Jump to content

Աշխարհագրության պատմություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Աշխարհագրության պատմություն
պատմական ասպեկտ, գիտական բնագավառ Խմբագրել Wikidata
Ենթակատեգորիա• Գիտության պատմություն
 • սոցիալական գիտությունների պատմություն Խմբագրել Wikidata
Թեմայով վերաբերում էաշխարհագրություն Խմբագրել Wikidata
Ուսումնասիրման առարկաաշխարհագրություն Խմբագրել Wikidata
Ով է կիրառումաշխարհագրության պատմաբան Խմբագրել Wikidata

Աշխարհագրության պատմություն, երկրագնդի բազմաթիվ տարբեր պատմական փուլեր ընդգրկող պատմություն, որը փոփոխվել է ժամանակի ընթացքում և պայմանավորված է եղել մշակութային և քաղաքական խմբերով։ Աշխարհագրությունը որպես առանձին ակադեմիական առարկա առաջինը համակարգել և գիտական տեսքի է բերել Թալես Միլեթացին (մ.թ.ա. 625-545)՝ աշխարհագրությունն առանձնացնելով որպես Երկրի մասին գիտություն։

«Աշխարհագրություն» բառն ինքնին ծագում է գեոգրաֆիա (հուն․՝ γεωγραφία) բառից[1], բառացիորեն «Աշխարհի գրություն», այսինքն՝ Երկրի մասին նկարագրություն: «Աշխարհագրություն» բառն առաջինն օգտագործել է Էրատոսթենեսը (մ.թ.ա. 276-194): Այնուամենայնիվ, նախքան տերմինի օգտագործումն աշխարհագրության հայտնի փորձառությունների վկայություններ կան, ինչպիսին է քարտեզագրությունը:

Հին աշխարհ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եգիպտոս

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհին հայտնի Հին Եգիպտոսում Նեղոսը համարվել է կենտրոն, իսկ աշխարհն այդ «գետի» վրա հիմնված: Արևելքում և արևմուտքում հայտնի են տարբեր օազիսներ, որոնք համարվել են տարբեր աստվածների բնակավայրեր (օրինակ՝ Սիվան Ամոնի համար): Հարավում գտնվել է Քուշ աշխարհը, որը հայտնի է եղել մինչև Նեղոսի 4-րդ սահմանը (cataract, Նեղոսի վեց մասեր): Պունտ աշխարհը Կարմիր ծովի ափերի հարավային շրջան էր: Ասիական տարբեր ժողովուրդներ հայտնի են եղել որպես Ռետենու, Քանաան, Քուե, Հարանու կամ Խաթթի:

Ամենահայտնի բաբելոնյան աշխարհի քարտեզը՝ մ.թ.ա. 600 թվականի Իմագո Մունդին

Տարբեր ժամանակներում, մասնավորապես ուշ բրոնզի դարաշրջանում, եգիպտացիները դիվանագիտական և առևտրային հարաբերություններ են ունեցել Բաբելոնիայի և Էլամի հետ: Միջերկրական ծովը կոչվել է «Մեծ կանաչ» և համարվել է, որ այն շրջապատող օվկիանոսի մի մասն է: Եվրոպան հայտնի չի եղել, չնայած հնարավոր է, որ այն դարձել է եգիպտական աշխարհընկալման մի մասը փյունիկյան ժամանակաշրջանում: Ասիայից արևմուտք գտնվել են Քեֆտիուի, հնարավոր է՝ Կրետեի և Միկենեի թագավորությունները (ենթադրվում է, որ դրանք եղել են կղզիների շղթայի մի մասը, որը միացնում էր Կիպրոսը, Կրետեն, Սիցիլիան և ավելի ուշ, հնարավոր է՝ Սարդինիան, Կորսիկան և Բալեարյան կղզիները Աֆրիկայի հետ)[2]։

Բաբելոն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհի ամենահին հայտնի քարտեզները թվագրվում են հին Բաբելոնին՝ մ.թ.ա. 9-րդ դարից[3]։ Ամենահայտնի բաբելոնյան աշխարհի քարտեզը, սակայն, մ.թ.ա. 600 թվականի Իմագո Մունդին է[4]։ Էկհարդ Ունգերի վերակառուցած քարտեզը ցույց է տալիս Բաբելոնը Եփրատի վրա՝ շրջապատված շրջանաձև ցամաքով, որը ցույց է տալիս Ասորեստանը, Վանի թագավորությունը[5] և մի քանի քաղաքներ, որոնք իրենց հերթին շրջապատված են «աղի գետով» (Օվկիանոս), որի շուրջը դասավորված են յոթ կղզիներ՝ կազմելով յոթ թևանի աստղ: Ուղեկցող տեքստում հիշատակվում են յոթ արտաքին շրջաններ՝ շրջապատող օվկիանոսից այն կողմ։ Դրանցից հինգի նկարագրությունները պահպանվել են[6]։

Հոմերոս

Ի տարբերություն «Մունդիի», մ.թ.ա. 9-րդ դարով թվագրվող ավելի վաղ շրջանի բաբելոնական աշխարհի քարտեզը Բաբելոնը պատկերել է աշխարհի կենտրոնից ավելի հյուսիս, չնայած հստակ չէ, թե ինչ էր այդ կենտրոնը ներկայացնում[3]։

Հին Հունաստան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին հույները Հոմերոսին համարում էին աշխարհագրության հիմնադիր[7]։ Նրա «Իլիականը» և «Ոդիսականը» գրականության ստեղծագործություններ են, բայց երկուսն էլ պարունակում են մեծ քանակությամբ աշխարհագրական տեղեկատվություն։ Հոմերոսը նկարագրում է շրջանաձև աշխարհ, որը շրջապատված է մեկ հսկայական օվկիանոսով։ Աշխատությունները ցույց են տալիս, որ մ.թ.ա. 8-րդ դարում հույները զգալի գիտելիքներ ունեին արևելյան Միջերկրական ծովի աշխարհագրության մասին։ Բանաստեղծությունները պարունակում են մեծ թվով տեղանուններ և նկարագրություններ, բայց դրանցից շատերի համար անորոշ է, թե իրականում որ վայրի մասին է խոսքը, եթե այդպիսիք կան։

Թալես Միլեթացին առաջին հայտնի փիլիսոփաներից մեկն է, որը մտածել է աշխարհի ձևի մասին։ Նա ենթադրեց, որ աշխարհը հիմնված է ջրի վրա, և որ բոլոր բաները ծագել են դրանից։ Նա նաև սահմանեց բազմաթիվ աստղագիտական և մաթեմատիկական կանոններ, որոնք թույլ կտան աշխարհագրությունը գիտականորեն ուսումնասիրել։ Նրա հաջորդ Անաքսիմանդրոսը առաջինն է, որը հայտնի է որպես աշխարհագրության մասշտաբային քարտեզ ստեղծելու փորձ կատարած և գնոմոնը Հին Հունաստան ներմուծած մարդ։

Հեկատեոս Միլեթացու քարտեզի վերակառուցումը

Հեկատեոս Միլեթացին սկիզբ դրեց աշխարհագրության այլ ձևի՝ խուսափելով Թալեսի և Անաքսիմանդրոսի մաթեմատիկական հաշվարկներից, որոնք նա իմացավ աշխարհի մասին՝ հավաքելով նախորդ աշխատանքները և խոսելով Միլեթի եռուն նավահանգստով անցնող նավաստիների հետ։ Այս պատմություններից նա գրեց աշխարհի մասին հայտնիի մանրամասն արձակ պատմություն։ Նմանատիպ աշխատանք է, որը հիմնականում պահպանվել է մինչ օրս, Հերոդոտոսի «Պատմությունները»։ Չնայած հիմնականում պատմական աշխատություն լինելուն, գիրքը պարունակում է աշխարհագրական նկարագրությունների հարուստ պաշար, որոնք ընդգրկում են հայտնի աշխարհի մեծ մասը։ Նկարագրվում են Եգիպտոսը, Սկյութիան, Պարսկաստանը և Փոքր Ասիան[8], ներառյալ Հնդկաստանի հիշատակումը[9]։ Աֆրիկայի ամբողջական նկարագրությունը վիճելի է[10], Հերոդոտոսը նկարագրում է ծովով շրջապատված ցամաքը[11]։

Չնայած Հերոդոտոսը նկարագրել է փյունիկեցիներին որպես մ.թ.ա. 6-րդ դարում Աֆրիկայի շուրջը նավարկածներ, հետագա եվրոպական պատմության մեծ մասում Հնդկական օվկիանոսը համարվում էր ներքին ծով, որտեղ Աֆրիկայի հարավային մասը փաթաթվում էր հարավում՝ միանալով Ասիայի արևելյան մասին։ Արևմտյան քարտեզագիրները սա ամբողջությամբ չմերժեցին մինչև Վասկո դա Գամայի կողմից Աֆրիկայի շուրջը նավարկությունը[12]։ Ոմանք, սակայն, կարծում են, որ Հնդկաստանի նման տարածքների նկարագրությունները հիմնականում երևակայական են[13]։ Անկախ դրանից, Հերոդոտոսը կարևոր դիտարկումներ է արել աշխարհագրության վերաբերյալ։ Նա առաջինն է, ով նշել է այն գործընթացը, որի միջոցով խոշոր գետերը, ինչպիսին է Նեղոսը, դելտաներ են ձևավորում, և նաև առաջինն է, ով արձանագրել է, որ քամիները հակված են փչել ավելի ցուրտ շրջաններից ավելի տաքերը։

Պյութագորաս

Պյութագորասը, թերևս, առաջինն էր, որ առաջարկեց գնդաձև գաղափարը՝ պնդելով, որ գունդը ամենակատարյալ ձևն է։ Այս գաղափարը ընդունեց Պլատոնը, և Արիստոտելը ներկայացրեց փորձարարական ապացույցներ՝ դա հաստատելու համար։ Նա նշեց, որ Լուսնի խավարման ժամանակ Երկրի ստվերը կորանում է ցանկացած անկյան տակ (հորիզոնի մոտ կամ երկնքում բարձր), ինչպես նաև, որ աստղերը բարձրանում են, երբ մարդը շարժվում է դեպի հյուսիս։ Եվդոքսոս Կնիդոսը օգտագործեց գնդաձև աշխարհագրության գաղափարը՝ բացատրելու համար, թե ինչպես է արևը ստեղծում տարբեր կլիմայական գոտիներ՝ հիմնվելով լայնության վրա։ Սա հույներին հանգեցրեց այն մտքին, որ աշխարհը բաժանվում է հինգ շրջանների։ Յուրաքանչյուր բևեռում կար անողջությամբ ցուրտ շրջան։ Սահարայի շոգից էքստրապոլյացիա անելիս եզրակացվեց, որ հասարակածի շուրջը գտնվող տարածքը անտանելիորեն շոգ էր։ Այս ծայրահեղ շրջանների միջև հյուսիսային և հարավային կիսագնդերն ունեին չափավոր գոտի, որը հարմար էր մարդկային բնակության համար։

Այս տեսությունները հակասում էին հետազոտողների վկայություններին, սակայն Հաննո Նավամատույցը ճանապարհորդել էր մինչև Սիերա Լեոնե հարավում, իսկ Եգիպտոսի փարավոն Նեխո II-ը Հերոդոտոսի և ուրիշների կողմից պատմվում է որպես փյունիկեցի նավաստիների հաջող շրջագայության պատվիրատու։ Երբ նրանք նավարկում էին դեպի արևմուտք՝ Աֆրիկայի հարավային ծայրի շուրջը, պարզվեց, որ Արևը նրանց աջ կողմում էր (հյուսիսում)։ Ենթադրվում է, որ սա հիմնական խթանն էր այն գիտակցման համար, որ Երկիրը գնդաձև է դասական աշխարհում։

