Անագ (արեւմտահայերէն)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Անագ[1]` քիմիական տարր է, քիմիական նշանը՝ Sn (լատիներէն՝ Stannum-էն), կարգահամարը՝ 50, ատոմական զանգվածը՝ 118.69։

Պատմութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ստոյգ յայտնի չէ, թէ մարդն առաջին անգամ երբ ծանոթցած է անագին։ Անագը եւ ատոր համաձուլուածքները յայտնի են մարդկութեանը հնագոյն ժամանակներէն։ Անագի մասին կը յիշատակուէ Հին Կտակարանին մէջ։ Անագը պղինձի հետ միասին եղած է պրոնզի բաղադրիչ, որը կ'ենթադրուէ, որ օգտագործուած է մեր թւարկութիւնէն աւելի քան 4000 տարի առաջ։ Իսկ հենց անագ մետաղի հետ մարդը ծանոթցած է շատ աւելի ուշ՝ մեր թվարկութեան 800-ականներուն։ Մաքուր անագէն հնին կը պատրաստէին սպասք եւ զարդեր, լայն կիրառություն ունէին պրոնզե իրերը։
Պրոնզը դեղին էր, շատ ամուր եւ գեղեցիկ։ Ատկէ կը ձուլէին արձանիկներ, կը կռէին սուրեր, կը պատրաստէին աշխատանքային գործիքներ ու ամանեղէն, կը հատէին դրամ։ Մարդկութեան պատմութեան մի ամբողջ դարաշրջան ստացած է «Պրոնզի դար» անունը

Բնութեան Մէջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Քասիտերիթ բիւրեղը անագի ստացման հիմնական հանքանիւթն է

Բնութեան մէջ կը հանդիպի միացութիւններու ձեւով, որոնցմէ կարեւորը անագաքարն է (քասիտերիտ)՝ ՏոO2։ Անագի հիմնական հանքանիւթը քասիտերիտն է՝ SnO2, որ կը պարունակէ մինչեւ 78.8% անագ։ Աւելի հազւադեպ բնութեան մեջ կը հանդիպէ ստանինը (անագե հրաքար)՝ Cu2FeSnS4 (27.5% Sn)։

Անագը քիչ տարածուած մետաղ է։ Երկրակեղեւին տարածուածութեամբ ան կը զբաղեցնէ 47րդ տեղը: Պարունակութիւնը երկրակեղեւին մէջ կը կազմէ 4.10-3% (ըստ զանգուածի)։ Բնութեան մէջ անագը կը հանդիպէ միացութիւններու ձեւով, որոնցմէ կարեւորներն են անագաքարը (քասիտերիթ) եւ անագակրակաքարը (սթանին)։ Անագը գոյութիւն ունի 3 բիւրեղական ձեւերով։ Ամէնակայունը սպիտակ կամ b-անագն է. 13, 2օC-ից ցածր ջերմաստիճաններին այն կը փոխակերպուէ մոխրագոյն փոշիի կամ I-անագի։ Որքան ցածր է ջերմաստիճանը, այնքան մեծ է այդ փոխարկման (յայտնի է «անագի ժանտախտ» անունով) արագութիւնը։ 161օC-էն բարձր ջերմաստիճաններուն անագը կը փոխարկուէ փխրուն կամ g-անագի։

Բնագիտական Յատկութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Անագի համաշխարհային պաշարները
(թօն, 2011)[2]
Երկիր Պաշարներ
Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետություն Չինաստան 1 500 000
Մալայզիա Մալայզիա 250 000
Պերու Փերու 310 000
Ինդոնեզիա Ինտոնեզիա 800 000
Բրազիլիա Պրազիլ 590, 000
Բոլիվիա Պոլիվիա 400 000
Ռուսաստան Ռուսիոյ դաշնութիւն 350 000
Ավստրալիա Աւստրալիա 180 000
Թաիլանդ Թայլանտ 170 000
  Այլ 180 000
  Ընդհանուր 4 800 000

