Ալի Շարիաթի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ալի Շարիաթի
Dr Ali Shariati.jpg
Ծնվել էնոյեմբերի 23, 1933(1933-11-23)[1]
ԾննդավայրKahak, Razavi Khorasan, Ռազավի Խորասան, Իրան
Մահացել էհունիսի 19, 1977(1977-06-19)[1][2] (43 տարեկանում)
Մահվան վայրՍաութհեմփթոն
ՔաղաքացիությունFlag of Iran.svg Իրան
Կրոնշիա իսլամ
ԿրթությունՓարիզի համալսարան և Ferdowsi University of Mashhad
Մասնագիտությունքաղաքական գործիչ, թարգմանիչ, ակնարկագիր, փիլիսոփա, սոցիոլոգ, բանաստեղծ և գրող
Քաղաքական կուսակցությունAmal movement
Կայքshariati.nimeharf.com
Ali Shariati Վիքիպահեստում

Ալի Շարիաթի (պարս.՝ علی شريعتی, նոյեմբերի 23, 1933(1933-11-23)[1], Kahak, Razavi Khorasan, Ռազավի Խորասան, Իրան - հունիսի 19, 1977(1977-06-19)[1][2], Սաութհեմփթոն) – իրանացի մտավորական, գրող, հրապարակախոս, Մոհամմադ Ռեզա Փահլավի շահի վարչախմբի հայտնի քննադատ, 1979 թվականի Իրանի իսլամական հեղափոխության գործիչ, Իրանում իսլամական կարգերի հաստատման հայնտի ջատագով, իսլամի թեմայով բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ: Մինչև հեղափոխությունը Թեհրանում հանդես է եկել հասարակագիտության և իսլամի վերաբերյալ ելույթներով և դասախոսություններով [3]:

Կենսագրություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շարիաթին ծնվել է 1933 թվականին Արևելյան Իրանի Ռազավի Խորասան նահագնի Մազինան փոքր գյուղում: Նրա հայրը՝ Աքա Մուհամմադ Տաքին, իսլամի գիտակ էր, Մաշհադում Իսլամական ուսմունքի տարածման կենտրոնի հիմնադիր: Շարիաթին անհատական կրթություն է ստանում տնային պայմաններում [4]:

1956-1960 թվականններին Շարիաթին սովորում է Մաշհադի համալսարարանում: Ավարտելուց հետո ստանում է պետական թոշակ և 1960-1964 թվականներին ուսումը շարունակում Փարիզի համալսարանում: Այստեղ նա ուսումնասիրում է հասարակագիտություն, յուրացնում է վերլուծական նոր մեթոդներ և շարունակում իսլամի ուսումնասիրությունները ֆրանսիացի հայտնի հասարակագետ Լուի Մասինյոնի հետ: Ֆրանսիայում Շարիաթի համոզմուքները հղկվում են ժան Պոլ Սարտրի, Ալբեր Կամյուի և Ֆրանց Ֆանոնի ծայարահեղ մարքսիստական գաղափարների ազդեցության ներքո: Շարիաթին հակադրվում է մարքիսիստներին ավանդական կրոնական ուսմունքերի հետևողական ժխտման հարցում: Նա կարծում է, որ թշվառ ազգերը կարող են հակակշիռ դառնալ արևմտյան իմպերիալիզմին միայն այն դեպքում, եթե պահպանեն կրոնական ավանդույթների վրա հիմնված իրենց մշակութային ինքնագիտակցությունը:

Ֆրանսիայում Շարիաթին կապ է հաստատում շահի վարչախմբի այլ ընդդիմախոսների հետ: 1964 թվականին Շաիթաին վերադառնում է Իրան և կարճ ժամանակով բանտարկվում: Թեհրանի համալսրանը մերժում է նրա աշխատանքի ընդունման դիմումը: Շարիաթին տեղափոխվում է Մաշհադ և աշխատում տեղի համալսարանում որպես իսլամի դասախոս:

Կարճ ժամանակում Շարիաթին մեծ համբավ է ձեռքբերում: Նրա դասավադնման մեթոդները Իրանի համար նորարար էին: Շարիաթին մեկնաբանում է իսլամական ուսմունքը հասարակագիտական նորագույն գործիքակազմի լայն կիրառմամբ: Նրա դասավադնաման մեթոդները տարաբնույթ արձագանքներ են ստանում իսլամական հոգևորականության շրջանում: Պահպանողական հոգևարականները քննդատում էին նրան փորձի և գիտելիքների պակասի համար, մինչդեռ ավելի առաջադեմ հայացքներ ունեցող հոգևորականները ողջունում էին ուսումնական գործընաթացը արդիականացնելու Շարիաթի փորձերը: Որոշ ժամանակ անց Իրանի կառավարությունը արգելում է Շարիաթի դասախոսությունները:

1965 թվականին Թեհրանում Շարիաթին հիմանդրում է Հուսանիյա-յի Իրշադ մահմեդական կրոնական ուսմունքի կենտրոնը: 1967 թվականին տեղափոխվում է Թեհրան: Կենտրոնը անվանակոչված էր Մուհամմադ մարգարեի թոռ՝ իմամ Հուսեյնի անունով: Հուսեյնը 7-րդ դարում պայքարում էր Օմայանների տիրապետության դեմ և Իրանում հանդիսանում էր շահական վարչախմբի դեմ ընդվզման խորհրդանիշ:

1973 թվականին Շարիաթը կրկին բանտարկվում է, Հուսանիյա-յի Իրշադ կենտրոնը փակվում է, նրա աշխատությունները արգելվում են: 1975 թվականին նրան ազատում են, սակայն սահմանափակում ազատ տեղաշարժվելու իրավունքը:

1977 թվականին նա ճանապարհորդում է Անգլիա, որտեղ հանկարծամահ է լինում: Նրա կողմակիցները Շարիաթիի մահվան մեջ տեսնում են Իրանի գաղտնի ոստիկանության՝ ՍԱՎԱԿ-ի (պարս․՝ ساواک) գործակալների հետքը:

Կրոնի վերաբերյալ հայացքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շարիաթը գաղափարախոսությունը հիմնվում էր իսլամի հիմնարար հասկացություններից մեկի՝ միասնության (արաբ․՝ توحيد‎‎) գաղափարի վրա: Մարդիկ ներդաշնակ են, Աստված ստեղծել է նրանց կավից և ոգուց՝ պահպանելով արարման բոլոր տարրերի միասնությունը: Աստված կարգում է մարդուն աշխարհի տեր (արաբ․՝ خليفة ‎‎[5], khalifa), որպեսզի նա կատարելություն բերի այնտեղ: Միասնության սկզբունքը առնչվում է նաև սոցիալական հարաբերություններին: Անարդարության և խաբեության ցանկացած դրսևորում փաստում է միասնության պակասի և մարդկանց շրջանում եսակենտրոնության ամրացման մասին: Մահմեդական հավատքը հռչակում է, որ մարդը պետք է երկրպագի Աստծուն օրական հինգ անգամ, ինչը կօգնի նրան հաղթահարել ժլատությունը, նախանձը, վախը և կազատի եսակենտրոն նկրտումներից:

Մահմեդական վարդապետության մեկ այլ առանցքային սկբունքը անհատական ազատությունն է, հետևաբար կախվածության ցանկացած ձև համարվում է սխալ: Մահեմադական հոգևորականությունը համարում էր, որ իսլամական ճիշտ վարքագծի հիմնասյունը ընդօրինակման ավանդույթն է՝ (արաբ․՝ تقليد ‎‎, taqlid) ի հեճուկս ստեղծարար նախաձեռնողականության (արաբ․՝ اجتهاد‎‎, ijtihad) սկզբունքի: Շարիաթին իր հերթին հավատում է մարդու վերափոխմանը, նրա աստվածատու, ստեղծարար ներուժին:

Ավանդական միտքը կույր ավանդապաշտությունից հարկավոր է զատել: Մարդիկ պետք է օգտագործեն ավանդական ուսմունքը, որպեսզի կառուցեն արդար հասարակարգ: Առանձին և ազատ անհատներից ձևավորվող միասնությունը ի զորու է բարձր բարոյական արժեքներով օժտված հասարակություն կազմավորել:

Կրոնական առաջնորդի վերաբերյալ հայացքներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իրական կրոնական առաջնորդը պետք է վերափոխի հասրակությունը: Նրան տարբերում են կրոնական խորաթափանցությունն ու հասարակական նորմերի հստակ իմացությունը: Առաջնորդը պետք է պատասխանատվություն ցուցաբերի, շահի մարդկանց վստահությունը, կրթի հասարակությունը, հաղորդի կրոնական ուսմունքը և բարելավի մարդկանց կենսապայմանները: Այս բոլոր չափանիշներով Շարիաթին լավագույն առաջնորդ էր համարում Մուհամմադին: Սոցիալական փոփոխությունների և առաջնորդի դերակատարության կարևորությունը ամրագրված է իսլամական ուսմունքում: Ղուրանը ասում է, որ Աստած և մարդիկ շատ հաճախ նույնն են և Աստծո իրական կամքը հասկանալու համար անհրաժեշտ է ականջալուր լինել մարդկանց խոսքերին, ցանկություններին և կատարած գործերին: Մուհամամդի մահից հետո կրոնական առաջնորդների դերը հետզհետե նվազել է: Շարիաթին կոչ էր անում վերադառանալ իսլամի նախնական շրջանին հատուկ բարձր սոցիալական գիտակցությանը և նորարար մոտեցումներին:

Կրոնական վերածննդի շարժումը պետք է իրականացնեն մտավորակնները, այլ ոչ թե ավանդական հոգևոր դասի ներկայացուցիչները: Ղուրանում տեղ գտած հայտնությունը չպետք է մեխանիկական պաշտամունքի և կրկնօրինակման առարկա հանդիսանա, նոր առաջնորդները այն պետք է որպես գործիք ծառայեցնեն ՝ նոր և արդար հասարակություն կառուցելու նպատակով:

Շարիաթիի այս հայացքները վրդովմունք են առաջացնում մահմեդական հոգևորականների շարքերում: Այաթոլլա Մոթահարին, այաթոլլա Խոմեինիի աշակերտը, ի բողոք Շարիաթի արտահայտած թեզերի, լքում է Հուսանիյա-յի Իրշադ կետրոնը: Իսլամական հեղափոխությունից հետո Իրանոմ հոգևոր դասը գալիս է իշխանության: Շարիաթիի գաղափարները վերնախավի կողմից մոռացության են մատնվում, սակայն շարունակում են լայն ժողովրդականություն վայլել հասարակ իրանցիների շրջանում:

Աշխատություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շարիաթին իսլամի թեմայով բազմաթիվ աշխատությունների հեղինակ է.[6]

  • Նամակ մտերիմներին (անգլ.՝ Letters to the Intimate ones)
  • Հեղափոխականի կրթություն (անգլ.՝ The Education of a Revolutionary)
  • 'Վերադարձ ակունքին ' (անգլ.՝ Return to the Self)
  • Իքբալ և մենք (անգլ.՝ Iqbal and Us)
  • Հաջ (Ուխտագնացություն) (անգլ.՝ Hajj (Pilgrimage))
  • Աղոթք (անգլ.՝ Supplication (Prayer))
  • Ալավիդների շիազիմը և Սեֆյանների շիազիմը (անգլ.՝ Alavid Shiaism and Safavid Shiaism )
  • Սոցիալական դասակարգերի վերլուծությունը իսլամում (անգլ.՝ Social Class Analysis in Islam)
  • Քաղաքակրթության պատմությունը. Հատոր 1 (անգլ.՝ History of Civilization (Vol. I))
  • Քաղաքակրթության պատմությունը. Հատոր 2 (անգլ.՝ History of Civilization (Vol. II))
  • Անկումը անապատում (անգլ.՝ Descent in Desert )
  • Աշխարհի կրոնների պատմությունը և ուսումնասիրությունը. Հատոր 1 (անգլ.՝ History and Study of World Religions (Vol. I))
  • Աշխարհի կրոնների պատմությունը և ուսումնասիրությունը. Հատոր 2 (անգլ.՝ History and Study of World Religions (Vol. II))
  • Իսլամագիտություն I (Հուսանիյա-յի Իրշադի շրջանի դասախոսութոյւններ) (անգլ.՝ Islamology I (Hosseineyeh-Ershad Classes))
  • Իսլամագիտություն II (անգլ.՝ Islamology II)
  • Իսլամագիտություն III (անգլ.՝ Islamology III)
  • Հուսեյն. Ադամի հետնորդը (անգլ.՝ Hossein, Adam’s Heir)
  • Ի՞նչ է պետք անել (անգլ.՝ What is to Be Done!?)
  • Կրոնը ընդեմ կրոնի (անգլ.՝ Religion Against Religion)
  • Աշխարհայացք և գաղափարախոսություն (անգլ.՝ World-View and Ideology)
  • Մարդ (Տղամարդ) (անգլ.՝ Man (Human))
  • Մարդը եսակնենտրոն և մեկուսացված էակ (անգլ.՝ Man as Self-“Less” Alienated Being)
  • Իրանական իսլամական ինքնության ճանաչումը (անգլ.՝ Recognition of Iranian-Islamic Identity)
  • Իսլամի ուսումնասիրության և ճանաչման մեթոդները (անգլ.՝ Methods in Study and Understanding of Islam)
  • Աբրահամի հետ հանդիպումները (անգլ.՝ Rendezvous with Abraham)
  • Ժամանակակից դարերի բնութագրերը (անգլ.՝ Characteristics of Modern Centuries)
  • Մենախոսությունները մենության մեջ (Հատոր 1,2) (անգլ.՝ Monologues in Solitude (Vol. I - II))Monologues in Solitude (Vol. I - II)}})
  • Անձնական նամակներ (անգլ.՝ Personal Letters)
  • Գրվածքների հավաքածու (Հատոր 1,2) (անգլ.՝ An Assortment of Writings (Vol. I - II))
  • Պատանեկության գրվածքները (անգլ.՝ Writings from Youth Age )

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]