Ալեքսանտր Մակեդոնացի

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search
Ալեքսանտր Մակեդոնացի
Bust Alexander BM 1857.jpg
Անուն Մականուն Ալեքսանտր Մակեդոնացի
Ծնած է 20 Յուլիս Ք.Ա. 356
Ծննդավայր Փելլա, Կեդրոնական Մակեդոնիա, Յունաստան
Վախճանած է 10 Յունիս Ք.Ա. 323
Վախճանի վայր Բաբելոն, Հիլլա, Իրաք
Ազգութիւն Մակեդոնիացի
Ամուսին Ռոքսանա

Ալեքսանտր Գ. Մակեդոնացի (հին հուն․՝ Ἀλέξανδρος[сн 1] Γ' ὁ Μέγας, լատ.՝ Alexander III Magnus, 20 Յուլիս Ք.Ա. 356, Փելլա, Կեդրոնական Մակեդոնիա, Յունաստան - 10 Յունիս Ք.Ա. 323, Բաբելոն, Հիլլա, Իրաք), արեւմտեան պատմագրութեան մէջ յայտնի է իբրեւ Մեծն Ալեքսանտր (անուան ստուգաբանական նշանակութիւն՝ հին հուն․՝ ἀλέξω (alexo) բառը կը նշանակէ «պաշտպանել, օգնել», հին հուն․՝ ἀνήρ (andr) ՝ «մարդ») (դասական հայերէն աղբիւրներու մէջ՝ Աղեքսանդր Մակեդոնացի), Մակեդոնիոյ արքայ (Ք.Ա. 336-էն), զօրավար։ Արգեադներու հարստութեան ներկայացուցիչ։ Ծնած է Մակեդոնիոյ մայրաքաղաք Փելլայի մէջ, ժառանգած է գահը 20 տարեկանին։ Ստեղծած է հին աշխարհի մեծագոյն կայսրութիւններէն մէկը, որ կը տարածուէր Հոնիական ծովէն մինչեւ Հիմալայներ։ Ալեքսանտր ճանչցուած է իբրեւ մարդկութեան պատմութեան մէջ մեծագոյն զօրավարներէն մէկը։ Ան յաղթած է մասնակցած բոլոր ճակատամարտերուն՝ հակառակ անոր, որ միշտ առճակատած է աւելի մեծ թիւով թշնամիի դէմ։

Ալեքսանտր թագադրուած է իբրեւ Մակեդոնիոյ թագաւոր իր հօր՝ Փիլիպոս Բ. Մակեդոնացիի սպանութենէն ետք։ Ժառանգած է կայացած պետութիւն եւ հզոր բանակ, որուն շնորհիւ ան յաջողած է իրականացնել ռազմական եւ քաղաքական պատուախնդիր ծրագիրներ։ Ք.Ա. 334-ին, Ալեքսանտր ներխուժած է Յառաջաւոր Ասիա, որ Պարսկական տիրութեան մաս կը կազմէր, եւ սկիզբ դրած է իր յաղթական, 10 տարի տեւած Արեւելեան արշաւանքին։ Ալեքսանտրի տարած յաղթանակներու պատճառով Պարսկաստանի տիրութիւնը ջախջախուած է։ Ան գահընկեց ըրած է Պարսկաստանի արքայ Դարեհ Գ. Աքեմենեանը եւ հռչակուած է Ասիոյ տիրակալ։ Համակուելով ամբողջ աշխարհին տիրանալու գաղափարով եւ «Համաշխարհային ովկիանոսին» հասնելու երազանքով՝ Ալեքսանտր Ք.Ա. 326-ին մուտք գործած է Հնդկաստան եւ գրաւած Փունճապը։ Սակայն իր հիւծուած ու դժգոհ զորքի պահանջքով դադարեցուցած է յառաջխաղացումը ու վերադարձած է Պարսկաստան։

Ալեքսանտր իր մահկանացուն կնքած է Բաբելոնի մէջ Ք.Ա. 323-ին՝ անաւարտ ձգելով ծրագրաւորուած արեւմտեան ու հարաւային ռազմարշաւները։ Ալեքսանտրի մահուան հետեւած են պատերազմներ անոր զօրավարներու, զինակիցներու եւ ընտանիքի անդամներու միջեւ, որուն պատճառով կայսրութիւնը տրոհուած է 3 մասի։ Նորաստեղծ պետութիւնները գլխաւորած են անոր կենդանի մնացած հրամանատարները՝ դիադոքոսները։

Ալեքսանտր Մակեդոնացի ձգած է հարուստ ժառանգութիւն։ Իր իշխանութիւնը ամրապնդելու համար հիմնած է մօտ 70 քաղաք–գաղութներ, որոնց մեծ մասը կը կրէր «ալեքսանդրիա» անունը։ Անոր ռազմական ու տնտեսական նուաճումներու շնորհիւ ստեղծուած է նոր տիպի համաշխարհային կայսրութիւն, ուր արեւմտեան ու արեւելեան քաղաքակրթութիւնները միաձուլուեցան հելլենիստական մշակոյթով։ Հակառակ անոր կայսրութեան կարճատեւ գոյատեւման՝ Ալեքսանտր Մակեդոնացիի ջանքերու շնորհիւ հելլենիստական մշակոյթի տարածումը դարձաւ անդառնալի, եւ անիկա հետագային Եւրոպայի եւ Յառաջաւոր Ասիոյ քաղաքակրթութիւններու հիմքը հանդիսացաւ։ Ալեքսանտր Մակեդոնացիի ներդրումը համաշխարհային ռազմագիտութեան մէջ կը նկատուի անգերազանցելի եւ մինչեւ այսօր կիրարկական նշանակութիւն ունի։

Բովանդակություն

Պատմագրութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալեքսանտրի մասին գույութիւն ունեցող հարուստ պատմագրութիւնը հիմնուած է չորս հիմնական սկզբնաղբիւրներու վրայ։ Ատոնք են հին աշխարհի պատմիչներ Դիոտորոս Սիկիլիացիի[1] (Ք.Ա. առաջին դար), յոյն Արիանոսի[2] (մ.թ. երկրորդ դար), հռոմեացի Քվինտուս Կուրցիուս Ռուֆուսի[3] (Ք.Ե. առաջին դար) եւ յոյն Փլուտարքոսի[4] (Ք.Ե. առաջին դար) աշխատանքները, որոնք, իրենց հերթին, օգտագործած էին Ալեքսանտրի ժամանակակից պատմագիրներու եւ զինակիցներու մեզի չհասած բնագիրներն ու վկայութիւնները։

Ալեքսանտրի Սերումը՝ Փիլիպոս Բ.-ի Ժառանգութիւնը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Հին Մակեդոնիան անասնապահական յետամնաց լեռնային պալքանեան երկիր մըն էր, որ Ք.Ա. չորրորդ դարու սկիզբէն կ'ապրէր քաղաքական ու տնտեսական ճգնաժամ։ Մակեդոնիան կը գտնուէր երկու հակասող աշխարհներու մէջտեղ։ Հարաւէն սահմանակից էր փայլուն մշակոյթ ունեցող Յունաստանին, իսկ հիւսիսէն՝ Պալքանեան թերակղզիի բարբարոսական երկիրներու։ Հակառակ, որ մակեդոնական լեզուին մէջ յունարէնի բարբառը կը գործածուէր ու պատմականօրէն Մակեդոնիան կը պատկանէր յունական աշխարհին, վերջինս իր դրացին կ'ընկալէր իբրեւ գաւառամիտ գռեհիկ ազգական։

