Անօդոնտիա
.jpg)
| Ենթակատեգորիա | tooth agenesis, tooth abnormality, ատամների հիվանդություն, հիվանդություն | |
|---|---|---|
| Բժշկական մասնագիտություն | ստոմատոլոգիա | |
Անօդոնտիա, հազվադեպ հանդիպող գենետիկական համախտանիշ, բնութագրվում է բոլոր կաթնատամների կամ մշտական ատամների բնածին բացակայությամբ: Այն բաժանվում է երկու ենթախմբի՝ ամբողջական ատամնաշարի բացակայություն կամ որոշ ատամների բացակայություն: Այն կապված է մի խումբ մաշկային և նյարդային համախտանիշների հետ, որոնք կոչվում են էկտոդերմալ դիսպլազիաներ: Անօդոնտիան հիմնականում այլ համախտանիշների հետ զուգակցված է առաջանում, հազվադեպ առաձին: Հստակ պատճառ չկա անօդոնտիայի առաջացման համար: Արատն առաջանում է ատամնային թիթեղի խցանման հետևանքով սաղմնային զարգացման ընթացքում՝ պայմանավորված տեղային, համակարգային և գենետիկական գործոններով:
Մշտական ատամների բնածին բացակայությունը կարող է ի հայտ գալ հիպօդոնտիայի ձևով, որի դեպքում մեկ կամ երկու մշտական ատամ է բացակայում, կամ օլիգօդոնտիայի ձևով վեց կամ ավել ատամների բացակայությամբ: Առավել տարածված է բոլոր իմաստության ատամների և երրորդ աղորիքների բնածին բացակայությունը: Անօդոնտիան ատամների բնածին բացակայությունն է, որը կարող է հանդիպել որոշ կամ բոլոր ատամներում, մինչդեռ մասնակի անօդոնտիան (կամ հիպոդոնտիան), ընդգրկում է երկու ատամնաշար կամ միայն մշտական ատամնաշարի ատամները: Պոպուլյացիայի մոտավորապես 0.08-0.25%-ն ունի օլիգօդոնտիա[1]: Շատ հիվանդություններ անվանվել են այս անոմալիայի անունով՝ մասնակի անօդոնտիա, հիպօդոնտիա, օլիգօդոնտիա, բնածին բացակայություն, անօդոնտիա, երկկողմանի ապլազիա: Անոդոնտիան այն եզրույթն է, որն օգտագործվում է Միացյալ Նահանգների Ազգային բժշկական գրադարանի կողմից մշակված MEDLINE տվյալների բազայի Medical Subject Headings (MeSH) վերահսկվող բառապաշարում։ Մշտական ատամներից անգամ մեկի բնածին բացակայությունը բավականին տարածված ատամնաբուժական անոմալիա է և կարող է հանգեցնել ծամիչ, խոսքի և էսթետիկ ֆունկցիայի, ինչպես նաև կծվածքի խանգարման: Կողմնային կտրիչների բացակայությունը կարծրատիպային է: Այս ատամների բացակայություն ունեցող մարդիկ համարվում են սոցիալապես ագրեսիվ համեմատ անօդոնտիա ունեցողների[2]: Անօդոնտիան ավելի քիչ է տարածված, քան հիպօդոնտիան, որը կաթնատամների դեպքում կազմում է 0.1-0.7%, իսկ մշտական ատամների դեպքում՝ 3-7.5%[3]:
Նշաններ և ախտանիշներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Անօդոնտիայի գլխավոր նշանն այն է, որ մինչև 12 տարեկանը երեխան չունի զարգացած մշտական ատամներ: Մեկ այլ նշան է կաթնատամների բացակայությունը, երբ երեխան հասնում է 12-13 ամսական հասակի[4]:
Ախտանիշները, որոնք կապված են անօդոնտիայի հետ, ընդգրկում են ալոպեցիան, քրտնագեղձերի սակավությունը, շրթունքի կամ քիմքի ճեղքվածքը և եղունգների բացակայությունը: Այս ախտանիշները սովորաբար առկա են, քանի որ անօդոնտիան սովորաբար կապված է էկտոդերմալ դիսպլազիայի հետ: Հազվադեպ, երբ էկտոդերմալ դիսպլազիա չի լինում, այդ անօդոնտիան առաջանում է անհայտ գենետիկական մուտացիայի պատճառով[4]:
