Jump to content

Ամբրոսիուս Հյուբրեխտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ամբրոսիուս Հյուբրեխտ
հոլ.՝ Ambrosius Arnold Willem Hubrecht[1]
Դիմանկար
Ծնվել էմարտի 2, 1853(1853-03-02)[2][3][1][…]
ԾննդավայրՌոտերդամ, Հարավային Հոլանդիա, Նիդերլանդներ[1][4]
Մահացել էմարտի 21, 1915(1915-03-21)[2][3][1][…] (62 տարեկան)
Մահվան վայրՈւտրեխտ, Նիդերլանդներ[1]
Քաղաքացիություն Նիդերլանդների Թագավորություն
ԿրթությունՈւտրեխտի համալսարան, Հայդելբերգի համալսարան, Լեյդենի համալսարան և Էրլանգեն-Նյուրնբերգի համալսարան
Գիտական աստիճանդոկտորի աստիճան[4]
Մասնագիտությունկենսաբան, բժիշկ, կենդանաբան, գրող, չարորաբան, պրոֆեսոր և համալսարանի դասախոս
ԱշխատատուՈւտրեխտի համալսարան[1], Լեյդենի համալսարան[5] և Ուտրեխտի համալսարան[4]
Զբաղեցրած պաշտոններrector of Utrecht University?
Պարգևներ և
մրցանակներ
ԱնդամությունՆիդերլանդական արվեստների և գիտությունների թագավորական ակադեմիա
ԵրեխաներPaul Hubrecht?
 Ambrosius Arnold Willem Hubrecht Վիքիպահեստում

Ամբրոսիուս Առնոլդ Վիլեմ Հյուբրեխտ (հոլ.՝ Ambrosius Arnold Willem Hubrecht, մարտի 2, 1853(1853-03-02)[2][3][1][…], Ռոտերդամ, Հարավային Հոլանդիա, Նիդերլանդներ[1][4] - մարտի 21, 1915(1915-03-21)[2][3][1][…], Ուտրեխտ, Նիդերլանդներ[1]), հոլանդացի կենդանաբան և սաղմնաբան։ 1883 թվականից Նիդեռլանդների գիտությունների թագավորական ակադեմիայի անդամ, Ուտրեխտի համալսարանի ռեկտոր՝ 1901/1902 ուսումնական տարում։ Վեց արտասահմանյան համալսարանների պատվավոր դոկտոր (Դուբլին, Սուրբ Անդրեաս, Քեմբրիջ, Գլազգո (Մեծ Բրիտանիայի և Իռլանդիայի Միացյալ Թագավորություն), նաև Գիսեն (Գերմանական կայսրություն ) և Փրինսթոն (ԱՄՆ))[6]: Անգլիայի, Բելգիայի, Ֆրանսիայի, Գերմանիայի, Ռուսաստանի և ԱՄՆ-ի ակադեմիաների և գիտական ընկերությունների անդամ[7]։

Կենսագրություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վաղ տարիներ (1853–1875)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ամբրոսիուս Հյուբրեխտը ծնվել է Ռոտերդամում 1853 թվականին ներքին գործերի նախարարության գլխավոր քարտուղար Պոլ Ֆրանսուա Հյուբրեխտի (հոլ.՝ Paul François Hubrecht ) և Մարիա Պրյուս վան դեր Հովենի (հոլ.՝ Maria Pruys van der Hoeven) ընտանիքում: 1865-1869 թվականներին նա սովորել է բարձրագույն աշխարհիկ դպրոցում, որն ավարտելուց հետո ընդունվել է Դելֆտի տեխնոլոգիական դպրոց, սակայն մեկ տարի անց տեղափոխվել է Ուտրեխտի համալսարան՝ կենսաբանություն ուսումնասիրելու։ Համալսարանում նրա ուսուցիչներն են եղել Պիտեր Հարթինգը և Ֆրանցիսկոս Դոնդերսը[8]։

Դիսերտացիայի պաշտպանությանը նախորդող 1873/1874 ուսումնական տարին անցկացրել է Լեյդենի համալսարանում՝ Էմիլ Զելենկայի ղեկավարությամբ, ինչպես նաև Նեապոլի կենդանաբանական կայանում, որտեղ եղել է Նիդեռլանդներից եկած առաջին ուսանողը։ Այս ժամանակահատվածում զբաղվել է նեմերտինների հետազոտություններով և հանդիպել է կենդանաբաններ Անտոն Դորնի և Ռեյ Լանկեստերի հետ, որոնց հետ կապ է պահել ողջ կյանքի ընթացքում[9]։