Յունաստանն ու Մակեդոնիան Ք.Ա. 336-ին

Ք.Ա. չորրորդ դարու կէսերուն Ալեքսանտր Մակեդոնացիի հօր՝ Փիլիպոս Երկրորդ (Ք.Ա. 382-336) թագաւորի ջանքերու շնորհիւ մակեդոնական պետութիւնը թեւակոխեց ռազմական, քաղաքական ու տնտեսական աննախադէպ վերելք։

Ռազմարուեստի մարզին մէջ Փիլիպոս կատարեց բանակի արմատական ձեւափոխում։ Ան ընդօրինակեց այդ ժամանակուան ամէնէն զարգացած պետութիւններու, Յունաստանի եւ Պարսկաստանի ռազմագիտութիւնները, ու զայն յարմարացուց Մակեդոնիոյ պայմաններու հետ։ Այդ պատճառով ստեղծուեցաւ ժամանակի ամէնէն ահարկու ռազմամեքենան, որ պատրաստ էր կռուելու որեւէ պայմանի մէջ եւ որեւէ թշնամիի դէմ։

Մակեդոնական բանակի մէկ մասը՝ արքայական զորքը, կազմուած էր ծանր հեծելազորքէ (հեթայրներէ) եւ վահանակիր հետեւակէ (հիպասպիստներէ), որոնք զիրար կը համալրէին ու կը պաշտպանէին։ Բանակի միւս, աշխարհազորային մասը, վերափոխուած էր կանոնաւոր բանակի եւ կ'ընդգրկէր յայտնի մակեդոնական փաղանգը եւ ուրիշ հետեւակային ուժեր (պելտաստներ, նետաձիգներ, եւ այլն)։ Այսպիսի բաժանում կը հաւասարակշռէր բանակի կազմի մէջ մտած երկու հիմնական ընկերային խաւերուն՝ ազնուականութեան ու ռամիկներուն։ Բազմաթիւ ռազմարշաւներու տոկունցան ու կոփուեցան Փիլիպոսի մարտընկերները, որոնցմէ աչքի կ'իյնային շնորհալի զօրավարներ Անտիպատրոսն ու Պարմենիոնը։

Փիլիպոսի կատարած ռազմական բարելաւումները պսակուեցան փայլուն յաղթանակներով, յատկապէս՝ յոյն-մակեդոնական պատերազմներու ժամանակ։ Զինուորական յաջողութիւններէն բացի, Փիլիպոս ցուցադրեց նաեւ քաղաքական գործիչի ակնառու տաղանդ։ Ան յաջողեցաւ համախմբել տեղական ու նուաճած երկիրներու ազնուական տոհմերը։ Միացեալ զօրացած ու հարստացած Մակեդոնիան համարձակութիւն ունեցաւ աշխուժօրէն խառնուելու Հելլատայի գործերուն։ Փիլիպոս հմտօրէն իր օգտին կը շրջէր պոլիսներու միջեւ եղած տարաբնոյթ հակասութիւնները։ Անոր ապագայ ծրագիրները ծաւալուն էին եւ ուղղուած պալքանեան ու յունական աշխարհներու միաւորման՝ մակեդոնական գերիշխանութեան տակ։

Ալեքսանտրի մայրը՝ թագուհի Ողիմպիատան՝ Փիլիպոս Բ.-ի չորրորդ կինը, ծագումով Էպէյրոսի (ներկայիս Ալպանիա) արքայադուստրն էր։

Ալեքսանտրի Մանկութիւնն Ու Կրթութիւնը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալեքսանտր Մակեդոնացիի կիսանդրին (ստեղծուած՝ Ք.Ա. 330-ին, քանդակագործ՝ Լիսիպոս, գտնուելու վայրը՝ Լուվր/Փարիզ, կրկնապատկեր)։ Ալեքսանդրի ի կենդանւոյն մեզի հասած միակ պատկերը։ Ալեքսանտր միայն Լիսիպոսին զինք պատկերելու պատիւին կ'արժանացնէր

Վաղ մանկութեան Ալեքսանտր ձգուած էր մօր խնամքին։ Հաւանական է, որ խանդոտ ու կրօնական զմայլանքի հակած Ողիմպիատա կը տրամադրէր որդին հօր դէմ, որուն հետեւանքով Ալեքսանտրի մէջ երկակի վերաբերմունք ձեւաւորուած էդ Փիլիպոսի նկատմամբ։ Երեխան մէկ կողմէ կը հիանար հօր սխրանքներով, միւս կողմէ՝ խանդ ու նոյնիսկ թշնամանք կը տածէր անոր ռազմական յաջողութիւններու հանդէպ։

Ալեքսանտրը իբրեւ արքայազն, ստացած էր լաւագոյն ազնուական կրթութիւն։ Տասներեք տարեկանին անոր ուսուցման համար հրաւիրուած էր երիտասարդ ուսուցիչ՝ ծագումով յոյն Արիստոտելը, որ հետագային դարձած է աշխարhահռչակ գիտնական, փիլիսոփայ ու մանկավարժ։ Ստացած կրթութիւնը Ալեքսանտրի մէջ զարգացուցած էր նուրբ ճաշակ ու հետաքրքրասիրութիւն, սովորությին ձեւաւորել ու ընկերակցիլ արուեստագէտներու եւ գիտնականներու հետ։ Ալեքսանտր Հին Յունաստանի բանաստեղծ Հոմերոսի կրքոտ երկրպագուն էր. իր ամբողջ կեանքի ընթացքին զինք կը նմանցնէր «Իլիական» պոեմի առասպելական դիւցազներուն։

Պատմաբանները կ'ենթադրեն, որ այդ շրջանին՝ Արիստոտելի ազդեցութեան տակ, Ալեքսանտր ծանօթացած ու ոգեշնչուած էր փանհելլենիզմի գաղափարով։ Այդ դարաշրջանին Յունաստան (Հելլատա), հելլենիզմի փայլուն մշակոյթի արարիչն ու կրողը, տրոհուած էր առանձին մանր ու անկախ ժողովրդավարական քաղաք-պետութիւններու (պոլիսներու), որոնք կը գտնուէին իրարու նկատմամբ անհաշտ խռովումի մէջ ու, հետեւաբար, կ'ապրէին ծանր քաղաքական ու տնտեսական ճգնաժամ։ Վերելք ապրող դրացի Մակեդոնիոյ համար այդ վիճակը պոլիսներու վրայ հսկողութիւն հաստատելու բացառիկ կարելիութիւն ընձեռած էր։ Ալեքսանտրը ոգեշնչող փանհելլենիզմի գաղափարը կ'ենթադրէր յունական մշակութային ներուժի ու մակեդոնական ռազմական հզօրութեան միաւորում, որ պիտի նպաստէր հելլենիզմի տարածման ու արմատաւորման հեռաւոր «բարբարոսական երկիրներու մէջ»։

