Ազուլեժու

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ջորջ Կոլակոյի ազուլեժուն, որ ներկայացնում է պորտուգալական և կաստիլական զորքերի միջև կայացած Աժուբարոտայի ճակատամարտից (1385) դրվագ, Պորտուգալիա, Լիսաբոն

Ազուլեժու (պորտ.՝ azulejo [ɐzuˈleʒu]), պորտուգալական սալիկների տեսակ: Ազուլեժուներ կարելի է գտնել եկեղեցիների, պալատների, սովորական տների, դպրոցների, այժմ նաև ռեստորանների, սրճարանների և նույնիսկ երկաթգծերի ու մետրոների կայարանների ներքին և արտաքին ձևավորումներում: Դրանք օգտագործվում են ոչ միայն որպես դեկորատիվ արվեստի ձև, այլև ունեն այլև գործառույթների, ինչպես տների ջերմաստիճանի պահպանման կարողություն:

Դրանք մինչ այժմ պորտուգալական ճարտարապետության մեջ հիմնական դերակատարում ունեն, քանի որ դրանք ամրացված են պատերին, հատակին և նույնիսկ առաստաղներին:

Ազուլեժուները հիմնականում քառակուսի են` 14 սմ երկարությամբ և 14 սմ լայնությամբ:

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

13-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազուլեժու բառը փոխառվել է արաբերենից (արաբ․՝ الزليج‎‎, az-zulayj) և նշանակում է «ողորկ քար»[1][2]: Անսխալ արաբական ազդեցությունները երևում են շատ սալիկների վրա` գծային, երկրաչափական կամ ծաղկավոր համադրություններով: Զելիժ արհեստը դեռ օգտագործվում է արաբական աշխարհում երկու հիմնական ավանդույթներով` «եգիպտական զալիժ» և «մարոկական զելիժ», որոնցից վերջինս ավելի հայտնի է:

Իսպանական Սևիլիա քաղաքը դարձել է իսպանամավրիտանական սալիկների արդյունաբերության հիմնական կենտրոնը: 13-րդ դարի ամենաառաջին ազուլեժուները ալիկատադոներն էին (սալիկ-խճանկարներ)[3]: Դրանք պատված էին մեկ գույնով և կտրված էին երկրաչափական պատկերների[4]:

16-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իտալիայի կավագործները տեղափոխվեցին Սևիլիա 16-րդ դարի սկզբին և այնտեղ աշխատարաններ հիմնադրեցին: Նրանք իրենց հետ բերեցին մայոլիկայի տեխնիկան, որը արհեստավորներին թույլ տվեց ավելի շատ պատկերներ ցուցադրել իրենց կոմպոզիցիաներում: Առաջին իտալացի կավագործը, ով տեղափոխվեց Իսպանիա, Ֆրանցիսկո Նիկուլոսոն էր, ով բնակություն հաստատեց Սևիլիայում 1498 թվականին[5]: Իտալացի նկարիչների կողմից ներկայացված ռենեսանսի ոճի ազդեցությամբ շատ ազուլեժուներ պատկերում էին այլաբանական կամ դիցաբանական տեսարաններ, աստվածաշնչյան սրբերի կյանքից տեսարաններ կամ որսորդական տեսարաններ: Մաներիզմը և գրոտեսկը մեծ ազդեցություն ունեցան ազուլեժուների վրա:

Մինչև 16-րդ դարի կեսերը պորտուգալացիները շարունակում էին վստահել օտար երկրներից` հատկապես Իսպանիայից ներկրումներին, ինչպիսիք էին Ֆրանցիսկո Նիկուլոսոյի «Ավետումը» Էվորայում, բայց ավելի փոքր չափսերով: 16-րդ դարի պորտուգալացի առաջին վարպետներից էր Մարկալ դե Մաթոսը, որին վերագրվում են «Սուսաննան և ծերունիները» (1565), «Quinta da Bacalhoa», ինչպես նաև «Հովիվների երկրպագությունը» (Ազուլեժուի ազգային թանգարան, Լիսաբոն): «Սուրբ Ռոքեի հրաշագործությունը» (Սան Ռոքե եկեղեցի, Լիսաբոն) պորտուգալացիների առաջին ազուլեժուներից է (1584): Նրա հեղինակը Ֆրանսիսկո դե Մաթոսն է, ով հավանաբար Մարկալ դե Մաթոսի զարմիկն ու աշակերտն է եղել: Նրանք երկուսն էլ ոգեշնչվել են Վերածննդի արվեստով, իտալական և ֆլամանդական գեղանկարչությամբ ու փորագրություններով: 16-րդ դարի ազուլեժուների հավաքածուն կարելի է գտնել պորտուգալական Բեժա քաղաքի թանգարանում:

Շախմատաձև ազուլեժուներ Իգրեյա Մատրից դե Կամբրայի ճակատային մասում

16-րդ դարի վերջին գծավոր ազուլեժուն Պորուգալիայում հիմնականում կիրառում էին մեծ մակերեսներով շինությունները, օրինակ` եկեղեցիները, մենաստանները զարդարելու համար: Հաճախ անկյունագծով տեղադրված հասարակ սպիտակ սալիկները զարդարում էին երկնագույն քառակուսիներով և եզրային նեղ սալիկներով:

17-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Շուտով հասարակ սպիտակ սալիկներին փոխարինելու են գալիս բազմագույն սալիկները (enxaquetado rico): Դրանցով բարդ պատկերներ էին հավաքում, ինչպես օրինակ Սանտարեմի Սանտա Մարիա դե Մարվիլա եկեղեցու ազուլեժուն:

Երբ ուղղահայաց սալիկները փոխարինվեցին հորիզոնական բազմագույն սալիկների կրկնվող նախշերով, կարելի եղավ ստանալ նոր դիզայն` ներկայացնելով տարբեր թեմաներ, իսկ ավելի հաճախ միահյուսված վարդեր, քամելիաներ, երբեմն ծաղկաշղթաներ: Կրոնական թեմաներով ազուլեժուները ներկայացնում են Քրիստոսի կամ սրբերի կյանքի դրվագներ: Գորգային կոմպոզիցիաները (այդպես էին կոչվում արհեստական եզրազարդով դրվագված ազուլեժուները) մեծ քանակությամբ արտադրվել են 17-րդ դարի ընթացքում: Դրանց լավագույն օրինակների կարելի է հանդիպել Էվորայում, Կոիմբրայում, Օբրալ դե Մոնտե Ագրացիոյում:

Ազուլեժուի կիրառումը խորանը ձևավորելու համար բնորոշ է Պորտուգալիային: Դրվագը կարող էր բաղկացած լինել մեկ ամբողջական կամ երկու-երեք մասնատված մասերից: Դրանք օգտագործվել են 16-րդ, 17-րդ և 18-րդ դարերում: 17-րդ դարի որոշ գործեր արևելյան կտոր են հիշեցնում:Սալիկների դեղին եզրազարդերը նմանվում էին խորանի կտորի ոսկե գծերին: Դրա հրաշալի օրինակներ են Սուբ Մարտայի հիվանդանոցի (Լիսաբոն), Ալմոստերի եկեղեցու, Բուսակուի մենաստանի ազուլեժուները:

Այդ նույն շրջանում տարածում է գտնում ևս մեկ մոտիվ` ծաղկի սկահակները, որոնք դրվագված են թռչուններով, դելֆիններով: Հնարավոր է, որ այդ մոտիվի ներշնչման աղբյուրը եղել է սկահակներ պատկերող ֆլամանդական գեղանկարչությունը. այդ թեման բնորոշ է, օրինակ, Յան Բրեյգել Ավագին: Մոտիվը լայնորեն պատկերվել է նաև 18-րդ դարում:

18-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

17-րդ դարի վերջը և 18-րդ դարի սկիզբը համարվում են «ազուլեժուի ոսկեդար», այսպես կոչված «վարպետների դարաշրջան» (Ciclo dos Mestres): Ազուլեժուի մեծ պահանջարկ է առաջանում ոչ միայն Պորտուգալիայում, այլև Բրազիլիայի պորտուգալական գաղութում: Մեծաթիվ պատվերները բավարարելու համար եզակի օրինակով թանկարժեք սալիկներին փոխարինելու են գալիս կրկնվող նախշերով ավելի էժան սալիկները: Եկեղեցիները, վանքերը, պալատները, նույնիսկ տները ներսից ու դրսից պատվում են ազուլեժուով: Դրանցից շատերին բնորոշ են բարոկկոյի տարրերը:

18-րդ դարասկզբի առավել նշանավոր վարպետ - դիզայներներից են Անտոնիու Պերեյրան, Մանուել դուշ Սանտուշը, Անտոնիու դի Օլիվեյրան, նրա որդին` Պոլիկարպո դի Օլիվեյրան, ՊՄՊ վարպետը (հայտնի է միայն անվան առաջին տառերով), նրա գործընկերներ Տեոտոնիո դուշ Սանտուշը և Վալենտին դե Ալմեյդան, Բարտոլոմեո Անտունեշը և վերջինիս աշակերտ Նիկոլաու դե Ֆրեյտասը: Քանի որ նրանց գործունեության շրջանը համընկնում է Խուան V -ի կառավարման տարիներին (1706-1750), ապա այդ ոճը կոչվեց «խուանյան»:

Այդ նույն շրջանին են վերաբերում բնական չափերով ամբողջական կերպարներ պատկերող ազուլեժուները, որոնք ՊՄՊ վարպետի ձեռքի գործերն են: Դրանք ներկայացնում են լաքեյներ, ազնվականներ, նրբաճաշակ զգեստներով կանանց և որպես կանոն գտնվում են պալատական մուտքերում (պալացո դա Միտրա), ներքին բակերում, սանդղահարթակներում: Այդպիսի կերպարները պատկերում էին այցելուներին ողջունելու նպատակով: Նման ազուլեժուները բնորոշ են բացառապես Պորտուգալիային:

Կասա դե Լոս Ազուլեժուս, Մեխիկո, 1737

1740-ական թվականներին պորտուգալական հասարակության ճաշակը փոխվում է. մոնումենտալ դրվագներից անցում է կատարվում ավելի փոքր չափերի, բայց ավելի նուրբ ազուլեժուի` ռոկոկո ոճով: Դրանք ներկայացնում են հովվական թեմաներ, ինչպիսիք պատկերել է ֆրանսիացի նկարիչ Անտուան Վատտոն: Դրա հրաշալի օրինակ են Դուկաս դե Մեսքուիթելայի պալատի (Լիսաբոն) ճակատային մասի և Կելուշ ազգային պալատի ազուլեժուները: Բազմագույն սալիկների զանգվածային արտադրությունը հանգեցրեց կարծրատիպային դիզայնի:

1755 թվականի Լիսաբոնի մեծ երկրաշարժից հետո ավերված քաղաքի վերականգնման աշխատանքներում ազուլեժուն ձեռք բերեց ավելի գործնական դեր: Այդ ոճը ստացավ «պոմբալյան ոճ» անվանումը մարքիզ Պոմբալի անունով, ով պատասխանատու էր քաղաքը վերականգնելու համար: Կրոնական թեմայով ազուլեժուներ հայտնվեցին միայն այն շինություններին, որոնք նախատեսված էին ապագայում հնարավոր աղետները կանխելու համար:

Մեքսիկայում մեքսիկական մայոլիկայի` թալավերայի արտադրողները ազուլեժուն կիրառել են մի շարք շինությունների ձևավորման համար: Դրանցից մեկը Կասա դե Լոսն է (Մեխիկո), որ կառուցվել է 1737 թվականին կոմս Էլ Վալյե դե Օրիսաբայի համար: Մեքսիկայում կերամիկայի պատրաստման ավանդույթները սկզբնավորվել են 16-րդ դարի սկզբին` հետագայում ծաղկում ապրելով:

Նեոկլասիցիզմի պարզ, բաց գույներին փոխարինելու են գալիս խամրած գույները: Այդ ավանդույթը Պորտուգալիայում տարածվել է Ջեյմս Ադամսի և Ռոբերտի քանդակներից: Այս շրջանին են բնորոշ «ռատո» սալիկները: Նշանավոր վարպետներից են եղել Սեբաստիան Ինասիո դե Ալմեյդան, նկարիչ Ֆրանցիսկո դե Օլիվեյրան, Ֆրանցիսկո Խորխե դա Կոշտան:

19-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազուլեժու ցուցատախտակ Սաո Բենտոյի գնացքի կայարանում, Պորտո, Պորտուգալիա

19-րդ դարի առաջին կեսին դեկորատիվ սալիկների արտադրությունն անկում է ապրում` նապոլեոնյան բանակի ներխուժման, ապա սոցիալ-տնտեսական փոփոխություններով պայմանավորված: Երբ 1840 թվականին բրազիլացիները արտադրություն են սկսում Պորտուում, պորտուգալացիները, հետևելով բրազիլական նորաձևությանը, իրենց տների ճակատային մասերը ձևավորում են ազուլեժուով: Այն ժամանակ, երբ այդ գործարանները թողարկում էին բարձրաքանդակային սալիկներ` միագույն կամ երկգույն, լիսաբոնյան գործարանները սկսում են այլ մեթոդ կիրառել. կապույտ-սպիտակ կամ բազմագույն սալիկներին տրասֆերտային տպագրում են իրականացնում: 19-րդ դարի վերջին տասնամյակներին սկսում են օգտագործել սալիկների տպագրության այլ եղանակ:

Սալիկների գործարանային տպագրմանը զուգընթաց դրանք ձեռքով նկարազարդելու արվեստը չմոռացվեց. այդ եղանակը շարունակում էր զարգանալ հատկապես Մանուել Ժոակիմ դե Խեսուսի և Լուիս Ֆերեյրայի շնորհիվ: Վերջինս, լինելով լիսաբոնյան Viúva Lamego գործարանի տնօրենը, գործարանի ճակատային մասը զարդարել է տալիս այլաբանական տեսարաններով: Նրա ստեղծած պաննոյում առկա են ծաղիկներով սկահակներ, ծառեր, այլաբանական կերպարներ` գերբնական տեխնոլոգիայով: Այդ սալիկները ձեռքի աշխատանք են, որոնք ներկայացնում են 19-րդ դարավերջի էկլեկտիկ ռոմանտիզմը:

