Jump to content

Աղեղնավոր Ա

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Աղեղնավոր-ն և նրա շրջակայքը, ինչպես երևում է 90 սմ ալիքի երկարությամբ Very Large Array ռադիոհեռադիտակի միջոցով։

Աղեղնավոր Ա-ն (անգլ.՝ Sagittarius A (Sgr A)), ռադիոազդանշանների բարդ համալիր, որը գտնվում է Ծիր Կաթին գալակտիկայի կենտրոնում և պարունակում է գերզանգվածային սև խոռոչ։ Այն տեղակայված է Կարիճ և Աղեղնավոր համաստեղությունների միջև և թաքնված է տեսանելի լույսի ալիքներում՝ գալակտիկայի պտտվող թևերում գտնվող հսկայական տիեզերական փոշու ամպերի հետևում։ Այս փոշոտ գոտին, որը Արևի դիտակետից ծածկում է գալակտիկական կենտրոնը, նաև պատճառ է «Գերազանց Մթագնում» կոչվող երևույթի՝ գալակտիկայի պայծառ ուռուցիկ հատվածում։

Այս ռադիոաղբյուրը բաղկացած է երեք բաղադրիչից՝ գերհզոր աստղի պայթյունից առաջացած մնացորդ Աղեղնավոր Ա Արևելք, պտուտաձև կառուցվածք ունեցող Աղեղնավոր Ա Արևմուտք, և չափազանց պայծառ ու խիտ ռադիոաղբյուր Աղեղնավոր Ա աստղ, որը գտնվում է պտուտաձև կառուցվածքի կենտրոնում։ Աղեղնավոր Ա Արևելքը ամենամեծն է, Արևմուտքը՝ դրա ներսում՝ մի փոքր կենտրոնից շեղված, իսկ Ա աստղը գտնվում է Արևմուտքի կենտրոնում

Հայտնաբերում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1933 թվականի ապրիլին ռադիոաստղագիտության հիմնադիրներից մեկը՝ Կարլ Յանսկին, հայտնաբերել է, որ ռադիոազդանշան է գալիս դեպի Ծիր Կաթինի կենտրոնը այն ուղղությունից, որտեղ գտնվում է Աղեղնավոր համաստեղությունը[1]։ Նրա դիտարկումները չէին ընդգրկում այն հարավային սահմանը, որտեղ, ինչպես այժմ հայտնի է, գտնվում է Գալակտիկական կենտրոնը[2]։

Ջեք Փիդինգթոնը և Հարի Մինետը Ավստրալիայի Սիդնեյ քաղաքում գտնվող Փոթս Հիլ ջրամբարի ռադիոահետազոտական կայանում կատարված դիտարկումների արդյունքում հայտնաբերել են առանձին և պայծառ ռադիոաղբյուր՝ «Աղեղնավոր-Կարիճ» ուղղությամբ[3]։ Հետագա ուսումնասիրություններ, որոնք կատարվել են Դովեր Հեյթսում տեղակայված 24 մետրանոց (80 ֆուտ) ռադիոհեռադիտակով, թույլ են տվել այս աղբյուրը նույնացնել որպես հավանական Գալակտիկական կենտրոն, ինչն արձանագրվել է նամակում՝ հրապարակված «Բնություւն» (անգլ.՝ Nature) ամսագրում[4]։

«Աղեղնավոր Ա» անվանումը առաջին անգամ օգտագործվել է 1954 թվականին՝ Ջոն Քրաուսի, Սյեն-Չին Կոյի և Շոն Մեթի կողմից[5], երբ նրանք ընդգրկել են այդ օբյեկտը ռադիոաղբյուրների ցուցակում, որը կազմվել էր Օհայոյի պետական համալսարանի ռադիոհեռադիտակով՝ 250 մեգահերց հաճախականությամբ կատարված դիտարկումների հիման վրա։ Այդ ժամանակվա ընդունված ավանդույթի համաձայն՝ ռադիոաղբյուրներին տրվում էին անուններ՝ ըստ համաստեղության և այդ համաստեղության ներսում պայծառության կարգի՝ մեծատառերով։ «Ա» տառը նշանակում էր տվյալ համաստեղության ամենապայծառ ռադիոաղբյուրը։