Ալեքսանտրի ռազմական դաստիարակութիւնը տեղի ունեցած էր մանկութեան ու պատանեկության տարիներուն՝ Փիլիպոսի փորձառու զինակիցների հսկողութեան տակ։ Ալեքսանտրի դասընկերները՝ մակեդոնական բարձրաստիճան տոհմերու զաւակները, հետագային կազմեցին անոր մօտիկ շրջապատը։ Ալեքսանտրի ռազմական ընդունակութիւնները առաջին անգամ դրսեւորուեցան 18 տարեկանին, երբ արքայազնի ղեկավարած ծանր հեծելազորքի յաջողակ գրոհը վճռորոշեց յունամակեդոնական պատերազմի ամէնէն նշանաւոր՝ Քերոնեայի ճակատամարտի աւարտը։

Հօր Եւ Որդիի Հակադրութիւնը՝ Արեւելեան Արշաւի Պատրաստութիւնը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Փիլիպոսի ու Ալեքսանտրի ամէնէն կոշտ ընդհարումը տեղի ունեցաւ Ք.Ա. 336-ին, երբ անտեսելով Ողիմպիատայի ու Ալեքսանտրի դժկամութիւնը, թագաւորը ամուսնացաւ ազնուատոհմիկ կնոջ մը հետ։ Ընտանեկան ու քաղաքական լուրջ հետեւանքներով հղի այդ իրավիճակը հանգուցալուծեց Փիլիպոսի սպանութիւնը։ Անիկա տեղի ունեցաւ հրապարակաւ, մակեդոնական հինաւուրց մայրաքաղաք Էգայի մէջ (Վերգինա), շքահանդէսի ժամանակ։ Մարդասպանը փախուստի դիմեց, բայց վրայ հասած Փիլիպոսի թիկնապահները դանակահարեցին զայն։ Ըստ պաշտօնական վարկածի, մարդասպան, որ սպայ մըն էր յանցանքը կատարած էր անձնական վիրաւորանքի ու խելագարութեան հողի վրայ։ Սակայն, մինչեւ հիմա պատմաբանները տարակարծիք են իրական դաւադիրներու ինքնութեան վերաբերեալ։ Գոյութիւն ունին այլ երկու վարկածներ։ Առաջինը՝ Ողիմպիատայի (ու ենթադրաբար Ալեքսանտրի) մասնակցութիւնը. Փիլիպոսի նորածին զաւակը լիիրաւ հաւակնորդ ու լուրջ մրցակից կրնար հանդիսանալ Ալեքսանտրի թագաժառանգութեան հարցին մէջ։ Երկրորդը՝ հելլենիստական աշխարհի վաղեմի թշնամիի՝ Պարսկաստանի գաղտնի մասնակցութիւնն է։

Հօր սպաննութենէն ետք տասնիննամեայ Ալեքսանտր զինուորական խորհուրդի կողմէ կը հռչակուի Մակեդոնիոյ թագաւոր։ Ան քանի մը ամսուան ընթացքին եռանդաբար վերջ կու տայ ներքին ընդդիմութեան, կ'իրագործվ հանգուցեալ Փիլիպոսի վաղեմի երազանքը՝ կ'աւարտէ Յունաստանի լիակատար հնազանդեցնումը եւ, իբրեւ փանհելլենիստական առաջնորդ, կը սկսի պատրաստուիլ Արեւելեան արշաւանքին՝ «բարբարոսական» Պարսկաստանը նուաճելու նպատակով։

Պարսկական Տիրութիւնը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Պարսկական տիրութիւնը իր չափերով ու բնակչութեամբ կը գերազանցէր Մակեդոնիան եւ Յունաստանը տասնեակ անգամ։ Ք.Ա. վեցերորդ դարուն բազմաթիւ հինաւուրց ու փառաւոր պատմութիւն ունեցող պետութիւններ (Եգիպտոս, Բաբելոն, Հայք), ինչպէս նաեւ զանազան ժողովուրդներ ու ցեղեր, զաւթուած եղան ռազմատենչ լեռնային ցեղի՝ պարսիկներու կողմէ։ Նուաճած տարածքներու վրայ կազմաւորուեցաւ Պարսկական կայսրութիւնը՝ Աքեմենեաններու տոհմի գլխաւորութեամբ (Ք.Ա. 550 - 330)։

Աքեմենեան տիրակալութիւնը

Հսկայ պետական կառոյցի կայունութիւնն ու կենսունակութիւնը կ'ապահովէր կիրարկուող հանդուրժողականութեան քաղաքականութիւնը։ Երկրի պետական դաւանանքը զրադաշտականութիւնն էր, որ կը պաշտէր կրակի աստուած Ահուրամազտան։ Սակայն, կայսրութեան կազմին մէջ գտնուող իւրաքանչիւր ժողովուրդի թոյլ կը տրուէր դաւանել իր կրօնը։ Պարսկական տիրութեան կազմի մէջ մտնող իւրաքանչիւր ազգ համեմատաբար առանձին էր։ Երկիրը կը կառավարուէր կուսակալութիւններու (սատրապութիւններու) միջոցով, որոնց ղեկավարները՝ կուսակալները անմիջականօրէն կ'ենթարկուէին երկրի արքային։ Բազմաթիւ ցեղեր հարկեր կը մուծէին արքայական գանձապետարանին, որուն հարստութիւններու մասին յունական աշխարհի մէջ առասպելներ կը հիւսուէին։ Երկրի մեծագոյն քաղաքներու միջեւ կը ձգուէր «արքայական մայրուղի», որուն երկարութեամբ կը գործէին 111 իջևանատուն։ Աքեմենեան արքունիքի մէջ կը բնակէին անհամար քանակի կիներ, հարճեր, ծառաներ, խոհարարներ, ներքինիներ, գուշակներ եւ այլն։ Պարսկական բանակին մէջ յատուկ դեր կը կատարէին հեծելազօրքն ու ռազմակառքերը։ Պարսիկ հետեւակազօրքի կորիզը կը կազմէր գվարդիան՝ «տասը հազար անմահներ»։ Պատերազմի ժամանակ պարսից արքան կը զօրակոչէր հպատակ ցեղերէ ու ժողովուրդներէ կազմած աշխարհազօր բանակ։

Հակառակ արտաքին փայլքին ու պերճանքին, Ք.Ա. չորրորդ դարու 30-ականներուն առկայ էին ակնյայտ նշաններ առ այն, որ Աքեմենեան հսկայ տիրութիւնը հետզհետէ կը մտնէ իր անկման փուլը։ Պարսկաստանն ու Յունաստանը վաղեմի թշնամիներ էին, անոնց միջեւ Ք.Ա. 499-449 թուականներուն տեղի ունեցած էին շարք մը ռազմական բախումներ եւ երկու պատերազմ (յոյն-պարսկական պատերազմներ)։ Այդ էր պատճառը, որ պարսից աշխարհի մէջ տեղի ունեցող խմորումները արդէն վաղուց կը գտնուէին յոյներու ուշադրութեան կեդրոնը։ Վրէժխնդրութեան գաղափարը պարսիկներու նախկինին պատճառած բոլոր աւերուածութիւններու համար դարձած էր այդ ժամանակուան ամէնէն արդիական կարգախօսը։ Պարսից արքունիքը՝ զբաղած իր ներքին երկպառակչութիւններով, անհեռատես անհոգութիւն կը ցուցաբերէր Ալեքսանտրի ակնյայտ ռազմական պատրաստութիւններու վերաբերեալ։