20-րդ դար[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ազուլեժուներ Պորտոյի խանութներից մեկում

20-րդ դարի սկզբին մոդեռն ոճով ազուլեժուներ են ի հայտ գալիս այնպիսի նկարիչների կողմից, ինչպիսիք են Ռաֆայել Բորդալո Պինեյրան, Ժուլիո Սեզար դա Սիլվան և Խոսե Անտոնիո Խորխե Պինտոն: 1885 թվականին Ռաֆայել Բորդալո Պինեյրան հիմնում է կերամիկայի գործարան Կալդաս դա Ռաինյայում: Քաղաքը հետագայում հայտնի է դառնում հենց այնտեղ արտադրված սալիկներով: Այդ գործարանում կա թանգարան` սան Ռաֆայել, որը նվիրված է հեքիաթային ներշնչմամբ կատարված աշխատանքներին, հատկապես դեկորատիվ ափսեներին, քարե երգիծական կերպարներին:

Ազուլեժուներ Պորտուգալիայի Օբիդոս քաղաքում

1930-ական թվականներին ի հայտ եկան ար-դեկո ոճով սալիկներ, որոնց հեղինակը Անտոնիու Կոշտան էր: Մոնումենտալ աշխատանք է Պորտու քաղաքի Սան Բենտո կայարանի նախասրահը, որ զարդարված է 20.000 սալիներով: Դրանք ներկայացնում են պատմական թեմաներ: Ամբողջ սրահը կարծես ռոմանտիկ բացիկ-նկար լինի: Սա ազուլեժուի ամենահայտնի դրսևորումներից է 20-րդ դարում: Սանտո Ինդելֆոնսո և Կոնգրեգադոս եկեղեցիների ճակատային մասերը վկայում են Խորխե Կոլակոյի վարպետության մասին:

20-րդ դարի նկարիչներից են Խորխե Բարադասը, Խորխե Մարտինսը, Մենեզ և Պաուլ Ռեգոները: Մարիա Կեյլի դիզայնով Լիսաբոնի մետրոյի 19 կայարաններում ստեղծվում են աբստրակտ գործեր (1957-1972): Դրանց շնորհիվ երբեմնի նշանակությունը կորցրած ազուլեժուն կրկին վերածնվում և պահանջարկ է ստանում: Այդ կայարանների ձևավորումը ժամանակակից սալիկային արվեստի գլուխգործոց է: 1988 թվականին մի շարք նկարիչներ` Ժուլիո Պոմարը, Մարիա Խելենա Վիեյրան, Սա Նոգեյրան, Մանուել Կարգալեյրոն, ձեռնամուխ են լինում մետրոյի նոր կայարանների ձևավորմանը ազուլեժուով:

Ազուլեժու թանգարան[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

    1rightarrow.png Հիմնական հոդված՝ Ազուլեժու թանգարան

Լիսաբոնում գործում է Ազուլեժու թանգարանը, որտեղ ներկայացված է Պորտուգալիային բնորոշ սալիկային արվեստի զարգացումը: Թանգարանում ներկայացված է ազուլեժուի պատմությունը նախնական փուլերից մինչև մեր օրերը: Ցուցանմուշներից մեկը ներկայացնում է 1755 թվականին նոյեմբերի 1ավերիչ երկրաշարժին նախորդող շրջանի լիսաբոնյան տեսարան: Ազուլեժուն պատրաստվել է 1730 թվականին և ունի 40 մ երկարություն:

Այլ դրսևորումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Իսպանական նախկին գաղութ հանդիսացող Ֆիլիպիններում դեկորատիվ սալիկների ավանդույթը կիրառվում է աստիճաններին: Ավելի մեծ կիրառում ունեն կրոնական թեմաներով դիպտիխները, որոնք ներկայացնում են Քրիստոսի և Մարիամի սրտերը, ինչպես նաև կրոնական այլ թեմաներ: Այդ սալիկները, որոնք շագանակագույն են կամ բազմագույն, տեղադրվում ե մուտքերի պատերին կամ գլխավոր մուտքի դարպասներին, որտեղ ամրացվում են խաչով պսակված մետաղական հիմքին:

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  1. https://es.oxforddictionaries.com/definition/azulejo
  2. http://www.azulejos.fr/index_en.html
  3. La Ruta de la Ceramica, Asociación Española de Fabricantes de Azulejos, Castellón, 2000
  4. Les Métamorphoses de l’azur, Ars Latina, Paris, 1994
  5. Morales, Alfredo J. – Francisco Niculoso Pisano, Arte Hispalense, Diputación de Sevilla, 1991

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]