «ժողովուրդ» բառերի փոխարեն, հավանաբար՝ ընդգծելու համար համընկնումը Բլավատսկայայի սխեմայում հինգերորդ արմատական ռասայի հետ: Լիստի նախկինում հիշատակած Վոտանի քուրմերը դառնում են լուսավորված գնոստիկ էլիտա(գերմ.՝ Armanenschaft):

Լիստը և այլ հեղինակներ համարում էին, որ տեսանելի կենսաբանական տարբերությունները որոշիչ են մարդու խելքի և արժեքի համար: Այս պատկերացումները հատվում էին այն ժամանակ լայն տարածում ունեցող հայեցակարգերի հետ, ներառյալ սոցիալական դարվինիզմը, որը կենսաբանական հասկացությունը՝ գոյության համար պայքարը, տարածում էր տնտեսության, քաղաքականության և ընդհանրապես հասարակության վրա: Լիստը հենվում էր նման հայեցակարգերի հանրաճանաչության վրա՝ ապացուցելու համար, որ գերմանական ծագում ունեցողները միշտ գերազանցում են մյուս մարդկանց: Այս գաղափարները նա օգտագործել է արմանիզմի ուսմունքը ստեղծելու համար, որը նաև հայտնի է որպես արիոսոֆիա, պատկերացումների համակարգ, որը հիմնված է «արիական» մաքրության և հոգու ու մարմնի միստիկական միասնության մասին կեղծ գիտական գաղափարների վրա: 1910 թվականին Լիստը ներկայացրել է այդ գաղափարները «Արիոգերմանական ժողովրդի կրոնը» ստեղծագործության մեջ:

Բացի Լիստից՝ օկուլտիզմով խորապես հետաքրքրված էին Գվիդո ֆոն Լիստի ընկերության անդամները՝ Ֆրիդրիխ Ֆանեկը, Բլազիուս ֆոն Շեմույան, Մաքս Զելինգը, Ֆրիդրիխ Շվիկկերտը, Կարլ Հայզեն, Վլադիմիր ֆոն Էգլոֆշտայնը և Լանց ֆոն Լիբենֆելսը: Վերջինից Լիստը փոխառել է տամպլիերների միաբանության նշանակության, «արիական տերերի ռասայի» և «ստրուկների ռասայի» միջև մանիքեական պայքարի և Արկտոգեա ընկած բևեռային կղզում «արիացիների» նախահայրենիքի մասին գաղափարները:

Լիստը համարում էր, որ «արիական» պետությունը նախկինում կառավարում էին թագավորներ-քուրմեր, որոնք դավանում էին արմանիզմը որպես գնոսիսի որոշակի ձև: Այդ հին պետության հետքերը կարելի է գտնել նույնիսկ եվրոպական մշակույթում՝ դիցաբանությունում, ճարտարապետությունում և այլն: Արմանիզմը, Լիստի կարծիքով, ոչնչացվել է գերմանական հողերում քրիստոնեության հաստատումից հետո: Չնայած դրան, արմանիզմի կողմնակիցները գոյություն են ունեցել, Լիստի համաձայն, նույնիսկ Վերածննդի դարաշրջանում, օրինակ՝ արմանիստական ժառանգությանը բազմիցս դիմել է Ջորդանո Բրունոն:

Լիստը պնդում էր, որ գոյություն է ունեցել հին զարգացած «արիոգերմանական» մշակույթ, որը հասել է իր ծաղկմանը մի քանի հազարամյակ առաջ՝ մինչև հռոմեական գաղութացումը և քրիստոնեությունը: Նրա խոսքերով՝ մինչև Կառլոս Մեծի կողմից քրիստոնեության բռնի ներդրումը Գերմանիայի ապագա Դանուբյան տարածքում դավանում էին վոտանիզմ: Կառլոս Մեծին Լիստը համարում էր սաքսոնների սպանող՝ հիշելով նրա կողմից Հյուսիսային Գերմանիայի հեթանոսների արյունոտ մկրտությունը: Լիստը քրիստոնեական ամբողջ շրջանը դիտարկում էր որպես մշակույթի անկման, ճշմարիտ հավատի մոռացության և հակաբնական ռասայական խառնուրդի դարաշրջան, երբ «արիական» թագավորների-քուրմերի իշխող կաստան ստիպված էր թաքնվել՝ գաղտնի պահպանելով իր սրբազան գիտելիքները, որոնք այժմ հասանելի են դարձել Լիստին որպես այդ կաստայի լիիրավ ազնվական սերունդ:

Հետագայում Լանց ֆոն Լիբենֆելսը մշակել է իր հայտնի տեսությունը արիոսոֆիայի շրջանակներում: Լանցի թեոզոոլոգիան դարձել է կիսակրոնական դոկտրին, խառնված կենսաբանության և կենդանաբանության հետ և ուղղված ռասայական հիերարխիա կառուցելուն:

Լանցը զարգացնում էր իր նեոգնոստիկ ռասայական ուսմունքը՝ փորձելով դրան աստվածաշնչյան հիմք տալ: Այդ ուսմունքի համաձայն՝ սկզբնապես գոյություն է ունեցել Արկտոգեա բևեռային կղզում ապրող «արիացիների» աստվածային ռասա (գերմ.՝ Gottmenschen, Theozoa): «Արիական» աստվածային արարածները տիրապետում էին տարբեր գերբնական կարողություններi, որոնք Լանցը կապում էր իր համար քիչ հասկանալի էլեկտրականության հետ: Երբ այդ կղզին ընկավ ջրի տակ, այդ կատարյալ «էլեկտրական» էակները տեղափոխվեցին այլ շրջաններ:

Լանցի համաձայն՝ Եվան, որին նա նկարագրում է որպես սկզբնապես աստվածային էակ, շփում է ունեցել սատանայի հետ և ծնել է «ստորին ռասաները»՝ «կենդանի-մարդիկ» (գերմ.՝ Anthropozoa) «ոչ արիացիներ», այսինքն՝ բոլոր մյուս ռասաները: Արդյունքում, Լանցի կարծիքով, «արիական» կանանց գրավում են հիմնականում «ոչ արիացիները», ինչը հանգեցնում է ռասայական վարկածի, որը կարելի է կանգնեցնել միայն «արիական» կանանց ենթարկումով «արիական» տղամարդկանց և «ռասայական բաժանմամբ»: «Կենդանի-մարդիկ» (ցանկացած «ոչ արիացիներ»), Լանցի համաձայն, ունեն արատավոր հակում ցանկացած տեսակի շեղումների և ցանկացած մարդկանց ու կենդանիների հետ սեռական հարաբերությունների: Նրանք դարերով ձգտել են և ձգտում են «արիացիներին» ներգրավել սեռական հարաբերությունների մեջ, որի արդյունքում «արիական ռասան» խառնվել է «կենդանի-մարդկանց» հետ և կորցրել իր աստվածային «էլեկտրական» կարողությունները: Հնադարյան, հստակ տարբերվող աստվածային և սատանայական տեսակների փոխարեն առաջացել են մի քանի խառը ռասաներ, որոնց մեջ «արիական ռասան» եղել է ամենաքիչը ազդված օտար արյունով[1]:

Լանցը օգտագործել է Հին կտակարանի թարգմանության սեփական սկզբունքը, որի դեպքում «երկիր», «քար», «ծառ», «հաց», «ոսկի», «ջուր», «կրակ» և «օդ» բառերն ամենքը նշանակում էին կիսամարդ, իսկ «անվանել», «տեսնել», «իմանալ» և «թաքցնել» բայերը նա հասկանում էր որպես «զուգավորվել» և այլն: Հիսուսը, Լանցի համաձայն, եկել է սեռական-ռասիստական գնոսիսը վերածնելու համար՝ փրկելու ընտրյալ ժողովուրդը՝ «արիական ռասան»: Հիսուսի հրաշքներն ու նրա Պայծառակերպումը դիտարկվում էին որպես նրա «էլեկտրական» աստվածային բնույթի հաստատում: Քրիստոսի չարչարանքները մեկնաբանվում էին որպես բռնության, բնության աղճատման փորձ, որը ձեռնարկել են պիգմեները՝ սատանայական անասնական կուլտերի կողմնակիցներ, որոնք ձգտում են ռասայական խառնուրդի:

Գերմանական հասարակության ստորին դասակարգերը Լանցը համարում էր ամենաշատ խառնվածներ ստորին ռասաների հետ և մեղադրել նրանց գերմանական մեծության անկման և աշխարհի վրա տիրապետության թուլացման համար. արևմտյան ապոկալիպսիսի տրամաբանությամբ նրանք պետք է արմատախիլ լինեին: Ամենամաքուր արյունը պահպանել է գերմանական ազնվականությունը, որին Լանցն անհիմն կերպով վերագրում էր նաև ինքն իրեն:

Ռասայական սեգրեգացիան և «կենդանի-մարդկանց» արյունից աստիճանական մաքրումը, Լանցի համաձայն, կարող են վերականգնել «արիացիների» աստվածային կարողությունները: Նա կոչ էր անում հիվանդների կաստրացիայի և ստերիլիզացիայի: «Կենդանի-մարդկանց», Լանցի համաձայն, պետք է մի մասը արտաքսել այլ երկրներ, մի մասը ոչնչացնել, իսկ մնացածին ստրկացնել և օգտագործել, օրինակ՝ որպես բեռնակիր կենդանիներ:

Տերմինի ծագում

1905-1907 թվականներին Լիստը վարում է հերալդիկ հետազոտություններ՝ մեկնաբանելով հերալդիկան որպես էզոթերիկ ընտանեկան էմբլեմների համակարգ: Հենց հայեցակարգը Լիստը վերջնականապես ձևավորել է 1908 թվականին, երբ նա գրել է «Արիոգերմանացիների խորհուրդները» գիրքը, որում նա մանրամասն պատմել է թեոսոֆական տիեզերագիտության հիմնական տարրերի մասին, որոնք նրա պնդմամբ վերաբերում էին «արիական» հավատին:

«Արմանիզմ» անունն առաջացել է Տակիտոսի կողմից շարադրված գերմանական առասպելների Լիստի մեկնաբանությունից: Հռոմեացի հեղինակը հիշատակում է հին գերմանացիների երեք հիմնական ցեղեր՝ ինգեվոններ, հերմիոններ, իստեվոններ: Մինչդեռ պատմաբանների մեծամասնությունը այս անունները կապում է աշխարհագրական առանձնահատկությունների հետ, Լիստը դրանք համարում էր գերմանական հասարակության հիմնադիրներ՝ գյուղատնտեսական, մտավորական և ռազմական: Հետագայում Լիստը փոփոխել է «հերմիոններ» բառը՝ վերածելով այն «արմաններ»-ի:

Նաև Լիստի «Ռունների գաղտնիքը» (գերմ.՝ Das Geheimnis der Runen) աշխատության մեջ բերված են գաղտնի «Արման ռունների» նկարագրությունները և պատկերները՝ 18 կեղծ ռունա, որոնց գաղտնիքը բացահայտվել է նրան օկուլիստական պրակտիկաների ընթացքում:

Ազդեցություն

Լինելով ռոմանտիկներ և ոսկեդարի երկրպագուներ՝ արիոսոֆները չեն մասնակցել գործնական քաղաքականությանը, բայց այդ ուսմունքի գաղափարներն ու խորհրդանիշները ներթափանցել են հակասեմական և ազգայնականական մի շարք խմբերի՝ ուշ կայսերական Գերմանիայում, որոնց միջավայրում հետագայում առաջացել է Նացիստական կուսակցությունը:

Ի թիվս այլոց՝ Լանցի հրատարակած «Օստարա» ամսագրի ընթերցողներն էին նաև Ադոլֆ Հիտլերը և Դիտրիխ Էկկարտը: Լանցը պնդում էր, որ մի անգամ երիտասարդ Հիտլերը այցելել է իրեն՝ ստանալով ամսագրի երկու բացակայող համարներ: Հետազոտողների մոտ համաձայնություն չկա այն հարցում՝ արդյոք Հիտլերը ենթարկվել է Լանցի աշխատանքների ուղղակի կամ անուղղակի զգալի ազդեցության, ինչպես նաև չկան լուրջ վկայություններ այն մասին, որ նա ընդհանրապես հետաքրքրվել է օկուլտական շարժմամբ՝ բացի դրա ռասայական կողմերից:

Տես նաև

• Օկուլտիզմ
• Թեոսոֆիա

Գրականություն

• Гудрик-Кларк, Николас|Гудрик-Кларк Н. Оккультные корни нацизма|Оккультные корни нацизма. Тайные арийские культы и их влияние на нацистскую идеологию. — СПб.: Евразия, 1995.
• Гудрик-Кларк, Николас|Гудрик-Кларк Н. Оккультные корни нацизма|Оккультные корни нацизма. Тайные арийские культы и их влияние на нацистскую идеологию: Ариософы Австрии и Германии, 1890—1935. — М.: ЭКСМО, 2004. — 576 с.
• Կաղապար:Книга:Шнирельман:Арийский миф в современном мире
• Гудрик-Кларк, Николас|Goodrick-Clarke, Nicholas (2003). Чёрное солнце (Гудрик-Кларк)|Black Sun: Aryan Cults, Esoteric Nazism and the Politics of Identity. New York University Press. ISBN 0-8147-3155-4.{{cite book}}: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
• Asbjørn Jøn, A. (1999). «'Skeggøld, Skálmöld; Vindöld, Vergöld': Alexander Rud Mills and the Ásatrú Faith in the New Age». Australian Religion Studies Review. 12 (1): 77–83.
• Гарделл, Маттиас|Gardell, Matthias Gods of the Blood: The Pagan Revival and White Separatism^[en]. — Durham and London: Duke University Press, 2003. — 445 с. — ISBN 978-0-8223-3071-4
• Goodrick-Clarke, Nicholas (1985). The Occult Roots of Nazism: Secret Aryan Cults and Their Influence on Nazi Ideology (անգլերեն) (1992 ed.). New York University Press. ISBN 978-0-8147-3060-7.
• Гудрик-Кларк, Николас|Goodrick-Clarke, Nicholas Ariosophy // Dictionary of Gnosis & Western Esotericism. — Koninklijke Brill NV, 2006. — С. 91—97. — ISBN 978 90 04 15231 1
• Hammer, Olav (2015). «The Theosophical Current in the Twentieth Century». The Occult World. Christopher Partridge (ed.). Abingdon: Routledge. էջեր 348–360. ISBN 978-0415695961.
• Lange, Hans-Jürgen. (1998). Weisthor : Karl-Maria Wiligut : Himmlers Rasputin und seine Erben (գերմաներեն). Arun. ISBN 3-927940-35-6. OCLC 48419221.
• Mees, Bernard Thomas (2008). The Science of the Swastika. Central European University Press.
• Phelps, Reginald H. (1963). «'Before Hitler Came': Thule Society and Germanen Orden». The Journal of Modern History. 35 (3): 245–261. doi:10.1086/243738. JSTOR 1899474. S2CID 143484937.
• [[Schnurbein, Stefanie von|]] (Stefanie von Schnurbein) (1995) [1992]. Religion als Kulturkritik (գերմաներեն).{{cite book}}: CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link)
• Strohm, Harald (1997) [1973]. Die Gnosis und der Nationalsozialismus [Gnosis and National Socialism]. Suhrkamp. ISBN 3-932710-68-1.

Հղումներ

• «Neo-Volkisch». Southern Poverty Law Center. Վերցված է 2021-10-28-ին.
• Гвидо фон ЛистԱրխիվացված 2009-08-27 Wayback Machine // Николас Гудрик-Кларк]]. [[Оккультные корни нацизма