Մ.թ.ա. 4-րդ դարում հույն հետազոտող Պիթեասը ճանապարհորդեց հյուսիսարևելյան Եվրոպայով և շրջանցեց Բրիտանական կղզիները։ Նա պարզեց, որ տարածաշրջանը զգալիորեն ավելի բնակելի էր, քան տեսությունը ենթադրում էր, բայց նրա հայտնագործությունները մեծ մասամբ մերժվեցին նրա ժամանակակիցների կողմից դրա պատճառով։ Նվաճողները նաև իրականացրել են հետազոտություններ, օրինակ՝ Կեսարի ներխուժումները Մեծ Բրիտանիա և Գերմանիա, Օգոստոսի կողմից Արաբիա Ֆելիքս և Եթովպիա ուղարկված արշավանքները/ներխուժումները (Res Gestae 26), և, թերևս, բոլոր հին հույն հետազոտողներից ամենամեծը՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացին, որը միտումնավոր որոշեց ավելին իմանալ արևելքի մասին իր ռազմական արշավանքների միջոցով և այդպիսով իր բանակի հետ տարավ մեծ թվով աշխարհագրագետների և գրողների, որոնք գրանցեցին իրենց դիտարկումները արևելք շարժվելիս։

Էրատոսթենես Կիրենացի

Հին հույները աշխարհը բաժանում էին երեք մայրցամաքների՝ Եվրոպա, Ասիա և Լիբիա (Աֆրիկա)։ Հելեսպոնտը կազմում էր Եվրոպայի և Ասիայի միջև սահմանը։ Ասիայի և Լիբիայի միջև սահմանը սովորաբար համարվում էր Նեղոս գետը, սակայն որոշ աշխարհագրագետներ, ինչպիսին է Հերոդոտոսը, դեմ էին դրան։ Հերոդոտոսը պնդում էր, որ Նեղոսի արևելյան և արևմտյան կողմերում ապրող մարդկանց միջև տարբերություն չկա, և որ Կարմիր ծովը ավելի լավ սահման է։

Համարվում էր, որ համեմատաբար նեղ բնակելի գոտին ձգվում էր արևմուտքում Ատլանտյան օվկիանոսից մինչև արևելքում Հնդկաստանից արևելք գտնվող անհայտ ծով։ Աֆրիկայի հարավային մասը անհայտ էր, ինչպես նաև Եվրոպայի և Ասիայի հյուսիսային մասը, ուստի կարծում էին, որ դրանք շրջապատված են ծովով։ Այս տարածքները ընդհանուր առմամբ համարվում էին անմարդաբնակ։

Երկրի չափը կարևոր հարց էր հին հույների համար։ Էրատոսթենեսը մեծ ճշգրտությամբ հաշվարկել է Երկրի շրջագիծը[14]։ Քանի որ Ատլանտյան օվկիանոսից մինչև Հնդկաստան հեռավորությունը մոտավորապես հայտնի էր, սա առաջացրեց կարևոր հարց, թե ինչ էր գտնվում Ասիայից արևելք և Եվրոպայից արևմուտք գտնվող հսկայական տարածաշրջանում։

Մալլոսի Կրատեսը ենթադրեց, որ իրականում կան չորս բնակելի ցամաքային զանգվածներ՝ երկուական յուրաքանչյուր կիսագնդում։ Հռոմում ստեղծվեց մեծ գլոբուս, որը պատկերում էր այս աշխարհը։ Պոսիդոնիոսը որոշեց չափումներ կատարել, բայց նրա թիվը իրականում զգալիորեն փոքր էր իրականից, այնուամենայնիվ, ընդունվեց, որ Ասիայի արևելյան մասը մեծ հեռավորության վրա չէր գտնվում Եվրոպայից։

Հին Հռոմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Պտղոմեոսի աշխարհի քարտեզի 15-րդ դարի պատկերը, որը վերականգնվել է Պտղոմեոսի «Աշխարհագրություն»-ից (մոտ 150)

Չնայած գրեթե բոլոր վաղ շրջանի աշխարհագրագետների աշխատանքները կորել են, դրանցից շատերը մասամբ հայտնի են Ստրաբոնի (մ.թ.ա. 64/63 - մ.թ. մոտ 24) մոտ գտնվող մեջբերումների շնորհիվ: Ստրաբոնի աշխարհագրության տասնյոթ հատորանոց աշխատությունը գրեթե ամբողջությամբ պահպանվել է և դասական աշխարհագրության վերաբերյալ տեղեկատվության ամենակարևոր աղբյուրներից մեկն է: Ստրաբոնը ընդունել է բնակության տեսության նեղ շրջանակը և մերժել Հաննոյի և Պիտեասի պատմությունները որպես առակներ: Ստրաբոնի քարտեզներից ոչ մեկը չի պահպանվել, բայց նրա մանրամասն նկարագրությունները հստակ պատկերացում են տալիս այդ ժամանակի աշխարհագրական գիտելիքների վիճակի մասին: Պլինիոս Ավագի (մ.թ. 23-79) «Բնական պատմությունը» նույնպես ունի աշխարհագրության վերաբերյալ բաժիններ: Պտղոմեոսի (մ.թ. 90-168) կողմից նմանատիպ ձեռնարկում է սկսվել մեկ դար անց: Այս ժամանակ Հռոմեական կայսրությունն արդեն ընդլայնվել էր Եվրոպայի մեծ մասում, և ուսումնասիրվել էին նախկինում անհայտ տարածքներ, ինչպիսիք են Բրիտանական կղզիները: Մետաքսի ճանապարհը նույնպես գործում էր, և առաջին անգամ սկսեցին հայտնի դառնալ Հեռավոր Արևելքի մասին գիտելիքները: Պտղոմեոսի «Աշխարհագրությունը» սկսվում է աշխարհագրական հետազոտությունների բնույթի և տեխնիկայի վերաբերյալ տեսական քննարկմամբ, ապա անցնում է հայտնի աշխարհի մեծ մասի մանրամասն նկարագրություններին: Պտղոմեոսը թվարկում է հսկայական թվով քաղաքներ, ցեղեր և վայրեր և տեղադրում դրանք աշխարհում: Հայտնի չէ, թե Պտղոմեոսի անունները ժամանակակից աշխարհում, և հսկայական քանակությամբ գիտական աշխատանքներ են ներդրվել Պտղոմեոսի նկարագրությունները հայտնի վայրերի հետ կապելու փորձերի մեջ։

Ստրաբոն

Հենց հռոմեացիներն էին, որ աշխարհագրությունն ու քարտեզները շատ ավելի լայնորեն կիրառեցին գործնականում։ Հռոմեական տրանսպորտային համակարգը, որը բաղկացած էր 89,000 կմ ճանապարհներից, չէր կարող նախագծվել առանց չափման և եռանկյունացման աշխարհագրական համակարգերի օգտագործման։ Հռոմեական կառավարության տրանսպորտին նվիրված վարչությունը՝ Cursus Publicus-ը, լրիվ դրույքով աշխատանքի էր վերցնում գրոմատիկների (գեոդեզիստների)։ Գեոդեզիստների աշխատանքն էր հավաքել տեղագրական տեղեկատվություն, ապա որոշել հնարավոր ամենաուղիղ ճանապարհը, որտեղ կարելի էր կառուցել ճանապարհ։ Օգտագործվող գործիքներն ու սկզբունքները ներառում էին արևային ժամացույցներ՝ ուղղությունը որոշելու համար, թեոդոլիտներ՝ հորիզոնական անկյունները չափելու համար[15], և եռանկյունացում, առանց որի անհնար կլիներ կատարյալ ուղիղ հատվածների ստեղծումը, որոնցից որոշները կարող էին հասնել մինչև 56 կմ։ Հունա-հռոմեական դարաշրջանում աշխարհագրական աշխատանքներ կատարողները կարելի էր բաժանել չորս կատեգորիայի[16]՝

  • Երկրաչափները որոշում էին որոշակի տարածքի, օրինակ՝ դաշտի, ճշգրիտ չափերը, բաժանելով հողը բաշխման համար նախատեսված հողամասերի կամ գծագրելով քաղաքի փողոցները։
  • Քարտեզագրական գեոդեզիստները կազմում էին քարտեզներ, որոնք ներառում էին լայնությունների, երկայնությունների և բարձրությունների որոշում։
  • Ռազմական գեոդեզիստներին կանչում էին որոշելու այնպիսի տեղեկություններ, ինչպիսիք են գետի լայնությունը, որը պետք է անցներ բանակը։
  • Ինժեներական գեոդեզիստները ուսումնասիրում էին տեղանքը՝ ճանապարհների, ջրանցքների, ջրատարների, թունելների և հանքերի համար ճանապարհ պատրաստելու համար։

Մ.թ. մոտ 400 թվականին կազմվեց Պևտինգերյան քարտեզ անունով գլանաձև գծագիր, որը ներառում էր Հռոմեական ճանապարհային ցանցը։ Հռոմեական կայսրությունից բացի, որն այդ ժամանակ տարածվում էր Բրիտանիայից մինչև Մերձավոր Արևելք և Աֆրիկա, քարտեզը ներառում է Հնդկաստանը, Շրի Լանկան և Չինաստանը։ Քաղաքները սահմանազատված են հարյուրավոր նշաններով։ Այն ունի 34 սմ բարձրություն և 6.75 մ երկարություն։ Հռոմեացիների կողմից օգտագործված աշխարհագրության գործիքներն ու սկզբունքները հաջորդ 700 տարիների ընթացքում ուշադիր կհետևվեին գործնականում քիչ բարելավմամբ[17]։

Հնդկաստան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հնդկական տեքստերի հսկայական ժողովածուն ընդգրկում է աշխարհագրության ուսումնասիրությունները: Վեդաներն ու Պուրանները պարունակում են գետերի և լեռների մանրամասն նկարագրություններ և քննարկում են ֆիզիկական և մարդկային տարրերի միջև եղած կապը[18]։ Կրոնագետ Դիանա Էկի խոսքով՝ Հնդկաստանում աշխարհագրության նշանակալի առանձնահատկությունը հինդուիստական դիցաբանության հետ միահյուսումն է[19]:

Կաուտիլյա

Անկախ նրանից, թե ուր ենք գնում Հնդկաստանում, կգտնենք մի լանդշաֆտ, որտեղ լեռները, գետերը, անտառները և գյուղերը մանրամասն կապված են հնդկական մշակույթի պատմությունների և աստվածների հետ: Այս հսկայական երկրի յուրաքանչյուր վայր ունի իր պատմությունը. և հակառակը, հինդուիստական առասպելի և լեգենդի յուրաքանչյուր պատմություն ունի իր տեղը:

Հին Հնդկաստանի աշխարհագրագետները առաջ քաշեցին Երկրի ծագման վերաբերյալ տեսություններ: Նրանք տեսություն էին առաջ քաշում, որ Երկիրը ձևավորվել է գազային նյութի պնդացման միջոցով, և որ Երկրի կեղևը կազմված է կարծր ապարներից, կավից և ավազից[20]։ Երկրաշարժերը բացատրելու համար նաև առաջ քաշվեցին տեսություններ, և ենթադրվում էր, որ հողը, օդը և ջուրը միասին առաջացնում են երկրաշարժեր[20]։ Կաուտիլյայի ժողովածուն՝ «Արտհաշաստրան», պարունակում է Հնդկաստանի տարբեր շրջանների մասին աշխարհագրական և վիճակագրական տեղեկատվության մի շարք[18]։ Պուրանների հեղինակները հայտնի աշխարհը բաժանել են յոթ մայրցամաքների՝ դվիպաներ՝ Ջամբու Դվիպա, Կրաունչա Դվիպա, Կուշա Դվիպա, Պլակշա Դվիպա, Պուշկարա Դվիպա, Շակա Դվիպա և Շալմալի Դվիպա: Նկարագրություններ են տրվել յուրաքանչյուր դվիպաների կլիմայի և աշխարհագրության համար[20]։