1874 թվականին Հուբրեխտը Պիտեր Հարթինգի գլխավորությամբ պաշտպանել է (հոլ.՝ Aanteekeningen over de anatomie, histologie en ontwikkelingsgeschiedenis van eenige Nemertinen) իր դիսերտացիան նեմերտինների կառուցվածքի և զարգացման կենսաբանության վերաբերյալ։ Այս ուսումնասիրության հիմքում ընկած են նեապոլիտանական նյութերը[10]: Պաշտպանությունից հետո Հյուբրեխտը որոշ ժամանակով վերսկսել է համագործակցությունը Էմիլ Զելենկայի հետ, այս անգամ՝ Էրլանգենի համալսարանում[11]:

Լեյդեն (1875-1882)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1875 թվականին Հյուբրեխտը ստանձնել է Լեյդենի բնական պատմության ազգային թանգարանի ողնաշարավորների հավաքածուի պահապանի պաշտոնը և վերահսկել է ձկների հավաքածուն։ Թանգարանում աշխատելու ընթացքում նա հրատարակել է մի քանի հոդվածներ ձկների, երկկենցաղների և սողունների մասին[12]։ Հյուբրեխտը ակտիվորեն զբաղվել է ողնաշարավորների դասական համեմատական անատոմիայի՝ Կարլ Գեգենբաուրի հետ և հաճախել է նրա դասախոսություններին Հայդելբերգի համալսարանում, որի արդյունքում հրատարակել է իր սեփական ուսումնասիրությունը՝ «Beitrag zur kenntniss der Kopfskeletts der Holocephalen» («Ամբողջագլուխ ձկների գլխի կմախքի ուսումնասիրություն»)[13][14]: 1878–1879 թվականներին Հուբրեխտը մի քանի ամսով լքել է թանգարանը և աշխատել է Նեապոլում, որտեղ՝ կենդանաբանական կայանում վերսկսել է նեմերտինների ուսումնասիրությունները[14][12]։

Հուբրեխտը շարունակել է աշխատել թանգարանում մինչև 1882 թվականի սեպտեմբերը, երբ նրան այս պաշտոնում փոխարինել է Ռյուտգեր Հորստը (հոլ.՝ Rutgerus Horst, 1849-1930): Յոթ տարվա ընթացքում Հուբրեխտը զգալի աշխատանք է կատարել թանգարանի կատալոգի վրա՝ ավելացնելով ձկների ավելի քան 4000 և երկկենցաղների ու սողունների ավելի քան 3500 նմուշ, ինչպես նաև վերանայելով չորացրած ձկների լայնածավալ հավաքածուն։ Վճռորոշ դեր է խաղացել թանգարանի կողմից հոլանդացի ձկնաբան Պիտեր Բլեքերի (1819–1878) հավաքածուի ձեռքբերման գործում, որը կազմել է մոտ 18,000 նմուշ[15]։

Ուտրեխտ (1882-1915)

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Հյուբրեխտը գործընկերների հետ Քեմբրիջի համալսարանում (Հին դպրոցների շենքի առջև), 1898թ.

1882 թվականի աշնանը Հյուբրեխտը իր ուսուցիչ Պիտեր Հարթինգին փոխարինել է որպես կենդանաբանության և համեմատական անատոմիայի պրոֆեսոր Ուտրեխտի համալսարանում, պաշտոն, որը նա զբաղեցրել է մինչև 1910 թվականը։ Նրա գործունեության հիմնական ուղղությունն այս ժամանակահատվածում ողնաշարավորների համեմատական սաղմնաբանությունն է եղել։ 1890–1891 թվականներին Նիդեռլանդների թագավորական ֆիզիկական ընկերության հրավերով այցելել է Նիդերլանդական Արևելահնդկաստան, որտեղ հավաքել է կաթնասունների, հիմնականում միջատակերների և պրոսիմիանների սաղմնաբանության վերաբերյալ ընդարձակ նյութեր[16][17]: Նա համեմատական սաղմնաբանության ոլորտում ընդհանրացումներ է ներկայացրել 1896 և 1907 թվականներին Փրինսթոնի համալսարանում (Նյու Ջերսի, ԱՄՆ) կարդացած մի շարք դասախոսությունների ժամանակ։ Այս նյութերը հետագայում հրապարակվել են նրա «The Descent of the Primates» (1897) և «Die Säugestierontogenese in ihrer Bedeutung für die Phylogenie der Wirbeltiere» (1909) աշխատություններում[16]։