Աղեղնավոր Ա Արևելք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Աղեղնավոր Ա Արևելքը գերհզոր աստղի պայթյունից (սուպերնովայից) մնացած աստղագիտական մնացորդ է, որը գտնվում է շուրջ 7 լուսատարի հեռավորության վրա Աղեղնավոր Ա աստղից, և տարածվում է մոտավորապես 27 լուսատարի տրամագծով։ Այս մնացորդը առաջացել է պայթյունից, որը տեղի է ունեցել մոտ 1,000-ից 10,000 տարի առաջ[6]։ Թեև սկզբում այդ մարմնի դասակարգումը որպես սուպերնովայի մնացորդ վիճարկվում էր, սակայն այնտեղ արձանագրված ծանր տարրերի, մասնավորապես մանգանի և երկաթի, ինչպես նաև նիկելի և երկաթի հարաբերակցությունների բարձր արժեքները համապատասխանում են տեսական մոդելներին[7]։

Ծանր տարրերի արտազատման գծերը ռենտգենյան ճառագայթման տիրույթում վկայում են, որ պայթյունը հնարավոր է եղել է ոչ ստանդարտ՝ Iax տիպի սուպերնովա, որը կարող է լինել իր տեսակի մեջ առաջինը, երբևէ դիտված Ծիր Կաթինում[7]։

Աղեղնավոր Ա Արևելքի կառուցվածքը տարբերվում է դիտարկվող սպեկտրային տիրույթների միջև։ Ռադիոալիքներում ամենապայծառ հատվածները գտնվում են արտաքին եզրերին, մինչդեռ ռենտգենյան ճառագայթներում առավել պայծառ է նրա կենտրոնական հատվածը[6]։ Այս կառուցվածքային տարբերությունները, ամենայն հավանականությամբ, պայմանավորված են սուպերնովայի մնացորդի փոխազդեցությամբ՝ գալակտիկական կենտրոնում առկա խիտ միջաստղային միջավայրի հետ[8]։

Առանձին ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ տվյալ տարածքում հավանաբար առկա է գերծանրաբեռնված պլազմա, ինչը բնորոշ չէ աստղային պայթյունի մնացորդներին։ Սա կարող է վկայել այն մասին, որ մնացորդը զարգացել է անսովոր եղանակով՝ պայթյունից հետո անցնելով յուրահատուկ փուլեր, ինչպիսիք են՝ աղեղնավոր Ա աստղի կողմից առաջացած լիցքավորված մասնիկների իոնացումը, արագ սառեցումը կամ ջերմային փոխազդեցությունները հարակից նյութի հետ[9]։

Կա վարկած, որ Աղեղնավոր Ա Արևելքը առաջացել է այն աստղի պայթյունից, որը չափազանց մոտ էր անցել կենտրոնական սև խոռոչին և այդ պատճառով ենթարկվել էր ձգողական սեղմման[8]։

Աղեղնավոր Ա Արևմուտք

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
Աղեղնավոր Ա Արևմուտքի ներքին մասի մակերեսային պայծառությունը և արագությունների դաշտը։

Աղեղնավոր Ա Արևմուտքը նման է երեք թևանի պտուտակի՝ ինչպես մենք տեսնում ենք Երկրից։ Ուստի այն անվանում են նաև «Փոքր պտուտակ»։ Սակայն իրականում այն այդպես չի ձգվում երեք ուղղությամբ։ Այն կազմված է մի քանի փոշու և գազի ամպերից, որոնք պտտվում են և ընկնում դեպի Աղեղնավոր Ա աստղը՝ շատ մեծ արագությամբ, անգամ 1000 կիլոմետր վայրկյանում։ Այս ամպերի մակերեսը լիցքավորված է։ Այս լիցքավորման պատճառը կենտրոնում գտնվող շատ զանգվածային աստղերն են, որոնցից հայտնաբերվել է ավելի քան 100-ը։

Աղեղնավոր Ա Արևմուտքը շրջապատված է զանգվածային, խտացած մոլեկուլյար գազի պարանաձև շերտով, որը կոչվում է Գալակտիկայի կենտրոնական սկավառակ։ Արևմտյան թևի ամպի շարժումները ցույց են տալիս, որ այն նախկինում պատկանել է այդ սկավառակի խիտ ամպերին, բայց որոշ պատճառներով, հնարավոր է աստղային պայթյունի ազդեցությամբ, այն շեղվել և ընկել է ներքև։ Արևմտյան թևը պայծառ գծի նման ձգվում է հյուսիսից դեպի հարավ, սակայն այն տարածվում է նաև արևելք և երևում է որպես թույլ լույս։

Արևմտյան ծիծեռնակը, որը չի երևում պատկերում, համարվում է այդ կենտրոնական սկավառակի ներսի լիցքավորված մակերեսը։ Արևելյան թևը և խաչաձև գիծը կարծես երկու մեծ ամպեր են, նման արևմտյան թևին, բայց այլ ուղեծրում են։ Կարծիք կա, որ յուրաքանչյուրն ունի մոտ 20 արեգակնային զանգված։