«Վիշնուդհարմոտտարա Պուրանան» (կազմվել է մ.թ. 300-350 թվականների միջև) պարունակում է վեց գլուխ ֆիզիկական և մարդկային աշխարհագրության վերաբերյալ: Այս գլուխների թեմաներն են մարդիկ և վայրերի տեղորոշման առանձնահատկությունները, ինչպես նաև տարբեր եղանակները[18]։ Վարահամիհիրայի «Բրիհաթ-Սամհիտա»-ն մանրամասնորեն ներկայացնում է մոլորակների շարժումները, տեղումները, ամպերը և ջրի առաջացումը[20]։ Մաթեմատիկոս-աստղագետ Արյաբհատիան իր «Արյաբհատիա» տրակտատում տվել է Երկրի շրջագծի ճշգրիտ գնահատական[18]։ Արյաբհատան ճշգրիտ հաշվարկել է Երկրի շրջագիծը՝ կազմելով 39,968 կմ, որը ընդամենը 0.2%-ով փոքր է իրական արժեքից՝ 40,076 կմ:

Մողոլական ժամանակագրությունները՝ «Թուզուկ-ի-Ջեհանգիրի», «Այն-ի-Ակբարի» և «Դաստուր-ուլ-ամլ», պարունակում են մանրամասն աշխարհագրական պատմություններ[18]։ Դրանք հիմնված են Հնդկաստանի վաղ աշխարհագրական աշխատությունների և միջնադարյան մուսուլման աշխարհագրագետների, մասնավորապես՝ Ալ-Բիրունիի աշխատանքների վրա:

Չինաստան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Մավանգդուի Հան դամբարանադաշտի 3-րդ դամբարանում հայտնաբերված Արևմտյան Հան դինաստիայի վաղ շրջանի (մ.թ.ա. 202 - մ.թ. 9) մետաքսե քարտեզ, որը պատկերում է Չանշայի թագավորությունը և Նանյուեի թագավորությունը հարավային Չինաստանում (նշում. հարավային ուղղությունը վերևում է, հյուսիսը՝ ներքևում)

Չինաստանում ամենավաղ հայտնի չինական աշխարհագրական գրությունը թվագրվում է մ.թ.ա. 5-րդ դարով՝ Պատերազմող պետությունների ժամանակաշրջանի սկզբում (մ.թ.ա. 481 - մ.թ.ա. 221)[21]։ Այս աշխատանքը «Շու Ցզին»-ի կամ «Փաստաթղթերի գրքի» «Յու Գոնգ» («Յուի տուրք») գլուխն էր, որը նկարագրում է հին Չինաստանի ավանդական ինը նահանգները, դրանց հողի տեսակները, բնորոշ արտադրանքն ու տնտեսական ապրանքները, վտակների ապրանքները, առևտուրն ու մասնագիտությունները, պետական եկամուտներն ու գյուղատնտեսական համակարգերը, ինչպես նաև համապատասխանաբար թվարկված և տեղադրված տարբեր գետերն ու լճերը[21]։ Այս աշխարհագրական աշխատության ժամանակաշրջանում ինը նահանգները համեմատաբար փոքր էին ժամանակակից Չինաստանի համեմատ, գրքի նկարագրությունները վերաբերում էին Դեղին գետի տարածքներին, Յանծիի ստորին հովիտներին և դրանց միջև ընկած հարթավայրին, ինչպես նաև Շանդոնգ թերակղզուն և արևմուտքում՝ Վեյ և Հան գետերի ամենահյուսիսային մասերին, ինչպես նաև ժամանակակից Շանսի նահանգի հարավային մասերին[21]։

Այս հին աշխարհագրական տրակտատում, որը մեծ ազդեցություն կունենար հետագա չինացի աշխարհագրագետների և քարտեզագրողների վրա, չինացիները օգտագործել են Յու Մեծի դիցաբանական կերպարը՝ նկարագրելու համար (չինացիների) հայտնի երկիրը: Սակայն, Յուի արտաքին տեսքից բացի, աշխատությունը զուրկ էր կախարդանքից, ֆանտազիայից, չինական բանահյուսությունից կամ լեգենդից[22]։ Չնայած Հերոդոտոսի և Ստրաբոնի ժամանակաշրջանի չինական աշխարհագրական գրվածքները ցածր որակի էին և պարունակում էին ավելի քիչ համակարգված մոտեցումներ, սա կփոխվի 3-րդ դարից սկսած, քանի որ աշխարհագրությունը փաստաթղթավորելու չինական մեթոդները դարձան ավելի բարդ, քան Եվրոպայում հանդիպող մեթոդները, մի իրավիճակ, որը կշարունակվի մինչև 13-րդ դարը[23]։

Չինաստանի հնագիտական վայրերում հայտնաբերված ամենավաղ պահպանված քարտեզները թվագրվում են մ.թ.ա. 4-րդ դարով և ստեղծվել են Ցին նահանգում[24]։ Քարտեզի վրա երկրաչափական ցանցի և մաթեմատիկորեն աստիճանավորված մասշտաբի կիրառման մասին ամենավաղ հայտնի հիշատակումը պարունակվում է քարտեզագիր Պեյ Սյուի (224-271) աշխատություններում[25]։ Մ.թ. 1-ին դարից սկսած՝ չինական պաշտոնական պատմական տեքստերը պարունակում էին աշխարհագրական բաժին, որը հաճախ տեղանունների և իշխող դինաստիայի կողմից վերահսկվող տեղական վարչական բաժանումների փոփոխությունների, լեռնաշղթաների, գետային համակարգերի, հարկվող ապրանքների նկարագրությունների և այլնի հսկայական ժողովածու էր[26]։ Հին չինացի պատմաբան Բան Գուն (32-92), ամենայն հավանականությամբ, սկսել է աշխարհագրական բառարանների միտումը Չինաստանում, որը աչքի է ընկել Հյուսիսային և Հարավային դինաստիաների և Սուի դինաստիայի ժամանակաշրջանում[27]։ Տեղական աշխարհագրական բառարանները կներկայացնեին աշխարհագրական տեղեկատվության հարուստ պաշար, չնայած դրանց քարտեզագրական կողմերը այնքան պրոֆեսիոնալ չէին, որքան պրոֆեսիոնալ քարտեզագիրների կողմից ստեղծված քարտեզները[27]։

Յու Ջի Տուն կամ Յու Գոնգի հետքերի քարտեզը, որը փորագրված է քարի վրա 1137 թվականին[28], գտնվում է Սիանի քարե անտառում: Այս 91 սմ քառակուսի քարտեզը յուրաքանչյուր ուղղանկյուն ցանցի համար ունի 100 լի աստիճանավորված մասշտաբ։ Չինաստանի ափամերձ գիծը և գետային համակարգերը հստակ սահմանված և ճշգրիտ նշված են քարտեզի վրա։ «Յու»-ն վերաբերում է Յու Մեծին, չինական աստվածության և «Յու Գոնգ»-ի հեղինակին, որը «Փաստաթղթերի գրքի» աշխարհագրական գլուխն է, որը թվագրվում է մ.թ.ա. 5-րդ դարով, որտեղից էլ ծագել է այս քարտեզը

Մ.թ.ա. 5-րդ դարից սկսած՝ Շու Ցզինից սկսած, չինական աշխարհագրական գրվածքները տրամադրում էին ավելի կոնկրետ տեղեկատվություն և պակաս լեգենդար տարրեր։ Այս օրինակը կարելի է տեսնել «Հուայնանցի»-ի (Հուայնանի վարպետի գիրք) 4-րդ գլխում, որը կազմվել է արքայազն Լյու Անի խմբագրությամբ մ.թ.ա. 139 թվականին Հան դինաստիայի օրոք (մ.թ.ա. 202 - մ.թ. 202): Գլուխը համակարգված ձևով տալիս էր տեղագրության ընդհանուր նկարագրություններ՝ Լյու Անի և նրա գործընկեր Ցզո Վուի ջանքերի շնորհիվ քարտեզների (դի տու) օգտագործմամբ տեսողական օժանդակ միջոցներով[29]։ Չան Չուի 347 թվականի «Հուա Յանգ Գուո Չի»-ում (Սիչուանի պատմական աշխարհագրություն) նկարագրվել են ոչ միայն գետեր, առևտրային ճանապարհներ և տարբեր ցեղեր, այլև գրվել է «Բա Ջուն Տու Ցզին»-ի («Սիչուանի քարտեզ») մասին, որը կազմվել էր շատ ավելի վաղ՝ 150 թվականին[30]։ «Շույ Ցզինը» (Ջրային ուղիների դասականը) անանուն գրվել է 3-րդ դարում՝ Երեք թագավորությունների դարաշրջանում (հաճախ վերագրվում է Գուո Պուին) և նկարագրել է Չինաստանում գտնվող մոտ 137 գետեր[31]։ 6-րդ դարում աշխարհագրագետ Լի Դաոյուանը գիրքը քառասուն անգամ մեծացրեց իր սկզբնական չափսով՝ տալով «Շույ Ցզին Չժու» (Ջրային ուղիների դասականի մեկնաբանություն) նոր անվանումը[31]։

Սուն դինաստիայի (960-1279) և Մին դինաստիայի (1368-1644) հետագա շրջաններում աշխարհագրական գրականությանը շատ ավելի համակարգված և մասնագիտական մոտեցումներ կային: Սոնգ դինաստիայի բանաստեղծ, գիտնական և պետական պաշտոնյա Ֆան Չենդան (1126-1193) գրել է «Գույ Հայ Յու Հեն Չի» անունով հայտնի աշխարհագրական տրակտատը[32]։ Այն հիմնականում կենտրոնացած էր երկրի տեղագրության, ինչպես նաև Չինաստանի հարավային նահանգների յուրաքանչյուր շրջանի գյուղատնտեսական, տնտեսական և առևտրային արտադրանքի վրա[32]։ Չինացի բազմամասնագետ գիտնական Շեն Կուոն (1031-1095) իր գրավոր աշխատանքների զգալի մասը նվիրել է աշխարհագրությանը, ինչպես նաև ցամաքի առաջացման վարկածին (գեոմորֆոլոգիա)՝ ելնելով ցամաքում հայտնաբերված ծովային բրածոների, ինչպես նաև բամբուկի բրածոների գետնի տակ հայտնաբերված այն տարածաշրջանից հեռու գտնվող բամբուկի բրածոներից աճել։ 14-րդ դարի Յուան դինաստիայի աշխարհագրագետ Նա-սինը իր «Հե Շուո Ֆան Գու Ցզի» գրքում գրել է Դեղին գետից հյուսիս գտնվող բոլոր շրջանների հնագիտական տեղագրության մասին մի տրակտատ[33]։ Մին դինաստիայի աշխարհագրագետ Շու Շյակեն (1587-1641) ճանապարհորդել է Չինաստանի նահանգներով (հաճախ ոտքով)՝ գրելու իր հսկայական աշխարհագրական և տեղագրական տրակտատը, որտեղ փաստաթղթավորել է իր ճանապարհորդությունների տարբեր մանրամասներ, ինչպիսիք են փոքր կիրճերի կամ հանքային շերտերի, ինչպիսիք են փայլարային թերթաքարերը, տեղակայումները[34]։ Շուի աշխատանքը հիմնականում համակարգված էր՝ տրամադրելով չափումների ճշգրիտ մանրամասներ, և նրա աշխատանքը (որը հետագայում թարգմանվել է Դին Վենցզյանի կողմից) ավելի շատ նման էր 20-րդ դարի դաշտային գեոդեզիստի, քան 17-րդ դարի սկզբի գիտնականի[34]։