1910 թվականին Հուբրեխտը բաժնի ղեկավարությունը հանձնել է իր ուսանող Հյուգո Նիրշտրասին (հոլ.՝ Hugo Frederik Nierstrasz 1872–1937) իր կյանքի վերջին հինգ տարիներն անցկացրել է համեմատական սաղմնաբանության արտակարգ պրոֆեսորի պաշտոնում, որը ստեղծվել է հատուկ նրա համար։ 1911 թվականին հիմնադրել է Սաղմնաբանության միջազգային ինստիտուտը։ 1912 և 1914 թվականներին մասնակցել է Ալժիրում և Հարավային Աֆրիկայում կատարած արշավախմբերին, որոնցից վերջինից ստիպված է եղել շուտ վերադառնալ Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկսելու պատճառով[18][19]։

Ամուսնություն, երեխաներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1878 թվականի աշնանը Նեապոլ կատարած իր ուղևորությունից կարճ ժամանակ առաջ, Հյուբրեխտն ամուսնացել է Յոհաննա Մարիա Մոլուոթերի հատ (հոլ.՝ Johanna Maria Molewater 1853—1937)[20]։ Լեյդեն վերադառնալուց հետո զույգն ունեցել է երկու որդի։ Պոլ Ֆրանսուա Հյուբրեխտը ( հոլ.՝ Paul François Hubrecht (1880–1929) հետագայում դարձել է երկրաբան։

Մահ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հյուբրեխտը մահացել է աթերոսկլերոզից 1915 թվականի մարտի 21-ին՝ Ուտրեխտում[21][22]:

Գիտության մեջ ներդրում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հուբրեխտը կարծես թե, առաջին նեմերտինների հետազոտողն է եղել, որն օգտագործել է սերիական միկրոհատումներ։ Հետագայում այս մեթոդը դարձել է հիմնականը անողնաշարավորների այս խմբի ուսումնասիրության մեջ, որոնք ունեն արտաքին բնութագրերի համեմատաբար փոքր բազմազանություն[23]: Հուբրեխտը շարունակել է նեմերտինների մանրամասն ուսումնասիրությունները 1874 թվականից մինչև 1880-ականների վերջը, վերանայել է նրանց բազմազանությունը, դրել է ժամանակակից տաքսոնոմիայի հիմքը[23], ինչպես նաև առաջ է քաշել նեմերտինների և ողնաշարավորների ֆիլոգենետիկ մոտիկության մասին յուրօրինակ վարկած[24][25][26][27]։

Հուբրեխտը կաթնասունների սաղմնային զարգացման մի շարք դասական ուսումնասիրություններ է անցկացրել՝ որպես օրինակ օգտագործելով ոզնիներին և ցուլերին։ Ներմուծել է «բլաստոցիստ» տերմինը[28]:

Հիշողություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1916 թվականին որոշվել է Ուտրեխտի տանը նրա անունով լաբորատորիա հիմնել։ 1960 թվականին Հյուբրեխտի լաբորատորիան տեղափոխվել է Ուտրեխտի մեկ այլ մասում գտնվող նոր շենք, իսկ 2007 թվականին վերանվանվել է Հյուբրեխտի ինստիտուտ։ Ներկայումս հետազոտության հիմնական ոլորտը զարգացման կենսաբանությունն ու ցողունային բջիջների հետազոտությունն է[29]:

Ամբրոսիուս Հուբրեխտի պատվին նրա գործընկերներն ու ուսանողները անվանակոչել են մի շարք տաքսոններ՝

  • Hubrechtia Bürger, 1892, ինչպես նաև ածանցյալ անվանումը Parahubrechtia Gibson et Sundberg, 1999 — պալեոնեմերտինի սեռեր
  • Hubrechtella Bergendal, 1902 — պալեոնեմերտինի սեռ
  • Lineus hubrechti (Langerhans, 1880) — հետերոնեմերտինի տեսակ
  • Valencinina hubrechti Senz, 2001 — հետերոնեմերտինի տեսակ
  • Protopelagonemertes hubrechti (Brinkmann, 1917) — նեմերտինների տեսակ
  • Punnettia hubrechti Stiasny-Wijnhoff, 1926 — նեմերտինների տեսակ
  • Eunoe hubrechti (McIntosh, 1900) — Polynoidae ըտանիքի բազմանդամ որդերի տեսակ
  • Lagisca hubrechti (McIntosh, 1900) — Polynoidae ըտանիքի բազմանդամ որդերի տեսակ
  • Dinomenia hubrechti Nierstrasz, 1902 — սոլեգոնաստրերի տեսակ

