Արդյունավետ շուկայի վարկած

Արդյունավետ շուկայի վարկած, (անգլ.՝ efficient market hypothesis (ԱՇՀ) վարկած է, որի համաձայն բոլոր էական տեղեկությունները անմիջապես և ամբողջությամբ արտացոլվում են արժեթղթերի շուկայական արժեքում։ Արդյունավետ շուկայի վարկածի միջև տարբերակում են թույլ, չափավոր և ուժեղ ձևեր։ Վարկածը ձևակերպել է ամերիկացի տնտեսագետ Յուջին Ֆաման իր հոդվածում՝ «Գործարարության հանդես», որը հրապարակվել է 1965 թվականին։

Արդյունավետ շուկայի վարկածը կարող է ձևակերպվել հետևյալ կերպ. շուկան արդյունավետ է ցանկացած տեղեկատվության նկատմամբ, եթե այն անմիջապես և ամբողջությամբ արտացոլվում է ակտիվի գնի մեջ։

Շուկայի արդյունավետության երեք ձևեր

Ընդունված է տարբերակել շուկայի արդյունավետության երեք ձև.

• արդյունավետության թույլ ձև, երբ շուկայական ակտիվի արժեքը լիովին արտացոլում է ակտիվի վերաբերյալ անցյալի տեղեկատվությունը (շուկայի անցյալի վիճակի վերաբերյալ ներկայումս հրապարակայնորեն մատչելի տեղեկատվություն, հիմնականում՝ ֆինանսական ակտիվի փոխարժեքի դինամիկայի և առևտրի ծավալների վերաբերյալ)։
• Արդյունավետության միջին ձև, երբ շուկայական ակտիվի արժեքը լիովին արտացոլում է ոչ միայն անցյալը, այլև հանրային տեղեկատվությունը (ընթացիկ տեղեկատվություն, որը հանրությանը հասանելի է դառնում տվյալ պահին, տրամադրվում է ներկայիս մամուլում, ընկերությունների հաշվետվություններում, պետական պաշտոնյաների ելույթներում, վերլուծական կանխատեսումներում և այլն):
• Արդյունավետության ուժեղ ձև, երբ շուկայական ակտիվի արժեքը լիովին արտացոլում է ամբողջ տեղեկատվությունը՝ անցյալի, հանրային և ներքին (ներքին տեղեկատվություն, որը հայտնի է մարդկանց նեղ շրջանակին՝ իրենց պաշտոնական դիրքի կամ այլ հանգամանքների պատճառով):

Քննադատություն

Արդյունավետ շուկայի վարկածի դեմ կան մի շարք տեսական և գործնական քննադատություններ։

Գրոսման-Ստիգլիցի պարադոքսը

Ներքին տրամաբանական խնդիրն այն է, որ շուկան, նույնիսկ տեսականորեն, երկարաժամկետ հեռանկարում չի կարող լիովին արդյունավետ դառնալ։

Սա պայմանավորված է նրանով, որ շուկայում արդյունավետության հասնելու համար պետք է գործեն ակտիվ մասնակիցներ (առևտրականներ, արբիտրաժիստներ, ներդրողներ), ովքեր իրենց գործարքների միջոցով շուկան հասցնում են արդյունավետության։ Սակայն, եթե շուկան արդյունավետ է, ապա ակտիվ մասնակիցները չեն կարողանա շահույթ ստանալ իրենց գործողություններից և կհեռանան, որից հետո շուկան կրկին կդառնա անարդյունավետ։

Այսպիսով, երկարաժամկետ հեռանկարում շուկան կարող է կամ որոշակի չափով մշտապես մնալ անարդյունավետ, կամ տատանվել որոշակի մակարդակի շուրջ։ Տատանումների դեպքում շուկան կարող է որոշ ժամանակով դառնալ լիովին արդյունավետ, սակայն նման վիճակը անկայուն է, քանի որ շուկայում ակտիվ ներդրողներ չեն մնա, և հավասարակշռությունից շեղումները կսկսեն աճել։

Տեսականորեն, շուկան կարող էր արդյունավետ դառնալ, եթե լիներ ընկերությունների գնահատման մշակված մեթոդ, որը կհեշտացներ արդար արժեքի հաշվարկը։ Սակայն նման մեթոդ դեռևս գոյություն չունի, և հաշվի առնելով աշխարհի բարդությունը, անկանխատեսելիությունը և քաոսը, նման մեթոդ կարող է ընդհանրապես գոյություն չունենալ։

Գործարքների ծավալների պարադոքսը

Սա ֆինանսական շուկաների իրական վարքագծի և արդյունավետ շուկայի վարկածի միջև էմպիրիկ անհամապատասխանություն է։