Այդ ժամանակ Պարսկաստանի տիրակալն էր «արքայից արքա» Դարեհ Գ. Աքեմենեան (Ք.Ա. 380 – 330)։ Չհանդիսանալով Աքեմենեաններու ուղղակի թագաժառանգ, ան բռնի ուժի ու խարդաւանքներու միջոցով բազմած էր պարսկական գահին։ Մինչ այդ ան հիւսիսային սահմանային տարածքի՝ Արմենիոյ (Հայքի) կուսակալն էր։

Արեւելեան Արշաւի Սկիզբը՝ Գրանիկոսի Ճակատամարտը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ք.Ա. 334-ին, Ալեքսանտր գլխաւորելով իր շուրջ 50,000-ոց բանակը, նաւերով կտրեց Հելլեսպոնտոս նեղուցը (ներկայիս Տարտանելը) եւ ոտք դրաւ Պարսկական տիրութեան պատկանող Յառաջաւոր Ասիոյ հողին։ Երկու կողմերը սկսաւ պատրաստուիլ բախումի։ Պարսիկները ստեղծեցին միաւորուած ռազմախորհուրդ, որուն կ'անդամակցէին տեղական կուսակալները։ Խորհուրդը կը գլխաւորէր Մեմնոն՝ Յառաջաւոր Ասիոյ մէջ բնակող յոյն ազնուական, որ պարսկական բանակին մէջ ծառայելու ժամանակ դրսեւորած էր իրեն որպէս փայլուն զօրավար։ Անոր տրամադրութեան տակ էր շուրջ 60,000-ոց բանակ, հիմնականին կազմած յոյն վարձկաններէ։ Մեմնոն առաջարկեց Ալեքսանտրի դէմ կիրարկել «այրած հողի» մարտավարութիւն, որ կ'ենթադրէր ժամանակաւոր նահանջ դէպի երկրի խորքը զուգակցուած սեփական ենթակառոյցներու եւ պահեստավայրերու ոչնչացումով։ Ապագան ցոյց տուաւ, որ այդպիսի մարտավարութիւնը կրնար հանդիսանալ ամէնէն գործօն միջոցը Ալեքսանտրի յառաջընթացը կասեցնելու համար։ Սակայն, պարսիկ հրամանատարները, թերագնահատելով Ալեքսանտրի կարողութիւնները, տապալեցին Մեմնոնի առաջարկը։

Ալեքսանտրի պարսիկներու դէմ առաջին յաղթական ճակատամարտը տեղի ունեցաւ Գրանիկոս գետի ափին, առասպելական Տրոյայի աւերակներու հարեւանութեամբ։

Գրանիկոսի յաղթանակէն ետք Ալեքսանտր կը խորանայ Յառաջաւոր (Փոքր) Ասիա։ Այդ պահուն անոր համար հրամայական դարձած էր պարսկական նաւատորմի մեկուսացումը իր Միջերկրածովեայ նավահանգիստներէն։ Ք.Ա. 334-ին Ալեքսանտր Մակեդոնացիի բանակը կը գրաւէ Փոքր Ասիոյ շարք մը ափամերձ քաղաքներ, որոնք, իրենց հերթին, կը ձգտէին թօթափել պարսկական լուծը, եւ ինքնավարութիւն կը պարգեւէ անոնց։ Դարեհի տաղանդաշատ զօրավարը՝ Գրանիկոսի մէջ պարտուած Մեմնոն, կը փորձէ դիմադրութիւն կազմակերպել, սակայն միջոցառումներու ամենաթեժ պահուն յանկարծամահ կ'ըլլայ։ Դարեհը ստիպուած կ'ըլլայ անձամբ գլխաւորել պարսկական բանակը ու կը յայտարարէ պետական զօրահաւաք։

Մինչ Ալեքսանտրը, հնազանդեցնելով Փոքր Ասիոյ քաղաքները եւ, կտրելով Կիլիկիոյ տարածքը, կը շարժէր դէպի Սուրիա, Դարեհը, գլխաւորելով իր զօրքը, դուրս եկաւ Միջագետքէն (յունարէն՝ Մեսոպոտամիա) եւ ուղղուեցաւ յունամակեդոնական զօրքին ընդառաջ։

Իսոսի Ճակատամարտը՝ Սուրիոյ Նուաճումը՝ Տիւրոսի Առումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսոսի՝ ներկայիս Սուրիոյ, տարածքին մէջ տեղի ունեցաւ Ալեքսանտրի ու Դարեհի երկրորդ ճակատամարտը, որ պատմութեան մէջ յայտնի է իբրեւ Իսոսի ճակատամարտ։

Ալեքսանտր Մակեդոնացիի պատկերը Իսոսի ճակատամարտին։ Փոմփէյի խճանկարէ

Անիկա աւարտեցաւ մակեդոնացիներու փայլուն յաղթանակով եւ կանխորոշեց պարսկական տիրութեան անկումը։ Իսոսի ճակատամարտի ելքը վճռորոշեց ոչ այնքան մակեդոնական բանակի ռազմունակութիւնը, որքան հակառակորդ զօրավարներու անձնական յատկանիշները։ Դարեհ տոկունություն չցուցաբերեց ու ռազմադաշտէն փախուստի դիմեց, իր զօրքը ձգելով թշնամիի ձեռքը, ինչպէս նաեւ սայլաճամբարի մէջ գտնուող կանանոցը։ Իսոսի ճակատամարտը չդարձաւ բեկումնային, բայց անիկա ազդարարեց Աքեմենեան Պարսկաստանի փլուզման սկիզբը։

Ք.Ա. 332-ին, Ալեքսանտր մտաւ Սուրիա։ Դամասկոսի մէջ ան կը ստանայ առաջին նամակը Դարեհէն, որուն մէջ արքայից արքան, դիմելով Ալեքսանտրի գթասրտութեան, կը խնդրէ վերադարձնել գերուած կանանոցը եւ սկսիլ բարեկամութեան ու դաշինքի բանակցութիւններ։ Ալեքսանտր կը մերժէ Դարեհի բոլոր առաջարկները։ Դամասկոսի մէջ ան կը տիրանայ Դարեհի գանձարանին։ Այդ քաղաքին մէջ Ալեքսանտրին կը ներկայացնեն յափշտակուած գեղեցկուհի Պարսինան՝ պարտուած Մեմնոնի այրին, որ կը դառնայ Ալեքսանտրի կեանքի ուղեկիցը (մինչեւ անոր պսակադրութիւնը Ռոքսանայի հետ)։

Ալեքսանտրի յաջորդ թիրախը կը դառնայ Փիւնիկէն (ներկայիս Լիբանանը), եւ անոր հիմնական քաղաքը՝ Տիւրոս նաւահանգիստը, որ Միջերկրական ծովուն մէջ պարսկական նաւատորմի հիմնական հենակէտն էր։

Տիւրոսի պաշարումը

Տիւրոսը մայրցամաքէն 1.5 քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ գտնուող անառիկ ամրոց-կղզի մըն էր, որ շրջապատուած էր հսկայ պատերով։ Սակայն այդ հանգամանքը բնաւ խոչընդոտ չէր Ալեքսանտրի համար։ Ան կը սկսի ծովի միջոցով դէպի կղզի ձգուող արհեստական պատնեշի կառուցում։ Տիւրոսի բնակիչները եօթը ամսուան ընթացքին կը գործադրէին հերոսական ճիգեր թշնամին դիմակայելու համար։ Վերջ ի վերջոյ, մակեդոնացիները կը յաջողին ամրոցի պատերուն մէջ ճեղք բանալ լաստանաւերի վրայ տեղադրուած պաշարողական մեքենաներու օգնութեամբ։ Տիւրոսի գրաւման կը յաջորդէ անոր բնակիչներու ջարդը։