Բան Գու

Չինացիները նաև զբաղվում էին Չինաստանից շատ հեռու գտնվող օտարերկրյա շրջանների աշխարհագրական տեղեկատվության փաստաթղթավորմամբ։ Չնայած չինացիները գրում էին Մերձավոր Արևելքի, Հնդկաստանի և Կենտրոնական Ասիայի քաղաքակրթությունների մասին դեռևս ճանապարհորդ Չժան Ցյանի ժամանակներից (մ.թ.ա. 2-րդ դար), ավելի ուշ չինացիները ավելի կոնկրետ և վավեր տեղեկատվություն կտրամադրեին օտարերկրյա տարածաշրջանների տեղագրության և աշխարհագրական ասպեկտների վերաբերյալ: Թան դինաստիայի (618-907) օրոք չինացի դիվանագետ Վան Շուանցեն 7-րդ դարում ճանապարհորդեց Մագադհա (ժամանակակից հյուսիսարևելյան Հնդկաստան): Հետագայում նա գրեց «Չժան Տյան-ժու Գուո Տու» («Կենտրոնական Հնդկաստանի պատկերազարդ պատմություններ») գիրքը, որը ներառում էր աշխարհագրական տեղեկատվության հարստություն[33]։

Չինացի աշխարհագրագետներ, ինչպիսին է Ցզյա Դանը (730-805), գրել են արտասահմանյան հեռավոր վայրերի ճշգրիտ նկարագրություններ: 785-805 թվականների միջև գրված իր աշխատանքում նա նկարագրել է Պարսից ծոցի գետաբերանը տանող ծովային ճանապարհը, և որ միջնադարյան իրանցիները (որոնց նա անվանում էր Լուո-Հե-Յի երկրի, այսինքն՝ Պարսկաստանի ժողովուրդ) ծովում տեղադրել էին «զարդարական սյուներ», որոնք ծառայում էին որպես փարոսներ այն նավերի համար, որոնք կարող էին մոլորվել[35]։ Հաստատելով Ջիայի Պարսից ծոցում փարոսների մասին Ջիայի հաղորդումները, Ջիայից մեկ դար անց արաբ գրողները, ինչպիսիք են ալ-Մասուդին և ալ-Մուկադդասին, գրել են նույն կառույցների մասին:

Սուն դինաստիայի ավելի ուշ շրջանի դեսպան Շու Ցզինը գրել է Կորեայով ճանապարհորդությունների և ճանապարհորդությունների մասին իր 1124 թվականի աշխատության մեջ՝ «Սուան-Հե Ֆենգ Շի Գաո Լի Տու Ցզին»-ում (Կորեայում Սուան-Հե գահակալության ժամանակաշրջանում դեսպանատան պատկերազարդ գրառում)[33]։ Միջնադարյան Կամբոջայի (Քհմերական կայսրություն) աշխարհագրությունը փաստաթղթավորված է 1297 թվականի «Ժեն-Լա Ֆենգ Տու Ցզի» գրքում, որը գրել է Չժոու Դագուանը[33]։

Միջնադար

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Բյուզանդական կայսրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկումից հետո Արևելյան Հռոմեական կայսրությունը, որը կառավարվում էր Կոստանդնուպոլսից և հայտնի էր որպես Բյուզանդական կայսրություն, շարունակեց ծաղկել և ծնունդ տվեց մի քանի նշանակալի աշխարհագրագետների: Ստեփանոս Բյուզանդացին (6-րդ դար) քերականագետ էր Կոստանդնուպոլսում և հեղինակել է կարևոր աշխարհագրական բառարանը՝ «Էթնիկա»: Այս աշխատանքը հսկայական արժեք ունի, որը տրամադրում է լավ հղումներ ունեցող աշխարհագրական և այլ տեղեկություններ Հին Հունաստանի մասին:

Աշխարհագրագետ Հիերոկլեսը (6-րդ դար) հեղինակել է «Սինեկդեմոսը» (մինչև 535 թվականը), որտեղ նա ներկայացնում է Բյուզանդական կայսրության վարչական բաժանումների աղյուսակ և թվարկում է յուրաքանչյուրում գտնվող քաղաքները: «Սինեկդեմոսը» և «Էթնիկան» Կոստանդին VII-ի «Բյուզանդիայի թեմաների կամ բաժանումների» վերաբերյալ աշխատանքի հիմնական աղբյուրներն էին և այսօրվա մեր ունեցած հիմնական աղբյուրներն են վեցերորդ դարի Արևելքի քաղաքական աշխարհագրության վերաբերյալ։

Գեորգիոս Կիպրացին հայտնի է իր «Descriptio orbis Romani» (Հռոմեական աշխարհի նկարագրություն) աշխատությամբ, որը գրվել է 600-610 թվականների տասնամյակում[36]։ Սկսելով Իտալիայից և շարժվելով ժամացույցի սլաքի հակառակ ուղղությամբ՝ ներառելով Աֆրիկան, Եգիպտոսը և արևմտյան Մերձավոր Արևելքը, Գեորգիոսը թվարկում է Բյուզանդական կամ Արևելյան Հռոմեական կայսրության քաղաքները, գյուղերը, ամրոցները և վարչական բաժանումները։

Կոսմասը (6-րդ դար), որը հայտնի է նաև որպես «Կոսմաս Վանական», Ալեքսանդրիացի վաճառական էր[37]։ Իր ճանապարհորդությունների գրառումների համաձայն, նա, կարծես, այցելել է Հնդկաստան, Շրի Լանկա, Աքսումի թագավորություն ժամանակակից Եթովպիայում և Էրիթրեա։ Նրա «Քրիստոնեական տեղագրություն» աշխատության մեջ ներառված էին աշխարհի ամենավաղ քարտեզներից մի քանիսը[38][39][40]։ Չնայած Կոսման հավատում էր, որ Երկիրը հարթ է, նրա ժամանակի քրիստոնյա աշխարհագրագետների մեծ մասը համաձայն չէր նրա հետ[41]։

Ասորիք և Հայաստան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Անանիա Շիրակացի

Սիրիացի եպիսկոպոս Հակոբ Եդեսացին (633-708) հարմարեցրել է Արիստոտելից, Թեոփրաստեսից, Պտղոմեոսից և Բարսեղից ստացված գիտական նյութերը՝ տիեզերքի ուշադիր կառուցվածքային պատկեր ստեղծելու համար: Նա ուղղում է իր աղբյուրները և գրում է ավելի գիտականորեն, մինչդեռ Բարսեղի «Հեքսեմերոնը» աստվածաբանական ոճով է[42]։

Կարլ Մյուլլերը հավաքել և տպագրել է այս դարաշրջանի մի քանի անանուն աշխարհագրական աշխատություններ, այդ թվում՝ «Expositio totius mundi»-ն:

Հայ աշխարհագրագետ և տիեզերագետ Անանիա Շիրակացին (610-685) առաջինը կայուն հիմքերի վրա դրեց ճշգրիտ գիտությունների ուսումնասիրությունը Հայաստանում[43]։ Նա զբաղվել է փիլիսոփայությամբ, աստղագիտությամբ, աշխարհագրությամբ, մաթեմատիկայով, տոմարագիտությամբ, ալքիմիկոսությամբ։ Նա երկրակենտրոն համակարգի կողմնակից էր և ըստ այդմ էլ բացատրում էր տարվա եղանակների, գիշերվա ու ցերեկվա առաջացումը։ Որոշ համեմատությունների ու դատողությունների միջոցով եզրակացնում էր, որ Արեգակը մեծ է թե՛ Լուսնից, թե՛ Երկրից և գտնվում է շատ մեծ հեռավորության վրա։ Իր աշխատություններում Անանիա Շիրակացին նշել է աստղագիտության մի շարք գործնական կիրառություններ։ Տվել է Հայաստանի միջին լայնության համար ստվերաչափ կազմելու կանոնը։ Կազմել է լուսնային խավարումների 19-ամյա պարբերաշրջանի աղյուսակները։ Մեծ արժեք են ներկայացնում Անանիա Շիրակացու աշխատություններում հանդիպող աստղագիտական հայկական տերմինների մեկնությունները[44]։

Արաբական խալիֆայություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
ալ-Խորեզմի

7-րդ դարի վերջին իսլամի նոր կրոնի հետևորդները Արաբիայից հյուսիս ներխուժեցին՝ գրավելով այն հողերը, որտեղ դարեր շարունակ հաստատվել էին հրեաները, բյուզանդահպատակ քրիստոնյաները և պարսիկ զրադաշտականները: Այնտեղ, վանքերում և գրադարաններում ուշադիր պահպանված, նրանք հայտնաբերեցին հունական դասականները, որոնց թվում էին եգիպտական Պտղոմեոսի «Ալմագեստը» և «Աշխարհագրությունը» աշխարհագրության մեծ աշխատությունները, ինչպես նաև չինացիների աշխարհագրական իմաստությունը և Հռոմեական կայսրության մեծ նվաճումները։ Արաբները, որոնք խոսում էին միայն արաբերեն, վարձեցին քրիստոնյաների և հրեաների՝ այս և շատ այլ ձեռագրեր արաբերեն թարգմանելու համար։

Այս դարաշրջանի հիմնական աշխարհագրական գիտական աշխատանքը տեղի է ունեցել իսլամական աշխարհներում՝ Արևմտյան Ասիայի նոր, ինտելեկտուալ դինամիկ տարածաշրջաններում, ինչպիսիք են Պարսկաստանը, այսօրվա Իրանը, բայց նաև Բաղդադի Իմաստության տանը գտնվող մեծ ուսումնական կենտրոնում, այսօրվա Իրաքում, ինչպես նաև Սիրիայում, որոնք երկուսն էլ գիտելիքի կենտրոններ էին վաղ ժամանակներից։ Վաղ խալիֆաները խրախուսում էին գիտական աշխատանքը[45]։ Նրանց տիրապետության ներքո, Արևմտյան Ասիայի բնիկ բնակիչները ծառայում էին որպես մավալի կամ զիմմի[46], և այս ժամանակաշրջանի աշխարհագրագետների մեծ մասը սիրիացի կամ պարսիկ էին, այսինքն՝ զրադաշտական կամ քրիստոնեական ծագում ունեին, ինչպես տարածաշրջանի բնակչության մեծ մասը։

Միջնադարում աշխարհագրության մասին գրող կամ քարտեզներ ստեղծող պարսիկների թվում էին.

