Ակարներ (կենդանիներ)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ակարներ (կենդանիներ)
Peacock mite, Tuckerella sp.jpg
Դասակարգում
Թագավորություն  Կենդանիներ (Animalia)
Ենթաթագավորություն  Երկկողմանի համաչափ կենդանիներ (Bilateria)
Ինֆրաթագավորություն Նախաբերաններ (Protostomia)
Վերնաբաժին Ecdysozoa
Տիպ/Բաժին Հոդվածոտանիներ (Arthropoda)
Ենթատիպ Chelicerata
Դաս Սարդակերպեր (Arachnida)
Ենթադաս Ակարներ (կենդանիներ) (Acari)
Leach, 1817

Ակարներ (լատ.՝ Acari), սարդակերպերի դասին պատկանող հոդվածոտանիների ենթադաս[1]: Դասի ամենաբազմադամ խումբն է. ներկայումս նկարագրված է 54 հազար տեսակ՝ ներառյալ 144 տեսակի բրածոներ[2]: Ակարներն իրենց պատմական զարգացման ընթացքում ձեռք են բերել միկրոսկոպիկ փոքր չափեր, ինչը թույլ է տվել յուրացնել բուսական մնացորդներով հարուստ բնահողի վերին շերտերը: Կենդանաբանության այն ոլորտը, որն ուսումնասիրում է ակարներին, կոչվում է ակարոլոգիա[3]:

Նկարագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ակարների մեծ մասն ունի մարմի փոքր և միկրսկոպիկ չափեր՝ 0,08-1 միլիմետր (օրինակ՝ բնահողային և Ֆիտոֆագ տեսակները, մեղուների շնչափողերի և մարդու մաշկի մակաբույծները): Որոշ մակաբույծների էգերի մարմնի չափերը կարող է հասնել 10-20 միլիմետրի՝ կաթնասունների արյունը ծծելու արդյունքում[4]: Իրանն ամբողջական է կամ բաժանված է երկու մասի: Սովորաբար ունեն 6 զույգ վերջույթ, որոնցից 4-ը մեծահասակների մեծ մասի մոտ ոտքերն են (թրթուրները, որպես կանոն, վեցոտանի են): Ոտքերի հոդերն են կոնքը, ազդրը, ծունկը, սրունքը և թաթը: Ոտքը (ծայրային հոդը) սովորաբար զինված է ճանկերով և ցողունավոր ծծորդներով: Առջևի վերջույթների զույգը հելիցերներներն են, նրանք չանչանման են (կրծող) կամ ձևավորում են ծակող-կտրող բերանային կազմություններ: Երկրորդ զույգը պեդիպալպներն են, որոնք նույնպես մտնում են բերանի օրգանների կազմի մեջ։ Ամենապարզունակ ակարների մոտ նրանք ազատ են, բայց բնորոշ դեպքում աճում են հիմքերով, և հելիցերների ու որոշ այլ մարմնի մասերի հետ միասին ձևավորում են «գլուխը», որը շարժուն կերպով կապված է իրանին: Ազատ պեդիպալպների ծայրերը ծառայում են որպես շոշափուկներ կամ բռնողական հարմարանքներ: Սովորաբար ունենում են 4 պարզ աչք, բայց տարբեր տեսակների մոտ աչքերի թիվը կարող է տարբեր լինել և տատանվել զրոյից մինչև հինգի սահմաններում[5]: Որոշ ընտանիքներին պատկանող ներկայացուցիչների մարմինը փափուկ է՝ մաշկային խիտինե ծածկույթով, մյուսներինը պաշտպանված է պինդ վահաններով կամ զրահներով։

Միայն համեմատաբար ոչ մեծ թվով տեսակներ են վերաբերում մակաբույծներին կամ մարդու հիվանդությունների տարածողներին, իսկ ոչ մակաբույծ ձևերը հաճախ առաջացնում են մաշկի գրգռում: Տեսակների մեծամասնությունը դետրիտոֆագեր կամ գիշատիչներ են: Սնվելով քայքայված օրգանիկայով՝ նրանք հողե որդերի նման, կարևոր դեր են խաղում հողի հումուսի ձևավորման գործում։ Որոշ ակարներ սնվում են մշակաբույսերի հյութով և պատկանում են գյուղատնտեսության վնասատուների շարքին:

Argasidae վերնաընտանիքի ներկայացուցիչների մոտ հանդիպում է օմովամպիրիզմի երևույթը, երբ քաղցած առանձնյակը հարձակվում է կուշտ «եղբայրակցի» վրա և սնվում նրա խմած արյունով։ Ակարները կարող են բնակվել ինչպես խոտում, այնպես էլ ցածր բույսերի և տարբեր ցածր ծառերի վրա:

Դասակարգում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իքսոդային ակարների ընտանիքի ներկայացուցիչ, արու (երկարություն՝ 2 միլիմետր)
Brevipalpus phoenicis

Ակարների ֆիլոգենեզը բանավեճերի առարկա է: Դասակարգման համար առաջարվել են մի քանի սխեմաներ: Օրինակ՝ A Manual of Acarology-ի (2009) երրորդ հրատարակությունն ակարներին բաժանում է 6 կարգի, որոնք խմբավորված են երկու վերնակարգերի մեջ հետևյալ կերպ[6].

  • Վերնակարգ Parasitiformes
    • Opilioacarida
    • Holothyrida
    • Ixodida
    • Mesostigmata
      • Sejoidea
      • Trigynaspida
      • Monogynaspida
  • Վերնակարգ Acariformes
    • Trombidiformes
      • Sphaerolichida
      • Prostigmata
    • Sarcoptiformes
      • Endeostigmata
      • Oribatida
      • Astigmata

2004 թվականին անցկացված գենետիկական հետազոտության արդյունքում փոփոխություններ են կատարվել ակարների դասակարգման ներկայիս կառուցվածքում, և Parasitiformes վերնակարգն իջեցվել է աստիճանում մինչև կարգ[7]։

Այլ դասակարգման համակարգը պնդում է, որ Acari ենթադասը ներառում է երեք վերնակարգ (Opilioacariformes, Parasitiformes, Acariformes), ավելի քան 350 ընտանիք, մոտ 4,000 ցեղ և ավելի քան 48,000 տեսակ (Harvey M. S., 2002):

2011 թվականին ակարների նկարագրված տեսակների ընդհանուր թվաքանակը կազմել է 54617՝ ներառյալ 144 տեսակի բրածո (Zhang et al., 2011)[2]:

  • Opilioacarida Zakhvatkin, 1952 (37 տեսակ՝ ներառյալ 2 բրածո)
  • Holothyrida Thon, 1905 (27 տեսակ)
  • Ixodida Leach, 1815 (896 տեսակ՝ ներառյալ 5 բրածո)
  • Mesostigmata G. Canestrini, 1891 (11424 տեսակ)
  • Trombidiformes Reuter, 1909 (25821 տեսակ՝ ներառյալ 24 բրածո)
  • Sarcoptiformes Reuter, 1909 (16412 տեսակ՝ ներառյալ 113 բրածո)

Որոշ ժամանակակից հետազոտողներ կարծում են, որ Acari-ն պոլիֆիլետիկ խումբ է, և որոշ ակարներ (իքսոդային) ավելի մոտ են պսևդոկարիճներին, քան այլ ակարներին։ Dabert et al. 2010-ի մոլեկուլային տվյալների օգտագործմամբ աշխատանքը, ցույց է տալիս, որ Acariformes քույրական խումբը կապված է Solifugae, իսկ Parasitiformes filogenetically-ն՝ Pseudoscorpionida խմբի հետ[8]:

Arachnida
Pseudoscorpionida

Pseudoscorpion - Soil Fauna Diversity.jpeg

Parasitiformes

Ixodida Tick male (aka).jpg

Mesostigmata՝ ներառյալ Varroa 5-Varroa destructor on head bee pupa by Gilles San Martin.jpg