Ալեքսանտր Մակեդոնացի Եգիպտոսի Մէջ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տիւրոսի անկման կը յաջորդէ ռազմարշաւ դէպի Եգիպտոս՝ Պարսկական տիրութեան ամէնէն հարուստ կուսակալութիւնը։ Ալեքսանտրի պատկերացումով առեւտրական եւ տնտեսական համագործակցութիւնը այդ երկրին հետ չափազանց հեռանկարային պիտի ըլլար յունամակեդոնական աշխարհի համար։ Բացի ատկէ, իմացասէր Ալեքսանտր կը տածէր հատուկ պատկառանք հինաւուրց Եգիպտոսի առեղծուածային կրօնի, մշակոյթի, ծէսերու եւ ճարտարապետութեան վերաբերեալ։ Եգիպտոսի քուրմերը, իրենց կողմէ, նոյնպէս հակուած էին Ալեքսանտրի միջոցով թօթափել «անկիրթ ցեղերու» բռնապետութիւնը եւ դաշինք հաստատել քաղաքակիրթ հելլենիստական աշխարհի հետ։ Անոնք սիրալիր ընդունեցին Ալեքսանտրը, ծանօթացուցին երկրի հետ, ճամբորդութիւն կազմակերպեցին դէպի բուրգերն ու սրբավայրերը։ Եգիպտոսի մէջ Ալեքսանտր կը հռչակուի փարաւոն։ Բայց ամէնէն նշանակալիցը կը դառնայ քուրշերու յայտնութիւնը, որ Ալեքսանտր աստուածային ծագում ունի։ Ինքնաստուածացման արարողութենէն ետք Ալեքսանտրի մէջ կը զօրանան անհանդուրժողականութեան ու գրգռականությեն նշանները։ Անոր առօրեայի մէջ կը մտնեն սրբազան տարազներու հագնիլն ու ճակատը զարդարելը Ամոն-Ռա աստուածի եղջիւրներով. այդ պատճառով ալ, արեւելեան աւանդութիւնը զայն կոչեց «Իսկանդեր Երկեղջիւր»։

Նեղոսի գետաբերանին Ալեքսանտր հիմնեց իր առաջին քաղաքը՝ Ալեքսանտրիան՝ Եգիպտոսի ապագայ փառքն ու պարծանքը։ Եգիպտոսի մէջ Ալեքսանտր կը ձեւաւորէ իր նորովի ստեղծուող պետութեան գաղափարը՝ իբրեւ հելլենիզմի սկզբունքներով ամրապնդուած բարեկամ ժողովուրդներու համագործակցութիւն։

Կաւկամելայի Ճակատամարտը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Եգիպտոսէն Ալեքսանտր կը շարժի դէպի արեւելք, ակնկալելով, որ հիմնական բախումը Դարեհի հետ տեղի պիտի ունենայ երկրի խորքը։ Կը սկսի Ալեքսանտրի 4 ամսեայ տաժանակիր արշաւը Միջագետքի ամրան կիզիչ տափաստանով։ Երբ զօրքը կը հասնի Տիգրիս գետի ափերուն, Ալեքսանտր կը տեղեկանայ, որ Դարեհի ահռելի զօրքը կը գտնուի առջեւը։

Երրորդ, վճռորոշ ճակատամարտը Ալեքսանտրի ու Դարեհի միջեւ տեղի ունեցած է 1 Հոկտեմբեր 331-ին, Կաւկամելայի հարթավայրի մէջ (այժմ՝ քաղաք Էրպիլ, Իրաք)։ Դարեհ Գ. ճակատամարտի ընթացքին վերստին փախուստի կը դիմէ՝ իր զօրքը ձգելով առանց առաջնորդի։ Կաւկամելայի ճակատամարտը կ'աւարտի պարսկական բանակի կատարեալ ջախջախումով եւ Աքեմենեաններու տոհմի կործանումով։

Բաբելոն՝ Շոշ՝ Պերսեպոլիս[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Կաւկամելայի յաղթանակէն ետք Ալեքսանտր կը մտնէ Աքեմենեան տիրութեան մեծագոյն գանձը՝ պանծալի Բաբելոնը։ Քաղաքի բնակիչները խանդավառութեամբ կ'ընդունին Ալեքսանտրը իբրեւ ազատագրողի եկուոր պարսիկներէ։

Ալեքսանտրի մուտքը Բաբելոն

Ալեքսանտր Բաբելոնը կը դարձնէ իր մշտական նստավայրը։ Այնուհետեւ Ալեքսանտր անարգել կը գրաւէ Պարսկական կայսրութեան մայրաքաղաքներէն մէկը՝ Շոշը, ուր ինք զինք կը հռչակէ «Ասիոյ տիրակալ»։

Մայրաքաղաքի գանձապետարանէն բռնագրաւուած ռազմաավարը կը հասնէր 750,000 տաղանդի (մէկ տաղանդի քաշը կը կազմէր 22 - 26 քիլոկրամ ոսկի կամ արծաթ), որուն բեռնափոխադրման համար պահանջուած էր հսկայական քարաւան։ Այնուհետեւ կարգը կը հասնի Իրանին՝ պարսիկ ցեղերու բուն հայրենիքին։ Սաստիկ ձմրան պայմաններու մէջ անոնք կը փորձեն դիմադրել՝ փակելով նեղ լեռնանցքները։ Բայց, վերջ ի վերջոյ, Իրանի դարպասները կը փլուզուին մակեդոնացիներու առջեւ, եւ Ալեքսանտր մուտք կը գործէ Պերսեպոլիս (յունարէն՝ «պարսիկներու քաղաք»), որ ան խնճոյքի պահուն իյնալով հարբած շմոլքի մէջ, իսպառ կը հրկիզէ։

Պերսեպոլիսի ներկայիս փլատակները

Աքեմենեաններու Վերջը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալեքսանտրի նպատակն էր կենդանի գերել երբեմնի գերհզօր, իսկ այժմ՝ տիրազուրկ Դարեհը, որ իր զօրակիցներու հետ պատսպարուած էր Կասպից ծովու մերձակայքը։ Երբ անոնց տեղեկացուցին, որ Ալեքսանտրի ռազմախումբը սրընթաց կը մօտենայ, Դարեհի բարոյալքուած զինակիցները Պեսոս կուսակալի սադրանքով դանակահարեցին Դարեհը ու յանձնուեցան յաղթողի գթածութեան։ Ալեքսանտր Դարեհը պատշաճ յուղարկաւորութեամբ հողին յանձնեց, իսկ անոր դաւաճան զինակիցները անողորմ մահապատիժի ենթարկեց։

Արեւելեան Արշաւանքի Շարունակութինը՝ Մերձաւորներու Դաւադրութիւնները[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալեքսանտր նուաճեց Պարսկաստանը, բայց կանգ առնելու միտք չ'ուներ. այժմ ան բռնկած էր ամբողջ աշխարհը տիրանալու գաղափարով։

