Ավտորիտար անձ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Սույն հոդվածում նկարագրվում են ավտորիտարիզմի հոգեբանական գծերը: Ըստ կառավարման ձևի, որը նույն անունն ունի, տե՛ս Ավտորիտարիզմ:

Ավտորիտար անձի տեսություն, մշակվել է Բերքլիում Կալիֆորնիայի համալսարանի հոգեբաններ Էլզա Ֆրենկել-Բրյունսվիկի, Դենիել Լևինսոնի և Ռ. Նևիտտ Սենֆորդի, ինչպես նաև Ֆրանկֆուրտյան դպրոցի գերմանացի սոցիոլոգ և փիլիսոփա Թեոդոր Ադորնոյի կողմից[1]: Ավտորիտար անձ երևույթի վերաբերյալ իրենց տեսակետերը նրանք շարադրել են համանուն անվանմամբ գրքում՝ առ 1950 թվականը: Անձի տեսակը որոշվում է ինը նշաններով, որոնք, ինչպես հեղինակներն են կարծում, կապված են հոգեդինամիկ մանկական փորձի արդյունքում ձևավորվող անձի գծերի ընդհանուր խրձի մեջ: Դրանք են՝ կոնվենցիոնալիզմը, ավտորիտար պատկերացումները, ավտորիտար ագրեսիան, համաինտրոցեպցիան, սնահավատությունը և կարծրատիպերը, իշխանությունը և «հաստատակամությունը», կործանարարությունը և անամոթությունը, չափազանցված սեռական մտահոգվածությունը (սեռական ճնշումները): Կարճ ասած, ավտորիտար նշանակում է ուժեղ առաջնորդների թելադրանքին և ավանդույթներին, ընդունված արժեքներին հետևելուն նախատրամադրված:

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում Եվրոպայից գաղթած ավտորիտար անհատականության տեսության հեղինակները հետաքրքրվել են հակասեմիտիզմի (հրեատեցության) ուսումնասիրմամբ: Նրանք կամավորներ են հավաքել հարցաթերթիկներ լրացնելու համար: Կամավորների շարքում ընտրել են առավելագույն և նվազագույն հրեատյաց հայացքներով մարդկանց, իսկ միջին հայացքերով մարդկանց արդյունքները հանել են: Այնուհետև հակադրել են այդ երկու խմբերը՝ ստեղծելով F-սանդղակ (F նշանակում է ֆաշիզմ), որը որոշել է ավտորիտար անհատականության հիմնական գծերը: Վերջերս Ջոն Դինն իր՝ «Անխիղճ պահպանողականներ» գրքում օգտագործել է տեսությունը (ինչպես նաև Ռոբերտ Ալտեմայերի հետազոտությունները)՝ ժամանակակից քաղաքական իրավիճակի վերլուծության համար:

Հոգեվերլուծական տեսանկյուններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ադորնոն և իր գործընկերները ավտորիտար անձի տեսությունը հիմնարար են համարել Ֆրեյդի հոգեվերլուծության տեսության տեսանկյունից՝ հիմնվելով վաղ մանկության փորձի վրա՝ որպես անձի զարգացման շարժող ուժ: Հոգեվերլուծության տեսությունը ենթադրում է, որ մանկահասակ երեխաներն անգիտակից յուրացնում են իրենց ծնողների արժեքները ցնցումային բախումների արդյունքում: Որի հետևանքով զարգանում է Գեր-Ես-ը: Շեղումներ թույլ չտալու դեմ պայքարելով՝ ծնողների ավտորիտարիզմը հանգեցնում է ուժեղ Գեր-Ես-ի զարգացմանը: Այսպիսով, վաղ մանկությունից սկսած անգիտակից ցանկությունները և պահանջները ճնշվում են և մնում չբավարարված:

Անգիտակից բախումները հայտնվում են, երբ մարդը տեսնում է պահանջների իր «արգելքները» և Գեր-Ես-ի ագրեսիան այլ մարդկանց մեջ: Որպես կանոն, հոգեբանական տեսակի էթնիկական, քաղաքական կամ կրոնական փոքրամասնությունների թվից, քանի որ դա սուբյեկտիվորեն պակաս վտանգավոր է հետևանքների տեսանկյունից: Ավտորիտարիզմի կողմնակիցները հաճախ հղում են կատարում սոցիալապես ընդունելի նախապաշարմունքների վրա:

Մյուս կողմից, Ալֆրեդ Ադլերն ուսումնասիրել է այլոց հանդեպ իշխելու կամքը՝ որպես կենտրոնական նևրոտիկ գիծ, որն ի հայտ է գալիս՝ որպես ագրեսիվ վարք՝ թերարժեքության և ոչնչության վախից: Այդ կարծիքի համաձայն, ավտորիտար անձը վերահսկողության պահպանման և այլոց գերիշխելու կարիք ունի, դա աշխարհայացքի, հասարակ իրավահավասարության, ցավակցության և փոխադարձ շահ ունենալու հիմքն է:

Տեսական նշանակություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

«Ավտորիտար անձի» հրապարակումից հետո տեսությունը բազմաթիվ քննադատական նկատողությունների առարկա է դարձել: Քննադատության են ենթարկվել անձի հոգեվերլուծական մեկնաբանության հետ կապված տեսական խնդիրները և մեթոդաբանական խնդիրները, որոնք ի հայտ են եկել F-սանդղակի թերությունների արդյունքում: Մեկ այլ քննադատական նկատողություն կայանում էր նրանում, որ Բերքլիի հոգեբանների տեսության համաձայն ավտորիտարիզմը գոյություն ունի քաղաքական սպեկտրի միայն աջ հատվածում: Արդյունքում, ոմանք հաստատել են, որ այդ տեսությունը որոշվում է հողինակների բացասական քաղաքական կանխակալությամբ: Կրեմլում պարզել են, որ հակաավտորիտար անձն ունի նույն անձնային որակները, ինչպես և ավտորիտարը:

Միլթոն Ռոկիչը 1960 թվականին առաջարկել է դոգմատիկ անձի մոդել՝ որպես ավտորիտարիզմի դասական մոդելին հակակշիռ: Դոգմատիզմը (կամ մտածողության փակ լինելը), ինչպես Ռոկիչն էր ենթադրում, հանդիսանում է ավտորիտար անձի կենտրոնական գործիքը: Դոգմատիզմն, ըստ Ռոկիչի, իրականության մասին համոզմունքների և պատկերացումների հարաբերականորեն փակ ճանաչողական մտածելակերպ է, որը վերաբերվում է բառարձակ ավտորիտարության կենտրոնական համոզմունքի շուրջ, որն իր հերթին ձևավորում է այլոց հանդեպ անհանդուրժողականության կամ ընտրովի հանդուրժողականության կոշտ կառուցվածք: Այդպիսի անձը ընկալունակ չէ նոր գաղափարների հանդեպ, անհանդուրժողական է երկիմաստ գաղափարների նկատմամբ և պաշտպանողական է տրամադրվում, եթե իրավիճակը սպառնալից է դառնում[2]:

Հանս Այզենկը 1954 թվականին կառուցել է երկֆակտորային մոդել, որը նկարագրում է անձին՝ որպես գաղափարախոսության և ճանաչողական ոճի փոխկապվածություն: Այզենկի մոդելի առաջին գործոնը արմատականությունից դեպի պահպանողականություն գաղափարական մակարդակն է՝ լիբերալիզմի միջակա դրույթով (R-գործոն): Երկրորդ գործոնում նա նշում է մտածողության երկու ոճ՝ կոշտ սահմանող և փափուկ սահմանող (T-գործոն): Կոշտ մտածողությունը բնորոշվում է հետևյալ նշաններով՝ էմպիրիկ մտածելակերպ, զգացմունքայնություն, նյութականություն, վատատեսություն, կրոնի նկատմամբ անտարբերություն, ճակատագրապաշտություն, պլյուրալիստական մտածելակերպ, թերահավատություն և համապատասխանում է անձի էքստրավերտային կողմնորոշմանը: Փափուկ մտածողությունը բնորոշվում է խոհամտությամբ, մտավորականությամբ, լավատեսությամբ, կրոնականությամբ, ինքնակամությամբ, մոնիստականությամբ, դոգմատիկությամբ և ինտրավերտային կողմնորոշմամբ: Կոշտ սահմանային գաղափարախոսություններն են ըստ Այզենկի ֆաշիզմը՝ որպես պահպանողական բևեռ և կոմունիզմը՝ որպես ծայրահեղական: Փափուկ սահմանային գաղափարախոսություններն լիբերալիզմը, որը միջանկյալ տեղ է զբաղեցնում պահպանողականության և ծայրահեղականության միջև[3]:

Ջոն Ռ. Պատտերսոնը և Գլենն Ուիլսոնը 1973 թվականին առաջարկել են պահպահողականության սանդղակը: Հեղինակների կարծիքով պահպանողականությունը անձի սոցիալական դիրքորոշման հիմնական գործոնն է: Պահպահողականության տվյալ հասկացությունը զուգորդվում է հեղինակների կողմից «ֆաշիզմ», «ավտորիտարիզմ», «կարծրատիպություն» և «դավանականություն» հասկացությունների հետ: Պահպանողականության սանդղակը ստեղծվել է հետևյալ 9 բնորոշումների հայտնաբերման համար՝ կրոնական հիմնավորականություն, քաղաքական սպեկտրի աջ թևի կողմնորոշում, կոշտ կանոններ և պատիժներ կիրառելու համոզվածություն, փոքրամասնությունների հանդեպ անհանդուրժողականություն, հագուստի համընդհանուր ձևավորման նախընտրության միտում և արվեստի հիմնական տեսությունների պատկանելություն, հակագեդոնիստական տեսակետ, ռազմամոլություն, գերբնականի հավատք և գիտական առաջընթացի չընդունում[4]:

Ռոբերտ Ալտեմայերը 1981 թվականին առաջարկել է աջակողմյա ավտորիտարիզմի իր տեսությունը[5], որտեղ ներկայացրեց մոդելի ենթադրյալ բաղադրիչներից սկզբնական իննից միայն երեքը՝ ավտորիտար հնազանդությունը, ավտորիտար ագրեսիան և կոնվենցիոնալիզմը[6]:

Չնայած մեթոդաբանական թերություններին՝ «Ավտորիտար անհատականության» տեսությունը մեծ ազդեցություն է ունեցել քաղաքական, անձնային և սոցիալական հոգեբանության հետազոտությունների վրա: Գերմանիայում ավտորիտարիզմը ուսումնասիրվել է Կլաուս Ռոգմենի, Դետլեֆ Օէստերիչի և Կրիստել Օպֆի կողմից: Այդ ոլորտում առավել ակտիվ հետազոտող է հանդիսանում հոլանդացի հոգեբան Ջի Դ.Մելոենը: Տեսության առավել ակտիվ քննադատ է եղել ավստրալացի հոգեբան Ջոն Ռեյը:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Adorno Th. W., Else Frenkel-Brunswik, Levinson D. J., Nevitt Sanford (1950). The Authoritarian Personality. Norton: NY.
  2. Rokeach M. The open and closed mind, N.-Y., 1960
  3. Eysenck H. The psychology of politics, L., 1954
  4. Patterson J., Glenn Wilson, Anonymity, occupation and conservatism. // The Journal of Social Psychology}}, 1969, vol. 78
  5. Bob Altemeyer (1998). The other «authoritarian personality». Advances in Experimental Social Psychology, 30, 47-91.
  6. Bob Altemeyer, Right-Wing Authoritarianism, Winnipeg, 1981

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Adorno Th. W., Frenkel-Brunswik E., Levinson D. J., Nevitt Sanford (1950). The Authoritarian Personality. Norton: NY.
  • Bob Altemeyer Right-Wing Authoritarianism, Winnipeg, 1981.
  • Eysenck H. The psychology of politics, L., 1954;
  • Eysenck H. Primary social attitudes: A comparison of attitude patterns in England, Germany and Sweden. // Journal of Abnormal Psychology, 1953, vol. 48, pp. 563–568.
  • Maslow A. The authoritarian character structure // The Journal of Social Psychology, S.P.S.S.I. Bulletin, 1943, No 18, pp. 401–411.
  • Patterson J., Wilson G. Anonymity, occupation and conservatism. // The Journal of Social Psychology, 1969, vol. 78.
  • Rokeach M. The open and closed mind, N.-Y., 1960.