  • Ալ-Խորեզմին (780-850) գրել է «Երկրի պատկերը» (Kitab surat al-ard) աշխատությունը, որտեղ նա օգտագործել է Պտղոմեոսի աշխարհագրությունը (Պտղոմեոս), բայց բարելավել է իր արժեքները Միջերկրական ծովի, Ասիայի և Աֆրիկայի համար։
  • Իբն Խուրդազբիհը (820-912) հեղինակել է վարչական աշխարհագրության գիրքը՝ «Ճանապարհների և նահանգների գիրքը» (Kitab al-masalik wa’l-mamalik), որը իր տեսակի մեջ ամենավաղ պահպանված արաբական աշխատանքն է։ Նա կազմել է չորս հատվածներից բաղկացած առաջին քառակուսային սխեմայի քարտեզը։
  • Սոհրաբը (մահացել է 930 թվականին) գրել է «Յոթ կլիմայական հրաշքները մինչև բնակության վերջը» աշխատությունը, որտեղ նկարագրել և պատկերազարդել է լայնության և երկայնության ուղղանկյուն ցանց՝ աշխարհի քարտեզ կազմելու համար[47][48]։
Ավիցեննա
  • Ալ-Բալխին (850-934) հիմնադրել է երկրային քարտեզագրության «Բալխի դպրոցը» Բաղդադում[49]։
  • Ալ-Իստախրին (մահացել է 957 թվականին) կազմել է «Պետությունների ճանապարհների գիրքը» (Kitab Masalik al-Mamalik)՝ անձնական դիտարկումներից և գրական աղբյուրներից։
  • Ալ-Բիրունին (973-1052) նկարագրել է երկնային ոլորտի բևեռային հավասարազիմուտային հավասարահեռ պրոյեկցիան[50]։
  • Աբու Նասր Մանսուրը (960-1036) հայտնի է գնդաձև սինուսոիդների օրենքի վերաբերյալ իր աշխատանքներով։ Նրա «Ազիմուտների գիրքը» այլևս գոյություն չունի։
  • Ավիցեննան (980-1037) գրել է երկրաբանական գիտությունների մասին իր «Բուժման գրքում»։ Իբն ալ-Ֆաքիհը (10-րդ դար) գրել է «Համառոտ գիրք հողերի մասին» (Մուխտասար Քիթաբ ալ-Բուլդան):
  • Իբն Ռուստան (10-րդ դար) գրել է աշխարհագրական ժողովածու, որը հայտնի է որպես «Թանկարժեք գրառումների գիրք»:

Այս ավանդույթին նպաստած արաբների թվում են՝

  • Ալ-Ջահիզը (776-869), որը նկարագրել է մարդու ֆիզիկական միջավայրի ազդեցությունը նրա արտաքին տեսքի վրա, ինչը նրան դրդել է համեմատել աշխարհի տարբեր շրջանների ժողովուրդներին և դրանցում բնակվող ժողովուրդներին:
  • Յակուբին (մահացել է 897 թվականին), որի Քիթաբ ալ-Բուլդանը նկարագրում է Աֆրիկայի և Ասիայի բազմաթիվ վայրեր, միաժամանակ առանձնահատուկ տեղ հատկացնելով նշված հողերում բնակվող ժողովուրդների նկարագրությանը, ինչպես նաև նրանց համոզմունքներին և սովորույթներին:
  • Աբու Մուհամմադ ալ-Հասան ալ-Համդանին (893-947), որի «Սիֆաթ Ջազիրաթ ալ-Արաբը» մնում է Արաբական թերակղզու աշխարհագրության, բուսական աշխարհի, կենդանական աշխարհի և ժողովուրդների վերաբերյալ ամենաարժեքավոր աղբյուրներից մեկը: ալ-Մասուդին (896-956), ով գրել է «Ոսկե մարգագետիններ» աշխատությունը՝ համատեղելով համընդհանուր պատմությունը գիտական աշխարհագրության հետ։
  • Իբն Հաուկալը (մահացել է 978 թվականին), ով գրել է «Սուրաթ Ալ-Արդ»-ը՝ ավելացնելով լրացուցիչ մանրամասներ իսլամական Արևմուտքի մասին, ինչպես նաև ավելի ճշգրիտ քարտեզներ Արևմտյան Ասիայի գիտական հոսանքների համար, որոնց նա պատկանում էր։
  • Ալ-Մակդիսին (945-991), որի «Ահսան ալ-թաքասիմ» աշխատության մեջ աշխարհի նկարագրությունը և մշակութային բաժանումը այն դարձնում են աշխարհագրական ուսումնասիրությունների ուղենիշ։ Նրա աշխատանքը նաև ընդգծում է իսլամական աշխարհի հողերին ավելի մեծ ուշադրություն և խորը վերլուծություն տալու միտումը։
Իբն Խալդուն
  • Ալ-Բաքրին (1040-1094), որի «Ճանապարհների և թագավորությունների գիրքը» (ալ-Բաքրի) պարունակում է Ատլանտյան աշխարհի, Սահարայի և Կենտրոնական Աֆրիկայի կարևոր նկարագրություններ։
  • Մուհամմադ ալ-Իդրիսին (1100-1165), որի «Տաբուլա Ռոջերիանան» ամբողջ միջնադարի աշխարհագրության ամենաառաջադեմ աշխատություններից մեկն է։ Այստեղ կարելի է նկատել մի քանի դար առաջ սկսված միտման շրջադարձը՝ դեպի համընդհանուր աշխարհագրություն, որը գերազանցում է կրոնական ոլորտների սահմանները։
  • Իբն Ջուբայրը (1145-1217), ով թողել է Միջերկրական ծովով դեպի Հիջազ իր ուխտագնացության մասին պատմություն՝ տրամադրելով տարածաշրջանում նորմանական, բյուզանդական և արաբական մշակութային ոլորտների միջև փոխազդեցությունների արժեքավոր նկարագրություններ։
  • Իբն Խալդունը (1332-1406), որի «Մուկադդիմա»-ն՝ նրա համաշխարհային պատմության ներածությունը, լայնորեն քննարկում է տարբեր աշխարհագրական դիրքերի ազդեցությունը ոչ միայն մարդկանց ֆիզիկական տեսքի, այլև նրանց կողմից զարգացող սոցիալական կազմակերպման ձևերի վրա։

12-րդ դարի սկզբին նորմանները տապալել էին արաբներին Սիցիլիայում։ Պալերմոն դարձել էր խաչմերուկ բազմաթիվ ազգերի ճանապարհորդների և առևտրականների համար, և նորման թագավոր Ռոժեր II-ը, մեծ հետաքրքրություն ունենալով աշխարհագրության նկատմամբ, հանձնարարել էր ստեղծել մի գիրք և քարտեզ, որը կմիավորեր աշխարհագրական տեղեկատվության այս ամբողջ հարստությունը։ Հետազոտողներ ուղարկվեցին, և տվյալների հավաքագրումը տևեց 15 տարի[51]։ Ալ-Իդրիսին, որը այն քիչ արաբներից մեկն էր, որը երբևէ եղել էր Ֆրանսիայում և Անգլիայում, ինչպես նաև Իսպանիայում, Կենտրոնական Ասիայում և Կոստանդնուպոլսում, վարձվեց այս տվյալների զանգվածից գիրքը ստեղծելու համար։ Օգտագործելով դասական աշխարհագրագետներից ժառանգած տեղեկատվությունը, նա ստեղծեց աշխարհի մինչ օրս ամենաճշգրիտ քարտեզներից մեկը՝ Tabula Rogeriana-ն (1154)։ Արաբերենով գրված քարտեզը ցույց է տալիս Եվրասիական մայրցամաքն ամբողջությամբ և Աֆրիկայի հյուսիսային մասը։

Եվրոպա

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Մարկո Պոլոյի հորինված դիմանկարը

Վենետիկցի հետազոտող Մարկո Պոլոյի 13-րդ դարում Մոնղոլական կայսրությամբ մեկ կատարած ճանապարհորդությունները, 12-րդ և 13-րդ դարերի քրիստոնեական խաչակրաց արշավանքները, ինչպես նաև 15-րդ և 16-րդ դարերի պորտուգալական և իսպանական ուսումնասիրությունների ճանապարհորդությունները բացեցին նոր հորիզոններ և խթանեցին աշխարհագրական գրվածքները։ Մոնղոլները նաև լայնածավալ գիտելիքներ ունեին Եվրոպայի և Ասիայի աշխարհագրության վերաբերյալ, որոնք հիմնված էին այս տարածքի մեծ մասի կառավարման և կառավարման վրա և այս տեղեկատվությունն օգտագործում էին խոշոր ռազմական արշավանքներ իրականացնելու համար։ Դրա ապացույցները կարելի է գտնել պատմական աղբյուրներում, ինչպիսիք են «Մոնղոլների գաղտնի պատմությունը» և 13-րդ և 14-րդ դարերում գրված այլ պարսկական ժամանակագրություններ: Օրինակ՝ Մեծ Յուան դինաստիայի կառավարման ժամանակ ստեղծվեց աշխարհի քարտեզ, որը ներկայումս պահվում է Հարավային Կորեայում:

15-րդ դարում Պորտուգալիայի Հենրի Ծովագնացը աջակցեց Աֆրիկայի ափերի ուսումնասիրություններին և դարձավ աշխարհագրական ուսումնասիրությունների խթանման առաջատարը: 16-րդ դարում հրապարակված ճանապարհորդությունների և հայտնագործությունների ամենանշանակալի պատմություններից էին Ջամբատիստա Ռամուսիոյի՝ Վենետիկում, Ռիչարդ Հակլույտի՝ Անգլիայում և Թեոդոր դե Բրիի՝ այժմյան Բելգիայում գրվածները:

Մարկո Պոլոյի ճանապարհորդություններից հետո աշխարհագրության նկատմամբ հետաքրքրությունը տարածվեց ամբողջ Եվրոպայում: Մոտավորապես 1400 թվականից սկսած՝ Պտղոմեոսի և նրա հաջորդների գրվածքները համակարգված շրջանակ ստեղծեցին աշխարհագրական տեղեկատվությունը կապելու և պատկերելու համար: Այս շրջանակը դարեր շարունակ օգտագործվել է գիտնականների կողմից, դրական կողմերը՝ աշխարհագրական լուսավորության նախաբանը, սակայն կանայք և բնիկ գրվածքները մեծ մասամբ բացառվել են քննարկումից: Եվրոպական համաշխարհային նվաճումները սկսվել են 15-րդ դարի սկզբին՝ Աֆրիկա և Հնդկաստան առաջին պորտուգալական արշավանքներով, ինչպես նաև Քրիստափոր Կոլումբոսի կողմից 1492 թվականին Ամերիկայի հայտնագործմամբ և շարունակվել են Ատլանտյան օվկիանոսով եվրոպական մի շարք ռազմածովային արշավանքներով, իսկ ավելի ուշ՝ Խաղաղ օվկիանոսում և Սիբիրում ռուսական արշավանքներով մինչև 18-րդ դար: Եվրոպական արտասահմանյան ընդլայնումը հանգեցրեց գաղութային կայսրությունների առաջացմանը՝ «Հին» և «Հյուսիսային» կայսրությունների միջև շփման միջոցով:

Նոր աշխարհները ստեղծում են Կոլումբիական փոխանակում. բույսերի, կենդանիների, սննդի, մարդկային բնակչության (ներառյալ ստրուկների), վարակիչ հիվանդությունների և մշակույթի լայնածավալ փոխանցում մայրցամաքների միջև: 16-րդ և 17-րդ դարերի այս գաղութատիրական ջանքերը վերակենդանացրին ինչպես «ճշգրիտ» աշխարհագրական մանրամասների, այնպես էլ ավելի ամուր տեսական հիմքերի ցանկությունը: Բեռնհարդուս Վարենիուսի «Generalis»-ը, որն օգտագործվել է Նյուտոնի աշխարհագրության դասավանդման մեջ Քեմբրիջում, և Գերարդուս Մերկատորի աշխարհի քարտեզը գիտական աշխարհագրության նոր տեսակի վառ օրինակներ են։

Universalis Cosmographia-ն՝ 1507 թվականի Վալդզեեմյուլլերի պատի քարտեզը, պատկերում է Ամերիկան, Աֆրիկան, Եվրոպան, Ասիան և Խաղաղ օվկիանոսը, որը բաժանում է Ասիան Ամերիկայից

Վալդզեմյուլլերի քարտեզը՝ Universalis Cosmographia-ն, որը ստեղծվել է գերմանացի քարտեզագիր Մարտին Վալդզեմյուլլերի կողմից 1507 թվականի ապրիլին, Ամերիկայի առաջին քարտեզն է, որտեղ հիշատակվում է «Ամերիկա» անունը։

Եվրոպական քարտեզը կազմվել է Պտղոմեոսի երկրորդ պրոյեկցիայի փոփոխության հիման վրա, բայց ընդլայնվել է՝ ներառելով Ամերիկան[52]: Վալդզեմյուլլերի քարտեզը կոչվել է «Ամերիկայի ծննդյան վկայական»: Վալդզեմյուլլերը նաև ստեղծել է տպագիր քարտեզներ, որոնք կոչվում են գլոբուսային գորեր, որոնք կարող են լինել կտրված և սոսնձված գնդերին՝ արդյունքում ստանալով գլոբուս։