Ք.Ա. 330-ի աշնան Ալեքսանտր առաջին բախումը ունեցաւ իր մակեդոնացի զինակիցներու հետ։ Անոնց դժգոհութեան պատճառները քանի մը հատ էին։ Հիմնականը պատերազմի շարունակման փաստն էր։ Հոգնատանջ զօրքը իր առաքելութիւնը աւարտած կը նկատէր, եւ Ալեքսանտրի զաւթողական տենդը իրենց համար այլեւս անհասկանալի էր։ Դժգոհութեան երկրորդ պատճառն էր Ալեքսանտրի ու անոր շրջապատի ցուցադրական ու լրբաբարոյ ապրելակերպը։ Երրորդ պատճառն այն էր, որ Ալեքսանտր հետզհետէ կը հեռանար իր հայրենակից մակեդոնացիներէն, ու կը նախընտրէր երբեմնի ախոյեաններու՝ պարսիկներու շրջապատը։ Ալեքսանտր քաջ կը գիտակցէր, որ այս հսկայ երկիրը անհնար է հնազանդութեան մէջ պահել միայն սակաւաթիւ յունամակեդոնական ուժերով։ Անոր անհրաժեշտ էր երկրի բնակչութեան, մասնաւորապէս, տեղական ազնուականութեան աջակցութիւնը, որ, հակառակ Դարեհի տարած պարտութեանը, երկրին մէջ տակաւին ամուր դիրքեր ունէր։ Անկէ դուրս, Ալեքսանտր որդեգրած էր միակ ճիշտ քաղաքականութիւնը՝ ներկայացնել զինք իբրեւ Աքեմենեաններու թագաժառանգ։ Իսկ, ըլլալով այդպիսին, ան պվտք է ընդօրինակեր պարսկական արքունիքին բնորոշ ապրելակերպը։ Ազատամիտ յոյներու եւ մակեդոնացիներու համար, որոնք կ'ընկալէին արքային իբրեւ առաջինը հաւասարներու մէջ, Ալեքսանտրի շրջապատին մէջ արմատաւորուած արեւելեան շողոքորթութիւնն ու ստրկամտութիւնը անհանդուրժելի էին։ Ալեքսանտր իրազէկ էր այդ տրամադրութիւններու մասին, բայց երբ ամէնէն մտերիմներու շրջապատին մէջ դաւադրութիւն բացայայտուեցաւ, ան առանց վարանումի մահապատիժի ենթարկեց իր մօտակայ զինակիցներու ամբողջ խումբ մը, որոնց մէջ էր նաեւ իր հռչակավոր տարեց հրամանատար՝ Կաւկամելայի հերոս Պարմենիոնը։

Պաքտրիայի Ու Սողտիանայի Հնազանդեցումը՝ Ալեքսանտրի Ամուսնութիւնը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ք.Ա. 330-ի դրութեամբ Ալեքսանտր նուաճած էր գրեթէ ամբողջ Պարսկաստանը, բացառութեամբ Պաքտրիա ու Սողտիանա կուսակալութիւնների (այժմեայ Թիւրքմենիստանի, Իւզպէքիստանի, Տաճիկիստանի ու հիւսիսային Աֆղանիստանի տարածքներ)։ Արիական ծագում ունեցող ռազմատենչ պաքտրիացի ու սողտիանացի ժողովուրդներու ընդվզումը Ալեքսանտրի դէմ հայրենական պատերազմի վերածուեցաւ։ Անիկա երկու տարիով արգելակեց Ալեքսանտրի հետագայ յառաջխաղացումը եւ աննախադէպ կորուստներու հանգեցուց։ Այդ ժողովուրդները կ'իջնէին իրենց լեռնային բերդերէն ու հարուածելով մակեդոնական ճամբարներուն, կայծակնապրս կ'անհետանային։ Քանի մը անգամ մակեդոնացիք մազապուրծ եղան կատարեալ ջախջախումէ ու Ալեքսանտր ստիպուած եղաւ շտապ կերպով ձեւափոխել իր ռազմաոճը, զայմ յարմարցնելով պարտիզանական պատերազմի պայմաններին։ Իսկ երբ բէմ դուրս եկաւ քոչուոր սկիւթական ցեղի առաջնորդ Սպիտամենը, հակամարտութեան ուժգնութիւնը իր գագաթնակէտին հասաւ։ Ալեքսանտրի կազմակերպած ջարդերը որոշ ժամանակով մեղմացուցին վիճակը եւ մղեցին Սպիտամենի ջոկատները դէպի Սիրտարիոյ տափաստաններ։ Սակայն, ատիկա երկարատեւ խաղաղութիւն չբերաւ. Սպիտամենի թռուցիկ ջոկատները գրաւեցին Սամարղանդը, կոտորեցին այնտեղի մակեդոնական կայազօրը եւ անհետացան Ալեքսանտրի մօտենալու պէս։ Բայց, վերջ ի վերջոյ, մակեդոնացիներու ռազմական վարժուածութիւնն ու ձիրքը իրենց գործը ըրին. Սպիտամենի ջոկատներու մէջ գտնուող մասագետ ցեղի զինուորները գլխատեցին իրենց առաջնորդը, իսկ անոր գլուխը, իբրեւ հաշտութեան նշան, ուղարկեցին Ալեքսանտրին։

Առանձին պատմութիւն դարձաւ պաշարումը ուղղաբերձ Սողտիանական ժայռի, որուն գագաթին դիրքաւորուած էր մարդաշատ տեղական ցեղ մը։ Պարտութիւն կրող ցեղի առաջնորդը այնչափ ցնցուեցաւ մակեդոնացիներու ռազմարուեստէն, որ դադրեցուց դիմադրութիւնը ու խնճոյքի հրաւիրեց իր թշնամիներուն։ Այնտեղ ան Ալեքսանտրը ներկայացուց իր դստեր Ռոքսանային, որով վերջինս հրապուրեցաւ ու դարձուց իր կինը։ Ամուսնութիւնը Ռոքսանայի հետ մեծ քաղաքական գործօն դարձաւ, քանի որ անիկա կարելիութիւն տուաւ Ալեքսանտրին վերջնականապէս լուծել անհնազանդ Պաքտրիայի ու Սողտիանայի խնդիրները։

Գաղութներու Հիմնադրութիւն՝ Հետագայ Արշաւներու Նախագծում՝ «Համաշխարհային Ովկիանոս»[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իր ապագայ կայսրութեան ենթակառուցուածքները զարգացնելու նպատակով Ալեքսանտր հիմնեց շարք մը քաղաքներ, որոնց տուաւ իր անունը։ Այդպիսով հին աշխարհի քարտէսի վրայ յառաջացան շարք մը «ալեքսանտրիաներ»։

Ալեքսանտր կը նախագծէր իր արշաւանքներու երթուղիները ելլելով իր դարաշրջանի աշխարհագրական պատկերացումներէն։ Ատոնց համաձայն, անընդհատ շարժելով դէպի արեւելք կարելի պիտի ըլլայ հասնելու մայրցամաքի եզրին, որմէ ետք սփռուած է «Համաշխարհային ովկիանոսը»։ Նուաճելով արեւելեան այդ տիրութիւնները, Ալեքսանտր կը պատրաստուէր իր իշխանութիւնը տարածել դէպի արեւմուտք (Ճիպրալթար), այնուհետեւ՝ հարաւ ու հիւսիս, եւ, այդպիսով, զաւթել ամբողջ աշխարհը։