Acariformes

Trombidiformes Trombidium holosericeum (aka).jpg 

Sarcoptiformes Plateremaeoidea.jpg

Solifugae

MojaveSolifugid.JPG

Վնաս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ակարներն առաջացնում են մարդու և ընտանի կենդանիների հիվանդություններ՝ ակարիազներ, ինչպես նաև խայթոցների միջոցով փոխանցում են տրանսմիսիոն հիվանդություններ, վնաս են հասցնում մշակաբույսերին։

Մշակույթում[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • «Tick-hero»՝ անիմացիոն շարք սուպերհերոս Տիկի մասին:
  • «Hyper Police» անիմեի երկրորդ սերիայի հանցագործը հսկայական ակար է։
  • Futurama Holiday Spectacular (S6E13) շարքի Ֆուտուրամա մուլտսերիալում տիեզերական մեղուների վրա հարձակվում են ակարներ, և վարակված մեղուները սկսում են կռվել միմյանց հետ:

Տես նաև[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Acari // EOL.
  2. 2,0 2,1 «mapress.com»։ mapress.com։ Magnolia Press։ 2011 
  3. Walter D. E., Proctor H. C. (1999)։ Mites: Ecology, Evolution and Behaviour։ University of NSW Press, Sydney and CABI, Wallingford։ ISBN 978-0-86840-529-2 
  4. Walter D. E., H. C. Proctor. (1999)։ Mites: Ecology, Evolution and Behaviour։ University of NSW Press, Sydney and CABI, Wallingford։ ISBN 978-0-86840-529-2 
  5. Günther Schmidt Giftige und gefährliche Spinnentiere. — Westarp Wissenschaften, 1993. — С. 58ff. — ISBN 3-89432-405-8
  6. A Manual of Acarology / Gerald W. Krantz & D. E. Walter. — 3rd. — Texas Tech University Press, 2009. — ISBN 978-0-89672-620-8
  7. S. C. BARKER and A. MURRELL (2004). Systematics and evolution of ticks with a list of valid genus and species names. Parasitology, 129, pp. S15-S36. doi:10.1017/S0031182004005207.
  8. Dabert Miroslawa, Witalinski Wojciech, Kazmierski Andrzej, Olszanowski Ziemowit, Dabert Jacek (2010)։ «Molecular phylogeny of acariform mites (Acari, Arachnida): Strong conflict between phylogenetic signal and long-branch attraction artifacts»։ Molecular Phylogenetics and Evolution 56 (1): 222–241։ ISSN 1055-7903։ PMID 20060051։ doi:10.1016/j.ympev.2009.12.020 

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


  • Wojciech Niedbala Phthiracaroidea (Acari, Oribatida): Systematic Studies. — Warsaw: PWN, Amsterdam: Elsevier, 1992. — ISBN 978-8-301-09740-0
  • Experimental and Applied Acarology, ISSN: 1572-9702 (electronic) 0168-8162 (paper), Springer
  • Edward Baker, G. W. Wharton. An Introduction to Acarology. — New York: The MacMillan Company, 1952. — С. 465 pp.
  • T. Woolley Acarology: Mites and Human Welfare. — New York: John Wiley & Sons, 1988. — ISBN 0-471-04168-8
  • R. B. Halliday, D. E. Walter, H. C. Proctor, R. A. Norton & M. J. Colloff Acarology, Proceedings of the 10th International Congress [5–10 July 1998]. — Collingwood, Vic.: CSIRO Publishing, Melbourne, 2001. — С. 960 pp. — ISBN 0-643-06658-6
  • D. E. Walter & H. C. Proctor Mites in soil, an interactive key to mites and other soil microarthropods. — ABRS Identification Series. CSIRO Publishing, Collingwood, Victoria, 2001.
  • A Manual of Acarology / Gerald W. Krantz & D. E. Walter. — 3rd. — Texas Tech University Press, 2009. — ISBN 978-0-89672-620-8

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Վիքիգրքերի պատկերանիշը
Անգլերեն Վիքիգրքերում կան նյութեր այս թեմայով՝
Acari