Հիպոթեզը կանխատեսում է գործարքների լիակատար կամ գրեթե լիակատար բացակայություն։ Սա պայմանավորված է նրանով, որ գործարքը տեղի է ունենում միայն այն դեպքում, եթե կողմերը տարբեր կերպ են հասկանում գործարքի առարկայի արժեքը։ Սակայն կատարյալ արդյունավետ շուկայում բոլոր մասնակիցներն ունեն բացարձակապես նույն պատկերացումը ակտիվների արժեքի մասին, ուստի իմաստ չունի նրանց կողմից գնման կամ վաճառքի գործարքներ կնքելը, քանի որ բոլոր ակտիվները արդարացիորեն գնահատված են, և չկան գերագնահատված կամ թերագնահատված։

Գործնական տեսանկյունից, կան հանգամանքներ, որոնք կարող են մասնակիցներին դրդել գործարքներ կնքել, այդ թվում՝ արդար գնով, օրինակ, եթե մասնակիցը ներդրումների կուտակման փուլից անցնում է բաշխման փուլ (այսինքն՝ դադարում է աշխատել և սկսում է ծախսել կուտակվածը), սակայն այս նկատառումները չեն կարող բացատրել իրականում դիտարկվող գործարքների ծավալները։

Անկայունության պարադոքսը

Սա Ֆինանսական շուկաների իրական վարքագծի և արդյունավետ շուկայի վարկածի միջև էմպիրիկ անհամապատասխանություն է։

Վարկածը կանխատեսում է ակտիվների գների փոփոխություն միայն և միայն այն դեպքում, եթե ի հայտ գա որևէ նոր տեղեկատվություն, որը դեռևս հաշվի չի առնվել ակտիվի գնի մեջ։ Այսինքն՝ նորությունների բացակայության դեպքում ակտիվների գները պետք է մնան անփոփոխ։ Սակայն դիտարկումները ցույց են տալիս, որ գները հսկայական տատանումներ են ունենում նույնիսկ ակնհայտ պատճառների բացակայության դեպքում։ Ամենահայտնի օրինակը Սև երկուշաբթին է (1987), որը պատմության մեջ ԱՄՆ շուկայական ինդեքսների ամենամեծ մեկօրյա անկումն էր, որը տեղի ունեցավ առանց որևէ ակնհայտ պատճառի։

Շուկայում բարձր անկայունության առկայությունը ցույց է տալիս, որ որոշ մասնակիցներ սահմանափակորեն ռացիոնալ են, ինչը շուկան դարձնում է առնվազն մասամբ անարդյունավետ։

Շուկայական պղպջակների երևույթ

Սա Ֆինանսական շուկաների իրական վարքագծի և արդյունավետ շուկայի վարկածի միջև էմպիրիկ անհամապատասխանություն է։

Արդյունավետ շուկայի տեսությունը հերքում է շուկայական պղպջակների առաջացման հնարավորությունը։ Այսինքն՝ ըստ վարկածի, շուկայում բոլոր գները որոշվում են առկա տեղեկատվությամբ և դրանից բխող ենթադրություններով։ Անորոշ իրադարձությունների դեպքում գները պետք է ներառեն դրանց տեղի ունենալու հավանականության լավագույն հնարավոր գնահատականը։ Կարելի է ասել, որ արդյունավետ շուկայի վարկածը պնդում է, որ ընթացիկ գինը արդար գին է, ինչը հերքվում է գործնական դիտարկումներով։

Կան մի շարք հայտնի դեպքեր, երբ որոշակի ակտիվի գինը հանկարծակի փոխվել է՝ առանց որևէ արմատապես նոր տեղեկատվություն ստանալու։ Այս իրավիճակին սովորաբար անվանում են շուկայի պղպջակ։ 21-րդ դարում շարունակում են հայտնվել «պղպջակներ», ինչը նաև ենթադրում է, որ շուկայի առնվազն որոշ մասնակիցներ լիովին ռացիոնալ չեն, ինչը շուկան դարձնում է մասամբ անարդյունավետ։

Գրականություն

• Эдгар Петерс Хаос и порядок на рынках капитала = Chaos and Order in the Capital Markets. A New View of Cycles, Prices, and Market Volatility. — М.: Мир, 2000. — 336 с. — ISBN 5-03-003356-4
• Уильям Бернстайн Манифест инвестора: Готовимся к потрясениям, процветанию и всему остальному = The Investor’s Manifesto. Preparing For Prosperity, Armageddon, And Everything In Between. — М.: Альпина Паблишер, 2013. — 229 с. — ISBN 978-5-9614-1815-6