Անագը սպիտակ, արծաթափայլ, կռելի, փափուկ արծաթափայլ մետաղ մըն է։ Հալման ջերմաստիճանը՝ 231, 9 °C, եռմանը՝ 2362 °C։ Յայտնի են անագի α (խտութիւնը՝ 5846.6 քկ/մ3) եւ β (խտութիւնը՝ 7298.4 քկ/մ3) ալոտրոպային ձեւափոխութիւնները։ 13.2 °C-էն ցածր ջերմաստիճաններին β անագը կը փոխակերպուէ մոխրագոյն փոշիի, որը կիսահաղորդչային յատկութիւններ ունեցող α անագն է։

Անագը սովորական պայմաններին քիմիապէս կայուն Է, օդին մէջ դանդաղ կը խամրէ օքսիտի բարակ թաղանթով պատուելու պատճառաւ։ Քիմիական միացութիւններուն մէջ անագը կ'ըլլայ քառարժէք եւ երկարժէք։ Երկարժէք անագը դիւրութեամբ կ'օքսիտանայ՝ վերածուելով քառարժէք անագի։
Անագին յատկանիշներն են՝

  • Խտութիւնը 20 °С պինդ վիճակին՝ 7.3 կ/սմ³, հեղուկ վիճակին՝ 6.98 կ/սմ³,
  • Հալման ջերմաստիճանը՝ 231.9 °С, եռմանը՝ 2600 °С,
  • Ջերմունակությունը՝ հեղուկ վիճակին՝ 20°С - 226 Ճ/(քկ•К)
  • Ջերմահաղորդականութւնը 20 °С-ին՝ 65, 8 Վտ/(մ•К);

Քիմիական Յատկութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարրերու պարբերական համակարգի 4րդ խումբի քիմիական տարր է: Արտաքին ելեկտրոնային մակերեւոյթի համաձեւութիւնն է 5s²5p²։ Միացութիւններուն մէջ անագը կը դրսեւորէ +2 եւ +4 օքսիտացման աստիճաններ (արժէքականութիւները համապատասխանաբար՝ II եւ IV)։ Փոլինկի սանդղակով անագի էլեկտրաբացասականութիւնը կը կազմէ 1.96, այսինքն ան կը գտնուէ մետաղներու եւ ոչ մետաղներու միջեւ պայմանական սահմանին։ Վերջինս β-ճառագայթող է, կիսատրոհման պարբերութիւնը շատ մեծ է՝ T1/2 = 1016•1017 տարի։ Անագը սպիտակ, արծաթափայլ, կռելի, փափուկ մետաղ մըն է։

Կիրառութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

60% անագէն եւ 40% կապարէն բաղկացած զոդանիւթի լար:
  • Անագը կ'օգտագործէ պահածոյի երկաթեայ տուփերու անագապատման, զոդանւթեր, համաձուլուածքներ ստանալու համար։ Սա մետաղին հակաքորոզիական յատկութեամբ է պայմանաւորուած առարկաներու, ամանեղէնի, ժապաւեններու, մետաղալարերու պատումն անագի բարակ շերտով։ Իւրաքանչիւր ռատիոգծապատկերին մէջ տեսնել կարելի է հարիւրաւոր հպակներ, որոնք անագե զոդանիւթի փոքրիկ սառած կաթիլներ են եւ իրար կը միացնեն մանրամասերը եւ հոսանքի լաւ հաղորդիչներ են։
  • Կ'օգտագործուեն որպէս պոլիվինիլքլորիտի կայունացուցիչներ, քաուչուքներու հակաօքսիտներ եւ խթանիչներ՝ պոլիուրէթաններու ստացման համար, ինչպէս նաեւ թուղթի արդիւնաբերութեան եւ անասնաբուժութեան մէջ։

Ծանoթագրութիւններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]