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 Catalogus Professorum Academiae Rheno-Traiectinae
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Ambrosius Arnold Willem Hubrecht — 2009.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 ՎԱԳԹԱ նախկին անդամներ
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Onze Hoogleeraren (նիդերլ.) — Rotterdam: Nijgh & Van Ditmar, 1898. — P. 179. — 363 p.
  5. ↑ Leidse Hoogleraren (նիդերլ.)
  6. ↑ «Ambrosius Arnold Willem Hubrecht». www.biografischportaal.nl. Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  7. ↑ «KNAW Historisch Ledenbestand | Digitaal Wetenschapshistorisch Centrum» (հոլանդերեն). 2024 թ․ դեկտեմբերի 13. Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  8. ↑ «Hubrecht A.A.W.». Catalogus professorum (հոլանդերեն). Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  9. ↑ «Hoogleraren · Leidse hoogleraren vanaf 1575». hoogleraren.universiteitleiden.nl. Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  10. ↑ «Hubrecht A.A.W.». Catalogus professorum (հոլանդերեն). Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  11. ↑ «Hoogleraren · Leidse hoogleraren vanaf 1575». hoogleraren.universiteitleiden.nl. Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  12. ↑ 12,0 12,1 DBNL. «Inhoudsopgave van Onze hoogleeraren». DBNL (հոլանդերեն). Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  13. ↑ «Hubrecht A.A.W.». Catalogus professorum (հոլանդերեն). Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  14. ↑ 14,0 14,1 «Hoogleraren · Leidse hoogleraren vanaf 1575». hoogleraren.universiteitleiden.nl. Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  15. ↑ DBNL. «Inhoudsopgave van Onze hoogleeraren». DBNL (հոլանդերեն). Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  16. ↑ 16,0 16,1 «Hubrecht A.A.W.». Catalogus professorum (հոլանդերեն). Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  17. ↑ «Hoogleraren · Leidse hoogleraren vanaf 1575». hoogleraren.universiteitleiden.nl. Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  18. ↑ «Hubrecht A.A.W.». Catalogus professorum (հոլանդերեն). Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  19. ↑ «Hoogleraren · Leidse hoogleraren vanaf 1575». hoogleraren.universiteitleiden.nl. Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  20. ↑ «Hoogleraren · Leidse hoogleraren vanaf 1575». hoogleraren.universiteitleiden.nl. Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  21. ↑ «Hubrecht A.A.W.». Catalogus professorum (հոլանդերեն). Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  22. ↑ Anatomische Gesellschaft.; Gesellschaft, Anatomische (1915). Anatomischer Anzeiger. Vol. bd. 48 (1915-1916). Jena: G. Fischer.
  23. ↑ 23,0 23,1 «AMBROSIUS ARNOLD WILLEM HUBRECHT» (PDF).
  24. ↑ «Hubrecht A.A.W.». Catalogus professorum (հոլանդերեն). Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  25. ↑ Linnean Society of London.; London, Linnean Society of (1912). Proceedings of the Linnean Society of London. Vol. v. 125-127 (1912-1915). London: Published for the Linnean Society of London by Academic Press [etc.]
  26. ↑ «l. b. holthuis» (PDF).
  27. ↑ Niederländisches Archiv für Zoologie. Vol. Bd.3. (1876-1877). Haarlem: A.C. Kruseman; Leiden : E.J. Brill; Leipzig : C.F. Winter. 1876.
  28. ↑ «Hoogleraren · Leidse hoogleraren vanaf 1575». hoogleraren.universiteitleiden.nl. Վերցված է 2025 թ․ հուլիսի 10-ին.
  29. ↑ «Hubrecht, Ambrosius Arnold Willem (1853-1915)».
Վիքիցեղերն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ամբրոսիուս Հյուբրեխտ» հոդվածին։
Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Ամբրոսիուս Հյուբրեխտ» հոդվածին։
 ⛭ 
  Թեմատիկ կայքեր
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Ամբրոսիուս_Հյուբրեխտ&oldid=10461749» էջից