Պատճառ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Անօդոնտիան սովորաբար առաջանում է էկտոդերմալ դիսպլազիայի հետ միասին: Էկտոդերմալ դիսպլազիան համախտանիշների խումբ է, որտեղ երկու կամ ավելի էկտոդերմալ ծագման կառուցվածքներ ունեն ոչ նորմալ զարգացում: Հազվադեպ դեպքերում եթե էկտոդերմալ դիսպլազիան բացակայում է, այդ ժամանակ անօդոնտիան առաջանում է անհայտ գենետիկական մուտացիայի հետևանքով: Չնայած որևէ հատուկ գեն չի հայտնաբերվել, բայց կան մի քանի տարբեր գեներ կապված անօդոնտիայի հետ, այդ թվում EDA,EDAR և EDARADD գեները: Այլ գեների օրինակներ են MSX1, PAX9, IRF6, GREM2, ASIN2, LRP6, SMOC2, LTBP3, PITX2 և WNT10B: WNT10B գենը համարվում է գլխավոր գեն, որը կապված է հիպօդոնտիայի և օլիգոդոնտիայի հետ: Եթե անօդոնտիան առկա է ծնողներից մեկի մոտ, հավանականությունը ժառանգելու մեծանում է[4]:
Մեխանիզմ և ախտաֆիզիոլոգիա
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Անօդոնտիան գենետիկական խանգարում է, որը սովորաբար առաջանում է այլ համախտանիշի հիման վրա: Հետևանքները կարող են լինել տարբեր, կախված այն բանից, թե որ գենն է ժառանգվել: Հստակ պարզ չէ, թե որ հատուկ գենն է անմիջական պատճառը, բայց հայտնի է որ մի քանի գեներ կարող են դեր ունենալ ժառանգման գործընթացում: Այս և սրա հետ կապված խանգարումների դեպքում ընգրկված են տարբեր գեներ: Հիմնական ներառված գեններն են՝ EDA, EDAR և EDARADD: Ժառանգվում են մեկ գործող և մեկ չգործող գեներ, ընդ որում մեկը հիվանդ ծնողից, մյուսը՝ ոչ հիվանդ ծնողից, ինչը հանգեցնում է երեխայի կողմից գենետիկական խանգարումը ժառանգելու 50% հավանակության: Անօդոնտիան առանձին ազդեցություն չի ունենում այլ մարմնամասերի վրա, բացի ատամների բացակայությունից[4]:
Փոխկապակցված համախտանիշներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Հիպօդոնտիան և անօդոնտիան հաճախ ասոցացվում են բազմաթիվ գենետիկական խանգարումների և համախտանիշների հետ, մոտավորապես 70: էկտոդերմալ ախտահարման հետ համախտանիշները հիմնական պատճառն են անօդոնտիայի առաջացման համար: Դրանցից են Ռիգերի, Ռոբինսոնի և օջախային մաշկային հիպոպլազիան: Երեք համախտանիշները, որոնք ունեն անօդոնտիայի դասական նշաններ օկուլոմանդիբուլոդիսցեֆալիան, մեզոէկտոդերմալ դիսպլազիան և էկտոդերմալ դիսպլազիան են: Օկուլոմանդիբուլոդիսցեֆալիայի դեպքում չկան մշտական ատամներ, բայց կան ժամանակավոր ատամներ: Մեզոէկտոդերմալ դիսպլազիայի ախտանիշներն են անօդոնտիան և հիպօդոնտիան: Իսկ էկտոդերմալ դիսպլազիայի դեպքում առկա է նաև օլիգոդոնտիա:
Ախտորոշում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Անօդոնտիան կարող է ախտորոշվել այն ժամանակ, երբ երեխայի մոտ չեն զարգանում ատամներ 12- 13 ամսականներում կամ երբ մինչև 10 տարեկանը երեխայի մոտ չեն զարգանում մշտական ատամները: Ատամնաբույժը կարող է օգտագործել ռենտգեն հետազոտությունը, օրինակ պանորամային պատկերը տեսնելու համար, կան արդյոք զարգացող ատամներ: Բարձր ռիսկ կա նաև, որ երեխայի մոտ կզարգանա անօդոնտիա, եթե ծնողները նույնպես ունեն: Անօդոնտիան կախտորոշվի, եթե բացակայում են բոլոր մշտական ատամները: Եթե բացակայի մեկից հինգ ատամ, կախտորոշվի հիպօդոնտիա, վեց կամ ավել ատամի բացակայության դեպքում՝ օլիգօդոնտիա[4]:
Բարդություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Բարդությունները անօդոնտիայի ժամանակ կարող են տարբեր լինել, բայց հիմնականում կապված են էսթետիկ տեսքի, խոսքի և ծամիչ ֆունկցիայի հետ: Բարդություններ կարող են առաջանալ ատամնային իմպլանտների տեղադրման հետ կապված, երբ պրոցեսի ընթացքում վնասվում են հարևան ատամները: Չնայած հազվադեպ է հանդիպում, բայց որոշ բարդություններ կարող են առաջանալ կապված իմպլանտի պտուտակի թուլացման կամ ցավոտ տեղերի առաջացման հետ[5]:
Կանխարգելում և բուժում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Անօդոնտիան հնարավոր չէ կանխարգելել, քանի որ այն գենետիկական խանգարում է: Պրոթեզային փոխարինումը բացակայող ատամի հնարավոր է իրականացնել ատամնային իմպլանտների կամ պրոթեզների միջոցով[6]: Այս բուժումը հաջող եղանակ է անօդօնտիա ունեցող բուժառուներին հաճելի էսթետիկ տեսք ապահովելու համար: Իմպլանտային պրոթեզների կիրառումը ստորին ծնոտում խորհուրդ է տրվում երիտասարդ բուժառուներին, քանի որ ապացուցվել է, որ այն բարելավում է դիմային գանգի աճը, սոցիալական զարգացումը և արտաքին տեսքը: Հետազոտությունը, որը հիմնվում է այս փաստի վրա աշխատել է էկտոդերմալ դիսպլազիա ունեցող անհատների հետ, հետևյալ տարիքային խմբերում մինչև 11, 11-ից 18 և 18-ից բարձր: Հետազոտության արդյունքում պարզվել է, որ ատամնային իմպլանտների տեղադրման ձախողումների ռիսկը մեծ է 18 տարեկանից փոքր հիվանդների դեպքում[5]: Ընդհանուր առմամբ իմպլանտային պրոթեզների կիրառումը գործառութային, էսթետիկ և հոգեբանական տեսակետից ավելի շատ առավելություններ ունի, քան ավանդական պրոթեզների կիրառումը[7]:
Կանխատեսում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Անօդոնտիա ախտորոշված հիվանդների մոտ սպասվում է նորմալ կյանքի տևողություն։ Երբ անօդոնտիան ախտորոշվում է, ատամնային իմպլանտները կամ պրոթեզները պետք է կրել, որպեսզի բուժվի այս խանգարումը: 88.5-100% հավանականություն կա, որ ատամնային իմպլանտների տեղադրումը կլինի հաջող էկտոդերմալ դիսպլազիայով կամ ատամի ագենեզիայով հիվանդների մոտ, եթե տեղադրվեն 18 տարեկանից հետո:
Համաճարակաբանություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Անօդոնտիայի տարածվածությունը անհայտ է, բայց այն բավականին հազվադեպ հանդիպող համախտանիշ է: Մշտական ատամների անօդոնտիան հանդիպում է պակաս քան 2-8% ընդհանուր պոպուլյացիայի մոտ, իսկ կաթնատամների դեպքում 0.1-0.7%: Սեռը և ազգությունը դեր չեն խաղում անօդոնտիայի դեպքում[8]:
Հետազոտություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]2016 թվականին հետազոտություն է կատարվել և վեց տարեկան տղա երեխայի մոտ ախտորոշվել է անօդոնտիա[9] : Ընտանեկան պատմության մեջ անօդոնտիա բացակայում է, և բուժառուն էկտոդերմալ դիսպլազիայի ախտանիշներ չի ունեցել[9]: Դիտարկման արդյունքում հաստատվել է հիպօդոնտիայի առկայություն վերին ծնոտային աղեղում և միակ առկա ատամները եղել են ձախ առաջին կաթնատամ աղորիքը և երկու կողմից երկրորդ կաթնատամ աղորիքները: Նաև հետազոտվել է հիվանդի թշային լորձաթաղանթը, քիմքը, բերանի հատակը և դրանք եղել են նորմալ[9]: Բուժառուն շարունակել է օրալային(բերանացի) վերականգնումը, որի ընթացքում նա պետք է կրեր շարժական պրոթեզներ: Սկզբնական շրջանում հիվանդը ունենում էր դժվարություններ կրելու հետ կապված, մինչև աստիճանաբար սովորել է հարմարվել դրանց: Ծնողները հայտնել են, որ ատամների պահպանման հետ կապված որևէ խնդիր չկա և սկսել են ամսական այցելություններ կատարել՝ ատամների ծկթումը կամ անհրաժեշտ ճշգրտումները վերահսկելու համար[9]: Նկատվել է խոսքի հմտությունների, հաղորդակցության և ինքնագնահատականի բարելավում պրոթեզների կրելուց հետո:
Մեկ այլ հետազոտություն 2013 թվականին է կատարվել: Ութ տարեկան երեխայի մոտ հայտնաբերվել է բացակայող ատամ, ծամման և խոսքի դժվարացում, ինչպես նաև էկտոդերմալ դիսպլազիայի ախտանիշներ[10]: Երեխայի հայրը նշում է ընտանիքում հաստատված բացակայող ատամների դեպքեր: Բուժառուն նաև ունեցել է տաք սննդի նկատմամ զգայունություն, քրտինքի բացակայություն, ունքերի և թարթիչների բացակայություն, հիպերպիգեմնտացիա և այլ էկտոդերմալ ախտանիշներ[10]: Ամբողջական հետազոտությունից հետո հիվանդի մոտ ախտորոշվել է լրիվ անօդոնտիա: Հիվանդի բուժումը իրականացվել է լրիվ շարժական պրոթեզների միջոցով[10]: Երբ հիվանդը սկսել է կրել պրոթեզները դիմագիծը և արտաքին տեսքը բարելավվել են: Նրան նաև նշանակվել է ամեն վեց ամիսը մեկ պարբերական այցելություն: Ակնառու առաջըթաց է գրանցվել ծամելու և խոսքի գործընթացում[10]:
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ Zhou, Mengqi; Zhang, Hong; Camhi, Heather; Seymen, Figen; Koruyucu, Mine; Kasimoglu, Yelda; Kim, Jung-Wook; Kim-Berman, Hera; Yuson, Ninna M. R.; Benke, Paul J.; Wu, Yiqun; Wang, Feng; Zhu, Yaqin; Simmer, James P.; Hu, Jan C-C. (2021-11-12). «Analyses of oligodontia phenotypes and genetic etiologies». International Journal of Oral Science (անգլերեն). 13 (1). doi:10.1038/s41368-021-00135-3. ISSN 1674-2818. PMC 8484616. PMID 34593752.
- ↑ Shaw, William C. (1981 թ․ ապրիլ). «The influence of children's dentofacial appearance on their social attractiveness as judged by peers and lay adults». American Journal of Orthodontics. 79 (4): 399–415. doi:10.1016/0002-9416(81)90382-1. ISSN 0002-9416. PMID 6939333.
- ↑ Laskaris, George (2000). Color Atlas of Oral Diseases in Children and Adolescents (անգլերեն). Thieme. ISBN 9780865777897.
- 1 2 3 4 5 «Tooth Agenesis». NORD (National Organization for Rare Disorders) (ամերիկյան անգլերեն). Վերցված է 2020-12-16-ին.
- 1 2 Yap, Alan K. W.; Klineberg, Iven (May–June 2009). «Dental implants in patients with ectodermal dysplasia and tooth agenesis: a critical review of the literature». The International Journal of Prosthodontics. 22 (3): 268–276. ISSN 0893-2174. PMID 19548409.
- ↑ Borzabadi-Farahani; A (2012 թ․ դեկտեմբեր). «Orthodontic considerations in restorative management of hypodontia patients with endosseous implants». Journal of Oral Implantology. 38 (6): 779–791. doi:10.1563/AAID-JOI-D-11-00022. PMID 21728818.
- ↑ de Santé, Haute Autorité (2010), Traitement implantoprothétique de l'adulte atteint d'agénésies dentaires multiples liées à une maladie rare [Treatment of multiple missing teeth in adults with rare diseases by using implant-supported denture] (ֆրանսերեն), Paris
{{citation}}: CS1 սպաս․ location missing publisher (link) - ↑ Vahid-Dastjerdi E, Borzabadi-Farahani A, Mahdian M, Amini N (2010). «Non-syndromic hypodontia in an Iranian orthodontic population». J. Oral Sci. 52 (3): 455–461. doi:10.2334/josnusd.52.455. PMID 20881340.
- 1 2 3 4 Rathee, Manu; Malik, Poonam; Dua, Madhuri; Yadav, Vikas (2016). «Early functional, esthetic, and psychological rehabilitation of preschool child with nonsyndromic oligodontia and anodontia in mixed dentition stage through conservative systematic approach: A case report with 5-year follow-up». Contemporary Clinical Dentistry. 7 (2): 232–235. doi:10.4103/0976-237X.183051. ISSN 0976-237X. PMC 4906870. PMID 27307674.
- 1 2 3 4 Ladda, R; Gangadhar, SA; Kasat, VO; Bhandari, AJ (2013). «Prosthodontic Management of Hypohidrotic Ectodermal Dysplasia with Anodontia: A Case Report in Pediatric Patient and Review of Literature». Annals of Medical and Health Sciences Research. 3 (2): 277–281. doi:10.4103/2141-9248.113679. ISSN 2141-9248. PMC 3728879. PMID 23919206.
| ||||||||||