Աշխարհագրությունը որպես գիտություն հուզմունք է ապրում և ազդեցություն է ունենում գիտական հեղափոխության և ռեֆորմացիայի ժամանակ։ Վիկտորյական դարաշրջանում արտասահմանյան հետազոտությունները նրան տվեցին ինստիտուցիոնալ ինքնություն, և աշխարհագրությունը «իմպերիալիզմի գիտություն էր՝ ըստ գերազանցության»[53][54]: Իմպերիալիզմը կարևոր հասկացություն է եվրոպացիների համար, քանի որ ինստիտուտը ներգրավվեց աշխարհագրական հետազոտությունների և գաղութային նախագծերի մեջ։ Իշխանությունը կասկածի տակ դրվեց, և օգտակարությունը ձեռք բերեց իր կարևորությունը։ Լուսավորության դարաշրջանում, Աշխարհագրությունը ստեղծեց գիտելիքներ և այն դարձրեց մտավոր և գործնականում հնարավոր որպես համալսարանական առարկա։ Բնական աստվածաբանությունը պահանջում էր, որ աշխարհագրությունը ուսումնասիրի աշխարհը որպես Աստվածայինից եկող մեծ մեքենա։ Գիտական ճանապարհորդություններն ու ճանապարհորդությունները աշխարհագրական գիտելիքներից կառուցեցին աշխարհաքաղաքական ուժ, որը մասամբ հովանավորվում էր Թագավորական ընկերության կողմից։

Համատարած Աշխարհացույց՝ առաջին հայատառ կիսագնդերի քարտեզը, որը պարունակում է թե երկրի և թե աստղային երկնքի մասին տեղեկություններ[55]։ Տպագրվել է Հոլանդիայի Ամստերդամ քաղաքում 1695 թվականին[55] Թովմաս Վանանդեցու կողմից։ Այն Եվրոպայում տպագրված առաջին քարտեզներից է, որն ունի աշխարհագրական աստիճանացույց

Անգլիական քաղաքացիական պատերազմից հետո Սեմյուել Հարթլիբը և նրա Բեկոնյան համայնքը խթանեցին գիտական կիրառումը, ինչը ցույց տվեց օգտակարության ժողովրդականությունը։ Ուիլյամ Փեթիի համար ադմինիստրատորները պետք է «հմուտ լինեին դատական աստղագուշակության լավագույն կանոններին»՝ «հիվանդությունների դեպքերը հաշվարկելու և կանխատեսելու համար»[56]։ Ինստիտուցիոնալ առումով Գրեշեմ քոլեջը գիտական առաջընթացը տարածեց ավելի լայն լսարանի, ինչպիսիք են արհեստավորները, և ավելի ուշ այս ինստիտուտը վերածվեց Թագավորական ընկերության։ Ուիլյամ Քանինգհեմը պատկերազարդեց տիեզերագիտության օգտակար գործառույթը՝ օգտագործելով քարտեզների ռազմական գործիքը։ Ջոն Դին մաթեմատիկան օգտագործեց տեղանքն ուսումնասիրելու համար՝ նրա հիմնական հետաքրքրությունը աշխարհագրության նկատմամբ և խրախուսեց ռեսուրսների օգտագործումը՝ ճանապարհորդությունների ընթացքում հավաքված գտածոներով։ Կրոնական Ռեֆորմացիան խթանեց աշխարհագրական հետազոտություններն ու հետազոտությունները։ Ֆիլիպ Մելանխտոնը աշխարհագրական գիտելիքների արտադրությունը «սուրբ գրքի էջերից» տեղափոխեց «աշխարհի փորձի»։ Բարթոլոմեոս Կեկերմանը աշխարհագրությունը առանձնացրեց աստվածաբանությունից, քանի որ «նախախնամության ընդհանուր գործունեությունը» պահանջում էր փորձարարական հետազոտություն. Վարենիուսը նրա հետևորդներից էր։

Իմանուիլ Կանտը փորձեց հաշտեցնել զգացողության և բանականության բաժանումը՝ շեշտելով բնության գեղագիտական փորձառության վրա հիմնված բարոյական ռացիոնալիզմը՝ որպես «կարգի, ներդաշնակության և միասնության»։ Գիտելիքի համար Կանտը տարբերակեց երևույթները (զգայական աշխարհ) և նումենան (իմաստալից աշխարհ) և պնդեց, որ «բոլոր երևույթները ընկալվում են տարածության և ժամանակի հարաբերություններում»։ «Ռացիոնալ գիտության» և «էմպիրիկ գիտության» միջև գիծ քաշելով՝ Կանտը ֆիզիկական աշխարհագրությունը՝ տարածության հետ կապը, համարում էր բնական գիտություն։ Քյոնիգսբերգում իր պաշտոնավարման ընթացքում Կանտը 1756 թվականից դասախոսություններ էր կարդում ֆիզիկական աշխարհագրության վերաբերյալ և 1801 թվականին հրատարակում էր «Ֆիզիկական աշխարհագրություն» դասախոսությունների նոտաները։ Կանտի ներգրավվածությունը ճանապարհորդության և աշխարհագրական հետազոտությունների մեջ բավականին սահմանափակ է, չնայած Մանֆրեդ Բյուտները պնդում էր, որ դա «աշխարհագրության կանտյան ազատագրումն է աստվածաբանությունից»։ Կանտի աշխատանքը էմպիրիկ և ռացիոնալ գիտության վերաբերյալ ազդեցություն է ունեցել Ալեքսանդր ֆոն Հումբոլդտի և ավելի փոքր չափով՝ Կարլ Ռիտտերի վրա։ Հումբոլդտը և Ռիտտերը երկուսն էլ համարվում են ժամանակակից աշխարհագրության հիմնադիրներ, քանի որ հետագայում նրանք այն հաստատեցին որպես անկախ գիտական առարկա[57][58]։

Ալեքսանդր ֆոն Հումբոլդտ (1769-1859)

1789 թվականին Համբոլդտը Մայնցում հանդիպեց աշխարհագրագետ Գեորգ Ֆորստերին, նախքան հաջորդ տարի նրա հետ Արևմտյան Եվրոպայի որոշ մասերով ճանապարհորդելը։ Ֆորստերի ճանապարհորդական պատմություններն ու գրվածքները ազդեցություն թողեցին Հումբոլդտի վրա։ Նրա «Գեոգնոզիան», որը ներառում է ապարների, կենդանիների և բույսերի աշխարհագրությունը, «ժամանակակից աշխարհագրության կարևոր մոդել է»։ Որպես պրուսական հանքարդյունաբերության սպա՝ Հումբոլդտը հիմնադրեց Շտեբենում հանքագործների համար նախատեսված Ազատ թագավորական հանքարդյունաբերական դպրոցը, որը հետագայում համարվեց նման ինստիտուտների նախատիպ[59]։ Գերմանական բնափիլիսոփայությունը, մասնավորապես Գյոթեի և Հերդերի աշխատանքները, խթանեցին Հումբոլդտի գաղափարն ու հետազոտությունները համընդհանուր գիտության մասին։ Իր նամակում նա դիտարկումներ արեց, մինչդեռ նրա «ուշադրությունը երբեք չի կորցնի զուգահեռ ուժերի ներդաշնակությունը, անշունչ աշխարհի ազդեցությունը կենդանական և բուսական աշխարհի վրա»։ Նրա ամերիկյան ճանապարհորդությունը շեշտեց բույսերի աշխարհագրությունը որպես իր գիտության կենտրոն։ Միևնույն ժամանակ, Համբոլդտը օգտագործեց էմպիրիկ մեթոդ՝ Նոր Աշխարհի բնիկ ժողովուրդներին ուսումնասիրելու համար, որը համարվում է մարդկային աշխարհագրության ամենակարևոր աշխատանքը: «Ճանապարհորդության պատմական հարաբերություններ» աշխատության մեջ Համբոլդտը այս հետազոտությունները անվանեց նոր գիտություն՝ «Աշխարհի ֆիզիկա», «Տարածքի տեսություն» կամ «Գեոգրաֆիա ֆիզիկա»: 1825-1859 թվականներին Համբոլդտը նվիրեց «Կոսմոսին» (Cosmos), որը վերաբերում է բնության իմացությանը: Այդ ժամանակվանից ի վեր Նոր Աշխարհի մասին աշխատանքներ են աճում: Ջեֆերսոնյան դարաշրջանում «ամերիկյան աշխարհագրությունը ծնվել է Ամերիկայի աշխարհագրությունից», ինչը նշանակում է, որ գիտելիքների հայտնագործությունը նպաստել է առարկայի ձևավորմանը: Գործնական գիտելիքները և ազգային հպարտությունը թելեոլոգիական ավանդույթի հիմնական բաղադրիչներն են:

Նոր և նորագույն շրջան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գիտության զարգացում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

18-րդ դարում աշխարհագրությունը ճանաչվել էր որպես առանձին առարկա և դարձել էր Եվրոպայի (հատկապես Փարիզի և Բեռլինի) համալսարանական տիպիկ ուսումնական ծրագրի մաս, չնայած ոչ Միացյալ Թագավորությունում, որտեղ աշխարհագրությունը սովորաբար դասավանդվում էր որպես այլ առարկաների ենթաառարկա։

Կարլ Ռիտտեր

Աշխարհագրության և բնության ամբողջական պատկերը կարելի է տեսնել 19-րդ դարի պոլիմաթիկոս Ալեքսանդր ֆոն Հումբոլդտի աշխատության մեջ[60]։ Այս ժամանակի մեծագույն աշխատանքներից մեկը Հումբոլդտի «Կոսմոսը». տիեզերքի ֆիզիկական նկարագրության ուրվագիծ, որի առաջին հատորը հրատարակվել է գերմաներենով 1845 թվականին։ Այս աշխատանքի ուժն այնքան մեծ էր, որ Քեմբրիջի համալսարանի դոկտոր Մերի Սոմերվիլը մտադիր էր չհրատարակել իր սեփական «Ֆիզիկական աշխարհագրությունը»՝ կարդալով «Կոսմոսը»։ Ֆոն Հումբոլդտն ինքը համոզեց նրան հրատարակել (հրատարակչի կողմից նրան օրինակ ուղարկելուց հետո)։

1877 թվականին Թոմաս Հենրի Հաքսլին հրատարակեց իր «Ֆիզիոգրաֆիա» աշխատությունը՝ ներկայացնելով ունիվերսալության փիլիսոփայությունը որպես բնական միջավայրի ուսումնասիրության ինտեգրված մոտեցում: Աշխարհագրության մեջ ունիվերսալության փիլիսոփայությունը նոր չէր, բայց կարելի է դիտարկել որպես Ալեքսանդր ֆոն Հումբոլդտի և Իմմանուել Կանտի աշխատություններից զարգացած: Հաքսլիի «Ֆիզիոգրաֆիա» աշխատության հրատարակությունը ներկայացրեց աշխարհագրության նոր ձև, որը վերլուծում և դասակարգում էր պատճառահետևանքային կապերը միկրո մակարդակում, ապա կիրառում դրանք մակրո մակարդակում (այն տեսակետի պատճառով, որ միկրոն մակրոյի մի մասն է, և, հետևաբար, մակրո մակարդակը հասկանալու համար անհրաժեշտ է բոլոր միկրո մասշտաբների ըմբռնումը): Այս մոտեցումը շեշտը դնում էր տեսական տվյալների համեմատ էմպիրիկ տվյալների հավաքագրման վրա: Նույն մոտեցումը կիրառել է նաև Հալֆորդ Ջոն Մաքքինդերը 1887 թվականին: Այնուամենայնիվ, երկրոլորտի, մթնոլորտի և կենսոլորտի ինտեգրումը ֆիզիոգրաֆիայի ներքո շուտով փոխարինվեց Դեյվիսի երկրամորֆոլոգիայով:

Վերջին երկու դարերի ընթացքում գիտելիքների քանակը և գործիքների քանակը կտրուկ աճել են: Կան ամուր կապեր աշխարհագրության և երկրաբանության ու բուսաբանության, ինչպես նաև տնտեսագիտության, սոցիոլոգիայի և ժողովրդագրության գիտությունների միջև:

Թագավորական աշխարհագրական ընկերությունը հիմնադրվել է Անգլիայում 1830 թվականին, չնայած Միացյալ Թագավորությունը աշխարհագրության իր առաջին լիարժեք ամբիոնը ստացավ միայն 1917 թվականին: Միացյալ Թագավորության աշխարհագրության մեջ ի հայտ եկած առաջին իրական աշխարհագրական մտավորականը Հալֆորդ Ջոն Մաքինդերն էր, որը 1887 թվականին նշանակվել էր Օքսֆորդի համալսարանի դասախոս։

National Geographic ընկերությունը հիմնադրվել է Միացյալ Նահանգներում 1888 թվականին և սկսել է հրատարակել National Geographic ամսագիրը, որը դարձել և շարունակում է մնալ աշխարհագրական տեղեկատվության մեծ տարածող: Ընկերությունը վաղուց աջակցել է աշխարհագրական հետազոտություններին և կրթությանը։

Արևմուտքում 19-րդ դարի երկրորդ կեսին և 20-րդ դարում աշխարհագրության առարկան տարբեր ժամանակներում զբաղվել է չորս լայն թեմաներով՝ շրջակա միջավայրի դետերմինիզմ, տարածաշրջանային աշխարհագրություն, քանակական հեղափոխություն, և քննադատական աշխարհագրություն։

Շրջակա միջավայրի դետերմինիզմ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շրջակա միջավայրի դետերմինիզմը այն տեսությունն է, որ մարդկանց ֆիզիկական, մտավոր և բարոյական սովորությունները ուղղակիորեն պայմանավորված են նրանց բնական միջավայրի ազդեցությամբ։ Շրջակա միջավայրի ականավոր դետերմինիստների թվում էին Կարլ Ռիտտերը, Էլեն Չերչիլ Սեմփլը և Էլսվորթ Հանթինգտոնը։

Տարածաշրջանային աշխարհագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Ալֆրեդ Հետներ

Տարածաշրջանային աշխարհագրությունը ստեղծվել է պոզիբիլիստների անունով հայտնի աշխարհագրագետների խմբի կողմից և ներկայացնում էր վերահաստատում, որ աշխարհագրության ճիշտ թեման վայրերի (շրջանների) ուսումնասիրությունն է։ Տարածաշրջանային աշխարհագրագետները կենտրոնանում էին վայրերի մասին նկարագրական տեղեկատվության հավաքագրման, ինչպես նաև Երկիրը շրջանների բաժանելու ճիշտ մեթոդների վրա։ Այս ժամանակաշրջանի հայտնի անուններն են Ալֆրեդ Հետները Գերմանիայում և Պոլ Վիդալ դը լա Բլաշը Ֆրանսիայում։ Այս ոլորտի փիլիսոփայական հիմքը Միացյալ Նահանգներում դրել է Ռիչարդ Հարթշորնը, որը աշխարհագրությունը սահմանել է որպես տարածքային տարբերակման ուսումնասիրություն, ինչը հետագայում հանգեցրել է այս մոտեցման քննադատությանը՝ այն համարելով չափազանց նկարագրական և ոչ գիտական։

Այնուամենայնիվ, տարածքային ուսումնասիրությունների վրա կենտրոնացած տարածաշրջանային աշխարհագրության մոդելի հայեցակարգը մնացել է աներևակայելիորեն տարածված աշխարհագրության ուսանողների շրջանում, մինչդեռ ոչ այնքան տարածված է այն գիտնականների շրջանում, ովքեր քննադատական աշխարհագրության կողմնակիցներ են և մերժում են տարածաշրջանային աշխարհագրության մոդելը։ 1970-ականներից մինչև 1990-ականների սկիզբը իր ծաղկման շրջանում տարածաշրջանային աշխարհագրությունը էական ներդրում ունեցավ ուսանողների և ընթերցողների կողմից օտար մշակույթների և սահմանների սահմանազատման իրական աշխարհի վրա ազդեցության ըմբռնման գործում։

Քանակական հեղափոխություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աշխարհագրության մեջ քանակական հեղափոխությունը սկսվեց 1950-ականներին։ Աշխարհագրագետները ձևակերպեցին աշխարհագրական տեսություններ և ենթարկեցին դրանք փորձարարական փորձարկումների, սովորաբար օգտագործելով վիճակագրական մեթոդներ (հատկապես՝ վարկածների ստուգում)։ Այս ժամանակաշրջանի հայտնի աշխարհագրագետներն են Ֆրեդ Կ. Շեֆերը, Վալդո Տոբլերը, Ուիլյամ Գարիսոնը, Պիտեր Հագեթը, Ռիչարդ Ջ. Չորլին, Ուիլյամ Բանգեն, Էդվարդ Օգաստուս Ակերմանը և Թորստեն Հագերստրանդը։ Սրանից բխող կարևոր հասկացությունը Վալդո Տոբլերի կողմից առաջարկված աշխարհագրության առաջին օրենքն է, որը նշում է, որ «ամեն ինչ կապված է մնացած ամեն ինչի հետ, բայց մոտիկ բաներն ավելի կապված են, քան հեռավոր բաները»[61][62]։

Քննադատական աշխարհագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քննադատական աշխարհագրություն տերմինը օգտագործվել է առնվազն 1749 թվականից, երբ «Աշխարհագրությունը բարեփոխված. ընդհանուր աշխարհագրության նոր համակարգ» գիրքը, ըստ գիտության ճշգրիտ վերլուծության չորս մասից, նվիրված էր «Քննադատական աշխարհագրության» թեմային[63]։ Այս գլուխը նկարագրում է քննադատական աշխարհագրությունը որպես մոտեցում, որը աշխարհագրագետները կիրառում են ուրիշների աշխատանքի վրա հիմնվելու և իրենց քարտեզներում նոր տեղեկատվության հիման վրա ուղղումներ կատարելու համար։ 1970-ականներին տերմինը վերածնունդ ապրեց, քանի որ այսպես կոչված «արմատական աշխարհագրագետները» ստանձնեցին քննադատական տեսության և մարքսիստական փիլիսոփայության շրջանակը՝ քննադատական աշխարհագրությունն օգտագործելով որպես հովանոց, որը միավորում է աշխարհագրության տարբեր տեսական շրջանակներ, ներառյալ մարքսիստական աշխարհագրությունը և ֆեմինիստական աշխարհագրությունը[64][65]։

Դեյվիդ Հարվի

Քննադատական աշխարհագրությունը վերահայտնվեց այս ոլորտում մասամբ որպես պոզիտիվիստական մոտեցումների արմատական քննադատություն, որոնք ժողովրդականություն ձեռք բերեցին քանակական հեղափոխության ընթացքում: Քննադատական աշխարհագրության առաջին ի հայտ եկած ուղղությունը հումանիստական աշխարհագրությունն էր: Էքզիստենցիալիզմի և ֆենոմենոլոգիայի փիլիսոփայությունների վրա հիմնվելով՝ հումանիստ աշխարհագրագետները (օրինակ՝ Յի-Ֆու Տուանը) կենտրոնացան մարդկանց կողմից վայրերի զգացողության և դրանց հետ ունեցած հարաբերությունների վրա[66]։ Ավելի ազդեցիկ էր մարքսիստական աշխարհագրությունը, որը կիրառեց Կարլ Մարքսի և նրա հետևորդների սոցիալական տեսությունները աշխարհագրական երևույթների վրա: Դեյվիդ Հարվին, Միլթոն Սանտոսը և Ռիչարդ Փիթը հայտնի մարքսիստ աշխարհագրագետներ են: Ֆեմինիստական աշխարհագրությունը, ինչպես անունն է հուշում, ֆեմինիզմի գաղափարների օգտագործումն է աշխարհագրական համատեքստերում: Քննադատական աշխարհագրության ամենավերջին ուղղությունը հետմոդեռնիստական աշխարհագրությունն է, որն օգտագործում է հետմոդեռնիստական և հետկառուցողական տեսաբանների գաղափարները՝ տարածական հարաբերությունների սոցիալական կառուցումն ուսումնասիրելու համար:

Քննադատական աշխարհագրությունը հաճախ դիտվում է որպես 20-րդ դարի ընթացքում դրական մոտեցումների ուղղակի հակադրություն, և քանակական աշխարհագրագետները ներկայացրել են հակադարձ քննադատություններ[67]։ Ոմանք պնդում են, որ քննադատական աշխարհագրության աճը պայմանավորված էր նոր տեխնիկայի և տեխնոլոգիաների ըմբռնման դժվարությամբ, և որ այս տեխնոլոգիաների վաղ քննադատությունները, որոնք քննադատական աշխարհագրագետները առաջ են քաշել 20-րդ դարում, լուծվել են համակարգիչների զարգացման շնորհիվ[68][69]։ Քննադատական աշխարհագրությունը անվանվել է «հակագիտություն»[69]։

Ժամանակակից շրջան

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պոզիտիվիզմի արժանիքների վերաբերյալ նախնական բանավեճից հետո, որտեղ քննադատական աշխարհագրագետները փորձում էին «բաց թողնել քանակական աշխարհագրության մեջ նախկինում եղած ամեն ինչ» և «տապալել գերիշխող քանակական մոտեցումը» 1960-ական և 1970-ական թվականներին, 1995 թվականին ԱՏՀ մասնագետներն ու քանակական աշխարհագրագետները սկսեցին «հրաժարվել մեկնաբանություններից» քննադատական աշխարհագրության վերաբերյալ ակադեմիական համատեքստում[70][71]։ Մինչ քանակական աշխարհագրագետներն ու քննադատական աշխարհագրագետները շարունակում էին համատեղ աշխատել որոշակի համատեքստում, «ընդհանուր բառապաշարի» բացակայությունը և «բևեռացնող բանավեճերի» փուլերը հանգեցրին «փոխադարձ անտարբերության և երկու խմբերի միջև երկխոսության բացակայության» իրավիճակի 2000-ական թվականներին[71][72]։ Այս պառակտման արդյունքը հանգեցրեց մարդկային աշխարհագրության մեջ երկու ճամբարների ստեղծմանը, որոնք շատերը համարում են անհաշտ, և որոնք աշխարհագրագետ Մեյ-Պո Կվանը նկարագրել է որպես «սոցիալ-մշակութային աշխարհագրություններ» և «տարածական-վերլուծական աշխարհագրություններ»[72]։

