Ամֆիսա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Բնակավայր
հուն․՝ Άμφισσα
Amfissa apopsi.jpg
ԵրկիրՀունաստան Հունաստան
ԲԾՄ180 մետր
Բնակչություն6919 մարդ (2011)[1]
Ժամային գոտիUTC+2 և UTC+3
Հեռախոսային կոդ22650
Փոստային ինդեքսներ331 00
Պաշտոնական կայքamfissa.gr
##Ամֆիսա (Հունաստան)
Red pog.png

Ամֆիսա[2] (հուն․՝ Άμφισσα[3]), փոքր քաղաք Հունաստանում։ Գտնվում է ծովի մակերևույթից 180 մետր բարձրության վրա[4], Լամիայից 41 կիլոմետր դեպի հարավ գտնվող Գյոնայի ստորոտին[5], Լևադիայից 44 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևմուտք, Դելփիքից 12 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևմուտք, Նաֆպակտոսից 50 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևելք և Աթենքից 132 կիլոմետր դեպի հյուսիս-արևմուտք։ Համայնքի վարչական կենտրոնը (դիմա) Դելփիքը և Ֆոկիդան ծայրամասային միավորը Կենտրոնական Հունաստանի ծայրամասում։ Բնակչությունը 6919 բնակիչների 2011 թվականի մարդահամարի համաձայն[3]։ Տարածքը 61,961 քառակուսի կիլոմետր[4]։

Քաղաքի արեւելյան ծայրամասում անցնում է 27 ազգային ճանապարհը, Եվրոպական E65 երթուղու մի մասը։ Քաղաքի նավահանգիստը փոքր Իտեյա քաղաքն է, որը գտնվում է Ամֆիսայից 13 կմ հարավ։

Քաղաքը հանդիսանում է հելլենիստական ուղղափառ եկեղեցու Ֆոկիդյան միտրոպոլիայի վարչական կենտրոնը։ Քաղաքում հնագիտական թանգարան կա[6]։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Լուի Դյուպրե։ Հույնը Սալոնի պատերին դրոշ է տեղադրում։

Ամֆիսան Օզոլի Լոկրիդի ամենակարևոր քաղաքն էր։ Հնության զարգացմանը նպաստել է մանրախիճի նեղ անցումից դուրս գալու ռազմավարական դիրքը, որը գտնվում է Ֆոկիդայում։ Ամֆիսան գտնվում է բնական միջանցքի հարավային մասում, որը գտնվում է Կենտրոնական Հունաստանի Արևելյան մասում Էտայի և Գյոնայի լեռներից արևմուտքում, Կալիդրոմոնում և Պառնասում, Արևելքում և կապում է Միկենյան շրջանի Կորնթոսի ծոցը և Մալիակոս ծոցը։ Ըստ Պավսանիասի՝ քաղաքը պարտական է իր անունով՝ Նիմֆե Ամֆիսեին՝ միֆական թագավոր Մակարի դստերը՝ Էոլայի որդուն[7]։ Ամֆիսան չի հիշվում Հոմերոսի կողմից։ Ստրաբոնը հաղորդում է հին քաղաքի մասին[8]։ Ծաղկում է դասական, հելլենիստական և վաղ հռոմեական ժամանակաշրջաններում[5]։

Հնագիտական վկայությունների համաձայն՝ բնակության հետքերը գոյություն ունեն երկրաչափական շրջանից։ Ամֆիսայի բարգավաճման մասին են վկայում ամրացված Ակրոպոլիսը և քաղաքի պատերը, որոնք կազմում էին հին քաղաքի պաշտպանական համակարգի կենտրոնը։ Հնում այն հայտնի էր Կիրայի հետ պատերազմով՝ Ապոլլոնին նվիրված Կիրայի հարթավայրի պատճառով[9]։ Պելոպոնեսյան պատերազմին ամֆիսացիները մասնակցել են սպարտացիների կողմից[10]։ Մ. թ. ա. չորրորդ դարում Ամֆիսայի և դելփյան ամֆիկտիոնիայի միջև ռազմական կոնֆլիկտ է տեղի ունեցել դելփյան սրբավայրերի և հողերի նկատմամբ վերահսկողության համար։ Այդ իրադարձությունները մակեդոնացի թագավոր Փիլիպոս II-ին առիթ են տվել միջամտել Հարավային Հունաստանի գործերին։ Ամֆիսային մեղադրել են սրբապղծության մեջ, քանի որ նրանք մշակել են Կիրրայի արգելոցային հարթավայրը և այստեղ հիմնել բնակավայր[11], հայտարարել են Երրորդ սրբազան պատերազմը՝ Փիլիպպոս II-ի գլխավորությամբ, որը գրավել և ավերել է Ամֆիսան մ. թ. ա. 338 թվականին։ Քաղաքը վերակառուցվել և մարտնչել է Էտալոնյան միության կազմում, որպեսզի արտացոլի Բալկանիա գալերի ներխուժումը (մ. թ. ա. 279 թվական) և հռոմեացիների հարձակումը, որոնք անարդյունք պաշարել են քաղաքը (մ. թ. ա. 190 թվական)։ Ամֆիսայի բնակչությունն աճել է Ակցիումի ճակատամարտում հռոմեացիների հաղթանակից հետո (մ. թ. ա. 31 թվական)։ Ամֆիսան կարևոր քաղաք է մնացել մինչև վաղ քրիստոնեական շրջան[5][7][11]։

