Արամ Երկանյան

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Արամ Երկանյան
Nemesis aram yerganian.jpg
Ծնվել է մայիսի 20, 1900({{padleft:1900|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:20|2|0}})
Ծննդավայր Կարին
Մահացել է օգոստոսի 2, 1934({{padleft:1934|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:2|2|0}}) (34 տարեկանում)
Մահվան վայր Կորդովա
Ազգություն հայ
Մասնագիտություն հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ
«Նեմեսիսի» գործիչներից
Քաղաքական կուսակցություն Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն

Արամ Երկանյան (մայիսի 20, 1900, Կարին - օգոստոսի 2, 1934, Կորդովա), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, ֆիդայի, ՀՅԴ անդամ։ 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանության ժամանակ նրան հաջողվում է խուսափել տեղահանումից և անցնել Կովկաս։ 1917 թվականին կամավոր զինվորագրվում է, 1918 թվականին նշանակվում ռազմակայանի պետ Կարին-Դերջան ճանապարհին, որին վստահված էր ռուս զորքերի թողած պահեստների պահպանումը։ 1918 թվականի մայիսին մասնակցում է Բաշ-Ապարանի ճակատամարտին որպես դասակի հրամանատար։ 1921 թվականի ապրիլի 17-ին «Նեմեսիս» գործողության շրջանակներում Բեռլինում Արշավիր Շիրակյանի հետ ոչնչացնում է երիտթուրքական գործիչներ Բեհաէդդին Շաքիրին և Ջեմալ Ազմիին։

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արամ Երկանյանի Սամվել անունով նախնին շատ տարիներ առաջ եկել է Խարբերդի վիլայեթի Փշատիկ գյուղից ու բնակվել Էրզրումի Վիլայեթում, որը հետագայում կոչվել է Երկան։ Բարձր հասակի համար Սամվելին կոչում էին Էրգան (Երկան)։ Հետագայում Երկանյանների մի ճյուղը տեղափոխվել է Էրզրում, ուր և 1900 թվականին ծնվել է Արամը։ 1911 թվականին պատանի Արամը ձեռքն է վերցնում Վենետիկի[1] Մխիթարյանների հրատարակած պատկերազարդ գիրքը՝ 1894-1896 թվականներ և 1909 թվականի Ադանայի հայկական ջարդերի մասին։ Դիտելով ջարդերի սահմռկեցուցիչ պատկերները՝ նա երդվում է, որ կդառնա վրիժառու՚, և պահում է իր երդումը։

Գործունեությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հայ վրիժառուն եղել է նաև կամավորական շարժման գործուն մասնակից[2]։ 1917 թվականին նա եղել է Կովկասյան ռազմաճակատի Էրզրում-Մամախաթուն հատվածի հաղորդակցության ճանապարհների ձիավոր խմբի պետ։ 1918 թվականի Բաշ-Ապարանի հաղթական ճակատամարտում՝ հայտնի ֆիդայի Զեմլյակի ձիավոր խմբի հետ իբրև գնդացրային դասակի պետ։ 1918 թվականի դեկտեմբերին, դառնալով Հայաստանի Հանրապետության բանակի հատուկ հանձնարարությունների զինվոր, Արամը կարճ ժամանակում լիկվիդացրել է Լոռվա շրջանի, մասնավորապես՝ Ղարաքիլիսայի շրջակայքում գործող թյուրքական ավազակախմբերը (ի դեպ, նրա հարազատները գաղթելով հայրենի Էրզրումից, ապրում էին Ղարաքիլիսայում)։ 1920 թվականի հունիսի 19-ին Թիֆլիսի Գոլովինսկու (հիմա՝ Ռուսթավելու պողոտա) փողոցում Արամը սպանեց Խան-Խոյսկուն և նրա երկու օգնականներին, հաջորդը Վահե Քիսա և Արթին Քեհյան էին, ովքեր հավաքագրել էին Կոստանդնոպոլիսի հայ մտավորականության ցուցակը, որոնց 1915 թվականի ապրիլի 24-ի ձերբակալումով սկիզբ դրվեց Ցեղասպանությանը։

Հետո տեղափոխվել է Բեռլին։ Այդ նույն ժամանակ Սողոմոն Թեհլիրյանն[3] արդեն սպանել էր Թալեաթ[4] փաշային, իսկ Արամը պետք է սպաներ Բեհաէտդին Շաքիրին։ Եվրոպական կրթություն ստացած, բժշկի դիպլոմով այս մարդը՝ Թալեաթի աջ ձեռքն էր և Իթթիհատի անթագադիր արքան։ Այդ նա էր, որ հազարավոր երեխաների թունավորեց ու կուրացրեց։ Նա էր, որ հայ մանուկներին Սև ծովում խեղդելու հրամանն արձակեց, որը ամենայն բծախնդրությամբ իրագործեց Տրապիզոնի նահանգապետ Քեմալ Ազմին։ 1922 թվականին մարտին գալով Բեռլին, Արամը եղավ Հայդենբերգ փողոցում, որտեղ մեկ տարի առաջ գնդակահարվել էր Թալեաթը։ Մինչ այդ նա եղել է Կ. Պոլսի Պթի Շան կոչվող փողոցում, ուր վրիժառու Միսաք Թոռլաքյանը գնդակահարել էր մուսավաթական դահիճ Ջիվանշիրին։ 1922 թվականի ապրիլի 17-ին Բեռլինի Ուլանդշտրասե փողոցի վրա, կեսգիշերին Թալեաթի կնոջ աչքերի առջև գնդակահարվեցին Բեհաէտդին Շաքիրը և Ջեմալ Ազմին։

1922-1927 թվականներին Արամն ապրել է Ռումինիայում, հետո՝ անցել Արգենտինա։ Բուենոս-Այրեսում, Կորդովայում նա մասնակցել է Գարեգին Նժդեհի Ցեղակրոն ուսմունքի տարածմանը, եկեղեցիների և դպրոցների բացմանը, կազմակերպել տպագրության գործը՝ հիմնադրելով առ այսօր հրատարակվող «Արմենիա» թերթը։

Ապրել է ընդամենը 34 տարի։ Գերեզմանը գտնվում է Կորդովայում։

Երկեր[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Այսպես սպաննեցինք, Լոս Անջելոս, 1949, 87 էջ:
  • Գիրք մատուցման եւ հատուցման, Պոսթըն, 1949, 160 էջ, Պէյրութ, 1954, 104 էջ:
  • Վրէժագիրք (Պերլինի աքթին 60–ամեակին առթիւ), Պէյրութ, 1982, 110 էջ:

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Վրացեան Սիմոն, Արամ Երկանեան, տե'ս Յուշապատում Հ. Յ. Դաշնակցութեան 1890-1950, Բոստոն, 1950, էջ 540-541:
  • Արշաւիր Շիրակեան, Կտակն էր նահատակներուն, Պէյրութ, 1965, 344 էջ:
  • Հայկական հարց հանրագիտարան, Երևան, 1996, էջ 125-126:
  • Ով ով է (Հայեր: Կենսագրական հանրագիտարան), հատ. 1, Երևան, 2005:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]