Այս մեծ ամպերի մեջ կարելի է տեսնել նաև շատ փոքր ամպեր ու անցքեր։ Առավել առանձնահատուկ է Փոքր խոռոչը, որը, կարծես, առաջացել է մեծ աստղերից մեկի ուժեղ քամու ազդեցությամբ, բայց այդ աստղը դեռ չի հայտնաբերվել։

Աղեղնավոր Ա*

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
«Event Horizon Telescope»-ի կողմից լուսանկարված Աղեղնավոր Ա* գերզանգվածային սև խոռոչը[10]

Աստղագետները այժմ ունեն ապացույցներ, որ գալակտիկայի կենտրոնում կա գերզանգվածային սև խոռոչ[11]։ Աղեղնավոր Ա* համարվում է այդ գերզանգվածային սև խոռոչի ամենահավանական գտնվելու վայրը։ Չիլիում գտնվող Հիանալի Մեծ Տեսադաշտը և Հավայան կղզիներում տեղակայված Քեկ հեռադիտակը հայտնաբերել են, որ աստղերը պտտվում են Աղեղնավոր Ա*–ի շուրջ՝ ավելի մեծ արագություններով, քան գալակտիկայի մյուս աստղերը։ Մասնավորապես՝ S2 կոչվող աստղը մոտիկ անցման ժամանակ պտտվել է շուրջը արագությամբ, որը գերազանցել է 5000 կիլոմետր վայրկյանում[12]։

2014 թվականին գազային G2 ամպը անցել է Աղեղնավոր Ա* տարածքով և, չնայած տեսական կանխատեսումներին, չի անհետացել իրադարձությունների հորիզոնից ներս, այլ փոխարենը փշրվել է։ Սա հուշում է, որ G2–ն և ավելի վաղ նկատված G1 գազային ամպը միգուցե աստղային մնացորդներ են, որոնց ձգողական դաշտը ավելի ուժեղ է, քան սովորական գազային ամպերինը[13][14]։

2019 թվականի սեպտեմբերին գիտնականները հայտնաբերել են, որ Աղեղնավոր Ա*–ը նախորդ տարվա ընթացքում նորմայից շատ ավելի արագ կլանել է մոտակա նյութերը։ Հետազոտողները ենթադրեցին, որ սա կարող է նշանակում է, որ սև խոռոչը մտնում է նոր զարգացման փուլ, կամ այն, որ Աղեղնավոր Ա*–ը հեռացրել է G2 ամպի արտաքին շերտը՝ այն անցման ժամանակ[15]։

Մշակութային կյանքում

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • 2014 թվականի Elite: Dangerous տիեզերական սիմուլյատորային տեսախաղում խաղացողները կարող են ճանապարհորդել դեպի Աղեղնավոր Ա*, որի հետ կապված նվաճում կա խաղի Xbox One և PlayStation տարբերակներում։
  • «Համայնք» հեռուստաշոուում Փիրս Հոթորնը նշում է, որ իր կարծիքով Աղեղնավոր Ա*-ն միակ սև խոռոչն է, որն արժե ուսումնասիրել։
  • Սեյլոր Մուն մանգայի վերջին հատվածում «Աղեղնավոր զրո աստղը» ներկայացվում է որպես Գալակտիկայի խառնուրդի գտնվելու վայրը՝ հորինված մի առարկա, որը համարվում է Ծիր Կաթին գալակտիկայի ողջ կյանքի ծննդավայրը[16]։

Գրականություն

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  • Melia, Fulvio (2003). The Black Hole in the Center of Our Galaxy. Princeton, NJ / Oxford: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-09505-9.