Ֆրանկոկրատիայի շրջանում քաղաքը պատկանում էր Սալոնիկի թագավորությանը և դարձել բարոնության կենտրոն, ֆրանսիական և ավելի ուշ Կատալոնիայի տիրակալների տիրապետություն, որոնք նրան տվել էին լատ.՝ La Sole անունը։ Միջնադարում ստացել է Սալոնա (Σάλωνα) անվանումը, այսպես է կոչվել օսմանյան տիրապետության ժամանակաշրջանում և հետագա տարիներին[5]։

Հունատանի հեղափոխություն առաջին օրերին՝ 1821 թվականի մարտի 27-ին, Սալոնան գրավվել է Գալաքսիդիոնից ապստամբների ջոկատով՝ Պանուրյասի գլխավորությամբ։ Ապրիլի 10-ին հանձնվել է Սալոնային դղյակը, որտեղ թաքնվել էին թուրքերը[12][13]։

Բնակչություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տարի Բնակչություն, մարդ
1991 7329[14]
2001 7212[14]
2011 6919[3]

Բնիկներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Քրիստոս Կարուզոս (1900-1967 թվականներ)՝ պատմագետ։
  • Սթելիոս Կսեֆլուդաս (1902-1984 թվականներ)՝ գրող։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Απογραφή Πληθυσμού - Κατοικιών 2011 (հուն.)Ελληνική Στατιστική Αρχή, 2011.
  2. А́мфиса Словарь географических названий зарубежных стран / отв. ред. А. М. Комков. — 3-е изд., перераб. и доп. — М. : Недра, 1986. — С. 7—31.
  3. 3,0 3,1 3,2 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ stat անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  4. 4,0 4,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ pl անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Α. Τσαρούχα (2012)։ «Άμφισσα. Ιστορικό»։ Οδυσσέας (հունարեն)։ Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού։ Վերցված է 2018-03-23 
  6. Α. Τσαρούχα (2012)։ «Αρχαιολογικό Μουσείο Άμφισσα. Περιγραφή»։ Οδυσσέας (հունարեն)։ Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού։ Վերցված է 2018-03-23 
  7. 7,0 7,1 Павсаний. Описание Эллады. X, 38, 2
  8. Страбон. География. IX,3,4
  9. Павсаний. Описание Эллады. X, 37, 4—5
  10. Фукидид. История. III, 101
  11. 11,0 11,1 Քաղվածելու սխալ՝ Սխալ <ref> պիտակ՝ lub անվանումով ref-երը տեքստ չեն պարունակում:
  12. «Η άδολη και ενωτική μορφή της Επανάστασης του 1821, Πανουργιάς» (հունարեն)։ Newsbeast.gr։ 2017-03-24։ Վերցված է 2018-04-08 
  13. Οπλαρχηγούς Πανουργιάς (1759 ή 1767-1834)(հուն.) // Στρατιωτική Ιστορία. —Αθήνα, 2002. — В. 74. — С. 79. Архивировано из первоисточника 21 Հոկտեմբերի 2016.
  14. 14,0 14,1 «Μόνιμος και Πραγματικός Πληθυσμός της Ελλάδος. Σύνολο Ελλάδος, νομοί, δήμοι/κοινότητες, δημοτικα/κοινοτικά διαμερίσμα και οικισμοί. Απογραφές πληθυσμού 2001 και 1991» (հունարեն)։ Ελληνική Στατιστική Αρχή։ Արխիվացված է օրիգինալից 2006-07-16-ին։ Վերցված է 2017-06-22 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]