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ «Online Etymology Dictionary». Etymonline.com. Վերցված է 2009-04-17-ին.
  2. ↑ Montet, Pierre (2000), "Eternal Egypt"(Phoenix Press)
  3. ↑ 3,0 3,1 Kurt A. Raaflaub & Richard J. A. Talbert (2009). Geography and Ethnography: Perceptions of the World in Pre-Modern Societies. John Wiley & Sons. էջ 147. ISBN 978-1-4051-9146-3.
  4. ↑ Siebold, Jim Slide 103 Արխիվացված 2018-09-29 Wayback Machine via henry-davis.com – accessed 2008-02-04
  5. ↑ Catherine Delano Smith (1996). «Imago Mundi's Logo the Babylonian Map of the World». Imago Mundi. 8: 209–211. doi:10.1080/03085699608592846. JSTOR 1151277. pp.209
  6. ↑ Finel, Irving (1995). «A join to the map of the world: A notable discover»: 26–27. {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (օգնություն)
  7. ↑ Strabo, Geography, I, 1.
  8. ↑ James Rennell. The geographical system of Herodotus, examined and explained, by a comparison with those of other ancient authors and with modern geography. Bulmer, 1800. p672
  9. ↑ The Ancient History of Herodotus By Herodotus. p200. (cf., Asia is well inhabited; but from India eastward the whole country is one vast desert, unknown and unexplored).
  10. ↑ The Cambridge History of the British Empire. CUP Archive, 1963. p56
  11. ↑ Die Umsegelung Afrikas durch phönizische Schiffer ums Jahr 600 v. Chr. Geb (1800)
  12. ↑ Die umsegelung Asiens und Europas auf der Vega. Volume 2. By Adolf Erik Nordenskiöld. p148
  13. ↑ Geographical thought. By Lalita Rana. Concept Publishing Company, 2008. p6
  14. ↑ Russo, Lucio (2004). The Forgotten Revolution. Berlin: Springer. էջեր 273–277.
  15. ↑ Thompson, Logan Roman Roads Published in History Today Volume: 47 Issue: 2 1997
  16. ↑ Lewis, Michael J. T. Lewis Surveying Instruments of Greece and Rome Cambridge University Press, Cambridge, UK, 2001, p. 3.
  17. ↑ Thompson, Roman Roads
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 Anu Kapur (2002). Indian Geography: Voice of Concern. Concept Publishing Company.
  19. ↑ Diana L. Eck (2012). India: A Sacred Geography. Random House Digital, Inc.
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 20,3 Lalita Rana (2008). Geographical thought. Concept Publishing Company.
  21. ↑ 21,0 21,1 21,2 Needham, Volume 3, 500.
  22. ↑ Needham, Volume 3, 501.
  23. ↑ Needham, Volume 3, 512.
  24. ↑ Hsu, 90–93.
  25. ↑ Needham, Volume 3, 538–540.
  26. ↑ Needham, Volume 3, 508.
  27. ↑ 27,0 27,1 Hsu, 98.
  28. ↑ Jacques Gernet (1996 թ․ մայիսի 31). A History of Chinese Civilization. Cambridge University Press. էջեր 339–. ISBN 978-0-521-49781-7.
  29. ↑ Needham, Volume 3, 507–508.
  30. ↑ Needham, Volume 3, 517.
  31. ↑ 31,0 31,1 Needham, Volume 3, 514.
  32. ↑ 32,0 32,1 Needham, Volume 3, 510.
  33. ↑ 33,0 33,1 33,2 33,3 Needham, Volume 3, 511.
  34. ↑ 34,0 34,1 Needham, Volume 3, 524.
  35. ↑ Needham, Volume 4, Part 3, 661.
  36. ↑ «Article: The Representation of Lower Egypt (by Herbert Donner)». Արխիվացված է օրիգինալից 2013-09-29-ին. Վերցված է 2013-09-29-ին.
  37. ↑ Beatrice Nicolini, Penelope-Jane Watson, Makran, Oman, and Zanzibar: Three-terminal Cultural Corridor in the Western Indian Ocean (1799–1856), 2004, BRILL, 90-04-13780-7.
  38. ↑ Encyclopædia Britannica, 2008, O.Ed, Cosmas Indicopleustes.
  39. ↑ Yule, Henry (2005). Cathay and the way thither: being a collection of medieval notices of China. Asian Educational Services. էջեր 212–32. ISBN 978-81-206-1966-1.
  40. ↑ Miller, Hugh (1857). The Testimony of the Rocks. Boston: Gould and Lincoln. էջ 428.
  41. ↑ Encyclopædia Britannica, 2008, O.Ed, Cosmas Indicopleustes.
  42. ↑ Romeny, Bas ter Haar, Ed. Jacob of Edessa and the Syriac Culture of His Day Koninklijke Brill NV, Leiden, The Netherlands, 2008, p. 224
  43. ↑ Հայկական Սովետական Հանրագիտարան հատոր 1, 1974 թ
  44. ↑ Ա.Գ. Աբրահամյան և Գ.Բ. Պետրոսյան, ed. (1979). «Խոսք Երիցս Երանելի Ուսուցիչ Անանիա Շիրակացու՝ Իր Կյանքի Որպիսության Մասին -- Ինքնակենսագրություն». Անանիա Շիրակացի Մատենագրություն. Երևան: «Սովետական Գրող» հրատարակչություն. էջ 25-29.
  45. ↑ Young, M. J. L., J. D. Latham and R. B. Serjeant, Editors The Cambridge History of Arabic Literature: Religion, Learning and Science in the 'Abbasid Period Cambridge University Press, Cambridge, UK, 1990, p. 307
  46. ↑ Yarshater, Ehsan IRAN ii. IRANIAN HISTORY (2) Islamic period Vol. XIII, Fasc. 3, Originally Published: December 15, 2004 Last Updated: March 29, 2012, pp. 225–227
  47. ↑ Richard J. A. Talbert; Richard Watson Unger (2008). Cartography in Antiquity and the Middle Ages: Fresh Perspectives, New Methods. BRILL. էջ 129. ISBN 978-90-04-16663-9.
  48. ↑ Sonja Brentjes "International Encyclopedia of Human Geography: Cartography in Islamic Societies" Universidad de Sevilla, Sevilla, Spain, 2009, p. 421.
  49. ↑ E. Edson and Emilie_Savage-Smith, Medieval Views of the Cosmos, pp. 61–3, Bodleian Library, University_of_Oxford
  50. ↑ David A. King (1996), "Astronomy and Islamic society: Qibla, gnomics and timekeeping", in Roshdi Rashed, ed., Encyclopedia of the History of Arabic Science, Vol. 1, pp. 128–184 [153]. Routledge, London and New York.
  51. ↑ Bagrow, Leo History of Cartography Original publication: Precedent Publications, Chicago, 1985, pp. 56–57
  52. ↑ Hebert, John R. The Map That Named America Library of Congress Information Bulletin, September 2003, Accessed August 2013.
  53. ↑ Livingstone, David (1992). The Geographical Tradition. Oxford: Blackwell.
  54. ↑ Heffernan, Michael (2009). The Politics of Geography: Imperialism and Academic Geography in the Nineteenth Century. Blackwell. էջեր 29–33.
  55. ↑ 55,0 55,1 Վանիկ Աթոյան (2009). Աստղագիտության դասավանդման մեթոդիկայի հիմունքները. Տեսական և մասնավոր մասեր. Ստեփանակերտ: «Դիզակ պլյուս» հրատարակչություն. ISBN 9789939800677.
  56. ↑ Grafton, Anthony; Jardine, Lisa (1986). From Humanism to the Humanities: Education and the Liberal Arts in Fifteenth- and Sixteenth-Century Europe. Harvard University Press. էջեր 247–250.
  57. ↑ Hartshorne, Richard (1939). «The pre-classical period of modern geography». Annals of the Association of American Geographers. 29 (3): 35–48. doi:10.1080/00045603909357282 – via Taylor & Francis.
  58. ↑ Kerski, Joseph J. (2016). Interpreting Our World: 100 Discoveries That Revolutionized Geography. ABC-Clio. էջ 284. ISBN 9781610699204.
  59. ↑ Daum, Andreas W. (2024). Alexander von Humboldt: A Concise Biography. Trans. Robert Savage. Princeton, N.J.: Princeton University Press. էջեր 22–24, 32. ISBN 978-0-691-24736-6.
  60. ↑ Jackson, Stephen T. «Alexander von Humboldt and the General Physics of the Earth» (PDF). Science. Vol. 324. էջեր 596–597. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2019-04-12-ին. Վերցված է 2015-11-11-ին.
  61. ↑ Tobler, Waldo (1970). «A Computer Movie Simulating Urban Growth in the Detroit Region» (PDF). Economic Geography. 46: 234–240. doi:10.2307/143141. JSTOR 143141. S2CID 34085823. Արխիվացված է օրիգինալից (PDF) 2019 թ․ մարտի 8-ին. Վերցված է 2022 թ․ հուլիսի 22-ին.
  62. ↑ Tobler, Waldo (2004). «On the First Law of Geography: A Reply». Annals of the Association of American Geographers. 94 (2): 304–310. Bibcode:2004AAAG...94..304T. doi:10.1111/j.1467-8306.2004.09402009.x. S2CID 33201684. Վերցված է 2022 թ․ հուլիսի 22-ին.
  63. ↑ Cave, Edward, ed. (1749). Geography reformed: a new system of general geography, according to an Accurate Analysis of the science in four parts (2 ed.). St John's Gate, Clerkenwell. էջ 241. Վերցված է 2024 թ․ հունվարի 19-ին.
  64. ↑ Peet, Richard (2000). «Celebrating Thirty Years of Radical Geography». Environment and Planning A (անգլերեն). 32 (6): 951–953. Bibcode:2000EnPlA..32..951P. doi:10.1068/a32202. S2CID 128738768.
  65. ↑ Castree, Noel (2000). «Professionalisation, Activism, and the University: Whither 'Critical Geography'?». Environment and Planning A (անգլերեն). 32 (6): 955–970. Bibcode:2000EnPlA..32..955C. doi:10.1068/a3263.
  66. ↑ Tuan, Yi-fu, 1930- (1977). Space and place : the perspective of experience. Minneapolis. ISBN 0-8166-0808-3. OCLC 3126299.{{cite book}}: CS1 սպաս․ location missing publisher (link) CS1 սպաս․ բազմաթիվ անուններ: authors list (link) CS1 սպաս․ թվային անուններ: authors list (link)
  67. ↑ Melgaço, Lucas; Prouse, Carolyn (2017). «Milton Santos and the Centrality of the Periphery». In Melgaço, Lucas; Prouse, Carolyn; Brauch, Hans Günter (eds.). Milton Santos: A Pioneer in Critical Geography from the Global South (1 ed.). Springer. էջեր 5–10. ISBN 978-3-319-53825-9.
  68. ↑ Hepple, L. (1998). «Context, Social Construction and Statistics: Regression, Social Science and Human geography». Environment and Planning A. 30 (2): 225–234. Bibcode:1998EnPlA..30..225H. doi:10.1068/a300225. S2CID 144335512.
  69. ↑ 69,0 69,1 Graf, W. (1998). «Why Physical Geographers Whine so Much». The Association of American Geographers' Newsletter. 33 (8).
  70. ↑ Schuurman, Nadine (2000). «Trouble in the heartland: GIS and its critics in the 1990s». Progress in Human Geography. 24 (2): 569–590. doi:10.1191/030913200100189111. hdl:10214/1828.
  71. ↑ 71,0 71,1 Barnes, Trevor J. (2009). «"Not Only … But Also": Quantitative and Critical Geography». The Professional Geographer. 61 (3): 292–300. Bibcode:2009ProfG..61..292B. doi:10.1080/00330120902931937.
  72. ↑ 72,0 72,1 Kwan, Mei-Po (2004). «Beyond Difference: From Canonical Geography to Hybrid Geographies». Annals of the Association of American Geographers. 94 (4): 756–763. Bibcode:2004AAAG...94..756K. doi:10.1111/j.1467-8306.2004.00432.x.

Աղբյուրներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Bowen, M. (1981). Empiricism and Geographical Thought from Francis Bacon to Alexander von Humboldt. Cambridge University Press.
  • Casey, E. (2013). The Fate of Place: A Philosophical History. University of California Press.
  • Earle, C., Kenzer, M. S., & Mathewson, K. (Eds.). (1995). Concepts in Human Geography. Rowman & Littlefield Publishers.
  • Harley, J.B. and David Woodward. (eds.) The History of Cartography series Chicago: University of Chicago Press, 1987
  • Hsu, Mei-ling. "The Qin Maps: A Clue to Later Chinese Cartographic Development," Imago Mundi (Volume 45, 1993): 90-100.
  • Livingstone, D. (1993). The Geographical Tradition: Episodes in the history of a contested enterprise. Wiley-Blackwell.
  • Martin, Geoffrey J. All Possible Worlds: A History of Geographical Ideas. New York: Oxford University Press, 2005.
  • Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 3. Taipei: Caves Books, Ltd.
  • Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 4, Part 3. Taipei: Caves Books, Ltd.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Աշխարհագրության պատմություն» հոդվածին։
BNF: 11955443g · LCCN: sh85053991 · Microsoft: 2779179822 · NKC: ph484327
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Աշխարհագրության_պատմություն&oldid=10673977» էջից