Արտաքին հղումներ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ

[խմբագրել | խմբագրել կոդը]
  1. ↑ «Karl Jansky: The Father of Radio Astronomy». 2012 թ․ օգոստոսի 29. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հունիսի 28-ին. Վերցված է 2019 թ․ հունվարի 27-ին.
  2. ↑ Goss, W. M.; McGee, R. X. (1996). «The Discovery of the Radio Source Sagittarius A (Sgr A)». The Galactic Center, Astronomical Society of the Pacific Conference Series. 102: 369. Bibcode:1996ASPC..102..369G.
  3. ↑ Piddington, J. H.; Minnett, H. C. (1951 թ․ դեկտեմբերի 1). «Observations of Galactic Radiation at Frequencies of 1200 and 3000 Mc/s». Australian Journal of Scientific Research A. 4 (4): 459. Bibcode:1951AuSRA...4..459P. doi:10.1071/CH9510459.
  4. ↑ McGee, R. X.; Bolton, J. G. (1954 թ․ մայիսի 1). «Probable observation of the galactic nucleus at 400 Mc./s». Nature. 173 (4412): 985–987. Bibcode:1954Natur.173..985M. doi:10.1038/173985b0. ISSN 0028-0836. S2CID 4188235.
  5. ↑ Kraus, J. D.; Ko, H. C.; Matt, S. (1954 թ․ դեկտեմբեր). «Galactic and localized source observations at 250 megacycles per second». The Astronomical Journal. 59: 439–443. Bibcode:1954AJ.....59..439K. doi:10.1086/107059. ISSN 0004-6256 – via The ADS.
  6. 1 2 Ehlerová, S.; Palouš, J.; Morris, M. R.; unsch, R. W\"; Barna, B.; Vermot, P. (2022 թ․ նոյեմբերի 8). «How to create SGR a East». Astronomy & Astrophysics. 668: A124. arXiv:2211.04232. doi:10.1051/0004-6361/202244682.
  7. 1 2 Zhou, Ping; Leung, Shing-Chi; Li, Zhiyuan; Nomoto, Ken’ichi; Vink, Jacco; Chen, Yang (2021 թ․ փետրվարի 1). «Chemical Abundances in Sgr A East: Evidence for a Type Iax Supernova Remnant». The Astrophysical Journal. 908 (1): 31. arXiv:2006.15049. Bibcode:2021ApJ...908...31Z. doi:10.3847/1538-4357/abbd45. ISSN 0004-637X.
  8. 1 2 Maeda, Y.; Baganoff, F. K.; Feigelson, E. D.; Morris, M.; Bautz, M. W.; Brandt, W. N.; Burrows, D. N.; Doty, J. P.; Garmire, G. P.; Pravdo, S. H.; Ricker, G. R.; Townsley, L. K. (2002 թ․ մայիսի 10). «AChandra Study of Sagittarius a East: A Supernova Remnant Regulating the Activity of Our Galactic Center?». The Astrophysical Journal. 570 (2): 671–687. arXiv:astro-ph/0102183. Bibcode:2002ApJ...570..671M. doi:10.1086/339773. S2CID 18482187.
  9. ↑ XRISM Collaboration; Audard, Marc; Awaki, Hisamitsu; Ballhausen, Ralf; Bamba, Aya; Behar, Ehud; Boissay-Malaquin, Rozenn; Brenneman, Laura; Brown, Gregory V; Corrales, Lia; Costantini, Elisa; Cumbee, Renata; Diaz-Trigo, Maria; Done, Chris; Dotani, Tadayasu (2025 թ․ փետրվարի 1). «Overionized plasma in the supernova remnant Sagittarius A East anchored by XRISM observations». Publications of the Astronomical Society of Japan. 77 (1): L1–L8. doi:10.1093/pasj/psae111. ISSN 2053-051X.
  10. ↑ «Astronomers reveal first image of the black hole at the heart of our galaxy». Event Horizon Telescope. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մայիսի 12-ին. Վերցված է 2022 թ․ մայիսի 12-ին.
  11. ↑ Black hole confirmed in Milky Way Արխիվացված 2009-02-15 Wayback Machine, Ghosh, Pallab, BBC News. 2008-12-09. Retrieved 2008-12-10.
  12. ↑ «Surfing a Black Hole - Star Orbiting Massive Milky Way Centre Approaches to within 17 Light-Hours». www.eso.org. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ հոկտեմբերի 16-ին. Վերցված է 2011 թ․ մայիսի 16-ին.
  13. ↑ Lemonick, Michael (2014 թ․ նոյեմբերի 6). «Black Hole Fails to Destroy Mystery Cosmic Cloud». National Geographic. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ դեկտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 26-ին.
  14. ↑ Cowen, Ron (2017 թ․ մարտի 2). «It's Snack Time in the Cosmos». The New York Times. Արխիվացված է օրիգինալից 2017 թ․ մարտի 2-ին. Վերցված է 2022 թ․ դեկտեմբերի 26-ին.
  15. ↑ Devlin, Hannah (2019 թ․ սեպտեմբերի 13). «Black hole at centre of galaxy is getting hungrier, say scientists». The Guardian (բրիտանական անգլերեն). ISSN 0261-3077. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ սեպտեմբերի 17-ին. Վերցված է 2019 թ․ սեպտեմբերի 18-ին.
  16. ↑ Takeuchi, Naoko (1997). Prety Soldier Sailor Moon: Volume 18. Tokyo: Kodansha. ISBN 4061788582.
Ստացված է «https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=Աղեղնավոր_Ա&oldid=10425788» էջից