«Համաշխարհային ովկիանոսին» հասնելու նպատակով Ալեքսանտր համալրեց իր նաւատորմը Փիւնիկէէն տեղափոխուած նավերով ու նաւաստիներով։ Ծովակալ նշանակուած Նեարքոսը կարգադրուեցաւ Հնդկաստանի գետերը ուսումնասիրելու, ինչպէս նաեւ մշակելու ծովային երթուղի Հնդկաստանի ու Յունաստանի միջեւ։ Ալեքսանդրը մտադրուած էր մտնել Հնդկաստան, ընդ որուն, ունենալով նուազագոյն գիտելիքներ այդ երկրի աշխարհագրութեան ու կլիմայի մասին։

Ալեքսանտր Հնդկաստանի Մէջ՝ Հիւտասպի Ճակատամարտը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Տեղեկանալով Հնդկաստանի հարստութիւններու մասին, Ալեքսանտրի զօրքը Ք.Ա. 327-ի ամրան կը հատէ այժմեան Աֆղանիստանի ու Փաքիստանի սահմանէն անցնող Խայպերի լեռնանցքը եւ ոտք կը դնէ Հնդստան թերակղզիի հիւսիս-արեւմուտքի մէջ գտնուող Փունճապ նահանգի հողին վրայ։ Այդ տեղանքի քաղաքակրթութիւնը ձեւաւորուած էր “հնգագետքի” մէջ՝ Ինտոս գետի ու անոր չորս վտակներու աւազանի մէջ։ Ալեքսանտրի տիրութիւններուն այժմ սահմանամերձ դարձած հնդկական պետութիւններու միջև տեղի ունեցող երկպառակութիւնները հեշտացուցին Ալեքսանտրի բանակի ներխուժումը Հնդկաստան։

Յաղթելով լեռնային ցեղերու դիմադրութեան մակեդոնական բանակը անցաւ Ինտոս գետ եւ մուտք գործեց Ալեքսանտրի հետ դաշինք կնքած Թաքսիլայի փոքր տիրութիւնը։ Թաքսիլայի պետութենէն դէպի արեւելք, Հիւտասպ գետէն (այժմ՝ Ճելամ, Ինտոսի վտակներէն մէկը) այն կողմ, կը սկսէին անոր թշնամի թագաւոր Պորոսի տիրութիւնները։ Ք.Ա. 326-ի Յունիսին Հիւտասպ գետի մօտ Ալեքսանտրի եւ Պորոսի զօրքերու միջեւ տեղի ունեցած ճակատամարտի մէջ Պորոսը կատարեալ պարտութիւն կրեց եւ ստիպուած էր հաշտութիւն խնդրել։ Ալեքսանտր Պորոսի ձգեց անոր թագաւորութիւնը՝ իր հետ դաշնակցելու եւ գերագոյն իշխանութիւնը ճանչնալու պայմանով։ Հիւտասպ գետի մօտ Ալեքսանտր հիմնեց երկու քաղաք-ամրոցներ՝ Նիկեան (յաղթանակի քաղաք) եւ Պուքեփալիան (ի պատիւ իր Պուքեփալոս ձիու) եւ շարունակեց իր երթը դէպի արեւելք։

Արեւելեան Արշաւանքի Աւարտը՝ Վերադարձ Պարսկաստան՝ Կայսրութեան Շէնացման Ջանքերը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ալեքսանտրի կայսրութիւնը՝ Վերադարձի ուղին

Փունճապի ենթարկման կը յաջորդէ «Համաշխարհային ովկիանոսի» անհասանելիութեան գիտակցութիւնը։ Երբ Ալեքսանտր, այսուամենայնիւ, առաջ շարժելու հրաման տուաւ, անոր զօրքը ըմբոստացաւ ու կտրականապէս հրաժարեցաւ երթը շարունակելէ։ Հիասթափուած Ալեքսանտր ստիպուած եղաւ յայտարարելու Արեւելեան արշաւի աւարտը։ Հետադարձ ուղին սոսկալի տառապանքներու եւ կորուստներու հանգեցուց, քանի որ անիկա կ'անցնէր ջրազուրկ անապատներէ ու անյայտ տեղանքներով, բնակեցուած վայրագ թշնամական ցեղերով։

Վերադառնալով Պարսկաստան, Ալեքսանտր կը շարունակէ զբաղիլ իր կայսրութեան շէնացման գործերով։ Ան կը կիրարկէ ճկուն ու կոշտ քաղաքականութիւն, մէկ կողմէ զսպելով իր սխրակից մակեդոնացիներն ու յոյները, միւս կողմէ՝ խրախուսելով ու քաջալերելով տեղական ազնուականութիւնն ու քուրմերը։ ԱՆ աստիճանաբար կը կատարէ շարք մը նորամուծութիւններ, ուղղուած հելլենիստական հիմնարկներու ներդրման։

Կայսրութեան հպատակներու մերձեցման ուղղուած էր բազմաթիւ ստիպողական պսակադրութիւններ՝ մակեդոնացի ու պարսիկ ժողովուրդներու տասը հազար ներկայացուցիչներու միջեւ («Շոշի պսակադրութիւն»)։ Ալեքսանտրի մտայղացումով, այդ միութիւններու զաւակները իր իտէալական կայսրութեան նոր մարդացեղի հիմնքը պիտի դառնան։

Միեւնոյն ժամանակ, զբաղելով քաղաքական ու տնտեսական հարցերով, Ալեքսանտր կը յայտնաբերէ, որ իր բացակայութեան ժամանակ երկրին մէջ արմատաւորուած են կաշակերումն ու յափշտակումները, կառավարումը թերի է եւ տեղի կ'ունենան ազգամիջեան ընդհարումներ։

Ալեքսանտրի Վախճանը՝ Ալեքսանտրի Ժառանգութիւնը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Դիադոքոսներու պետութիւնները՝ Ալեքսանտր Մակեդոնացիի տրոհած կայսրութիւնը

Ալեքսանտրի կեանքի վերջին շրջանը լի էր բարոյապէս կործանարար իրադարձութիւններով, անձնական կորուստներով եւ հիասթափութիւններով։ Անոր բնածին տաքարիւնութիւնը, բացառիկ ինքնավստահութիւնն ու մենատիրական հակումները, զուգակցած ռազմական նուաճումներու խելահեղ կուրքով եւ իր աստուածային ծագման ու անմահութեան վերաբերեալ անսասան հաւատքով, այն աստիճան քայքայեցին անոր առողջութիւնը, որ համաճարակ տենդի վարակը դարձաւ անոր յանկարծահաս վախճանի պատճառը։ 10 Յունիս Ք.Ա. 323-ին, Բաբելոնի մէջ, Ալեքսանտր իր մահկանացուն կնքեց 32 տարեկանին։

Ոսկեայ դագաղի մէջ ամփոփած Ալեքսանտրի մարմինը յափշտակուեցաւ հրամանատարներէն մէկուն՝ Պտղոմէօսի կողմյ, գաղտնաբար տեղափոխուեցաւ եգիպտական Ալեքսանտրիա, ուր մնաց 500 տարի՝ վերածուելով սրբավայրի։ Այնուհետեւ աճիւնը անյայտացաւ, ու մինչեւ այսօր Ալեքսանտրի շիրիմավայրը անյայտ է։

Ալեքսանտրի վախճանէն ետք անոր զինակիցներու եւ ընտանիքի միջեւ սկսաւ ժառանգութեան ագահ բաժանում, որ տասնհինգ տարուան պատերազմի վերածուեցաւ (Տիատոքոսներու պատերազմ

Այդ պատերազմներուն զոհ գացին Ալեքսանտրի անմիջական ժառանգորդները՝ անոր երկու որդիները, ինչպէս նաեւ մայրն ու կիները։

Ալեքսանտրի հսկայ կայսրութիւնը, չունենալով ներքին կայունութեան տնտեսական հիմք, տրոհեցաւ երեք պետութիւններու՝ բուն Մակեդոնիա (Անտիգոն զօրավարի գլխաւորութեամբ ու Փելլա մայրաքաղաքով ), Եգիպտոս (Պտղոմէօսներ տոհմի գլխաւորութեամբ ու Ալեքսանտրիա մայրաքաղաքով), եւ Միջին Ասիա (Սելեւկոս զօրավարի գլխաւորութամբ ու Անտիոք մայրաքաղաքով)։

Ալեքսանտր Մակեդոնացիի ռազմական ու քաղաքական նուաճումներու շնորհիւ հելլենիստական մշակոյթի տարածումը դարձաւ անդառնալի, եւ անիկա հետագային Եւրոպայի ու Յառաջաւոր Ասիոյ քաղաքակրթութիւններու հիմքը հանդիսացաւ։

Գրականութեան Ցանկ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Սկզբնաղբիւրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. Диодор Сицилийский, Книга XVII с сайта проекта Perseus
  2. Арриан Флавий, Поход Александра. — М.: МИФ, 1993]
  3. Квинт Курций Руф, История Александра Македонского. — М.: Издательство МГУ, 1993]
  4. Плутарх, Александр, Сравнительные жизнеописания в двух томах, — М.: Издательство «Наука», 1994]

Աղբիւրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Պլուտարքոս «Զուգահեռ կենսագրություններ», Երեւան, 2001:
  • Արիանոս «Ալեքսանդրի արշավանքը», Երեւան, 1987:
  • Քվինտուս Կուրցիուս Ռուֆուս «Ալեքսանդր Մակեդոնացու պատմությունը», Երեւան, 1987:
  • Հին Հունաստանի պատմություն, խմբ. Վ. Ի. Ավդիեւի, Երեւան, 1982։
  • Под ред. Бокщанина М. История древнего мира. Рим и Греция. Москва.։ “Просвещение”, 430 с., 1982
  • М. Дандамаев. Политическая история Ахеменидской державы. Москва.։ “Наука”, 316 с.,1985
  • В. Дюрант. Жизнь Греции.Москва, “Крон-Пресс”, 703 с., 1997
  • Д. Фуллер. Военное искусство Александра Великого. Москва.։ "Центрополиграф", 350 с., 2003
  • Ф. Шахермайр. Александр Македонский. Москва.։ "Наука", 384 с., 1984
  • И. Шифман. Александр Македонский. Ленинград.։ "Наука", 207 с., 1988
  • Рита Арутюнян. http://ru.scribd.com/doc/113684627/Александр-Македонский

Գրականութիւն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Александрия. Роман об Александре по русской рукописи XV века. Подг. М. Н. Ботвинник, Я. С. Лурье, О. В. Творогов. — М.—Л.։ Наука, 1966. — 285 с.
  • Бертельс Е. Э. Роман об Александре. — М.—Л.։ Изд-во АН СССР, 1948. — 136 с.
  • Бойназаров Ф. А. Проблемы традиции и современности։ (Образ и личность Александра Македонского). — М.։ Наука, 1990. — 272 с. — 3 000 экз.
  • Гафуров Б. Г., Цибукидис Д. И. Александр Македонский и Восток. — М.։ Главная редакция восточной литературы изд-ва «Наука», 1980. — 456 с.
  • Грин П. Александр Македонский։ Царь четырех сторон света. — М.։ Центрполиграф, 2002. — 299 с.
  • Дройзен И. Г. История эллинизма. Т. 1. (любое издание).
  • Ковалёв С. И. Александр Македонский. — Л.։ Соцэкгиз, 1937. — 137 с.
  • Костюхин Е. А. Александр Македонский в литературной и фольклорной традиции. — М.։ Главная редакция восточной литературы изд-ва «Наука», 1972. — 190 с.
  • Маринович Л. П. Время Александра Македонского // Источниковедение Древней Греции. Эпоха эллинизма. — М.։ МГУ, 1982. — С. 22-65
  • Маринович Л. П. Греки и Александр Македонский։ К проблеме кризиса полиса. — М.։ Наука — Восточная литература, 1993. — 288 с.
  • Ртвеладзе Э. Александр Македонский в Бактрии и Согдиане. — Ташкент, 2002. — 180 с.
  • Фишер-Фабиан С. Александр Великий. Мечта о братстве народов. Смоленск։ Русчи, 1994. 416 с.։ ил.
  • Фор П. Александр Македонский. — М.։ Молодая гвардия, 2011. — 445 с.
  • Фор П. Повседневная жизнь армии Александра Македонского. — М.։ Молодая гвардия—Палимпсест, 2008. — 400 с.
  • Шахермайр Ф. Александр Македонский. — М.։ Наука, 1984. — 384 с.
  • Шифман И. Ш. Александр Македонский. — Л.։ Наука, 1988. — 208 с.
  • A Companion to Alexander Literature In The Middle Ages. Ed.։ D. Zuwiyya. — Leiden։ Brill, 2011. — 410 p.
  • Bosworth A. B. Alexander the Great. // Cambridge Ancient History. Vol. VI։ The Fourth century B.C. — Cambridge։ Cambridge University Press, 1994. — P. 791—875
  • Chugg A. The Sarcophagus of Alexander the Great? // Greece & Rome, Second Series, Vol. 49, No. 1 (Apr., 2002). — P. 8-26
  • Bosworth A. B. Conquest and Empire։ The Reign of Alexander the Great. — Cambridge։ Cambridge University Press, 1993. — 348 p.
  • Hamilton J. R. Alexander’s Early Life // Greece & Rome, 2nd Series. — 1965. — Vol. 12, No. 2 (October). — P. 117-124
  • Heckel W. The Conquests of Alexamder the Great. — Cambridge, 2008. — 240 p.
  • Nawotka K. Alexander the Great. — Cambridge, 2010. — 440 p.
  • O’Brien J. M. Alexander the Great։ The Invisible Enemy. — London—New York։ Routledge, 1992. — 336 p.
  • Stoneman R. Alexander the Great. — Routledge, 1997. — 122 p.
  • Thomas C. G. Alexander the Great in his World. — Blackwell, 2007. — 265 p.
  • Ռազնիկով Ի., Ալեքսանդր Մակեդոնացի, Երևան, 1941, 142 էջ։

Արտաքին Յղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]


Քաղվածելու սխալ՝ <ref> tags exist for a group named "сн", but no corresponding <references group="сн"/> tag was found, or a closing </ref> is missing