ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Jump to navigation Jump to search

Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների արտաքին քաղաքականություն, ԱՄՆ-ի վարած արտաքին քաղաքականությունն այլ երկրների հետ։ Արտաքին քաղաքականությունը որոշում է նախագահը և իրականացվում է պետական դեպարտամենտի կողմից՝ պետքարտուղարի գլխավորությամբ։

Պաշտոնապես արտաքին քաղաքականության դոկտրինան ԱՄՆ քաղաքացիների և միջազգային հասարակության բարօրության նպատակներով ավելի անվտանգ, դեմոկրատական և ծաղկող աշխարհի ապահովումն է[1]։ Միացյալ Նահանգները, աշխարհում ունենալով ամենազարգացած դիվանագիտական ներկայացուցչությունների ցանցը, չափազանց կարևոր դեր են խաղում միջազգային հարաբերություններում։ ԱՄՆ-ը ՄԱԿ-ի և ՆԱՏՕ-ի հիմնադիր անդամն է, ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի անդամը։ ԱՄՆ-ի դիվանագիտական զանգվածն ակտիվորեն մասնակցում է միջազգային հակամարտությունների և վեճերի զգալի մասի լուծմանը։

Պատմություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Արդեն Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ ԱՄՆ-ը ջանք էր գործադրում, որպեսզի համաշխարհային քաղաքական հարթակում առաջատար դիրքեր դուրս գա։ 1914-1917 թվականներին ԱՄՆ-ը մտցրեց չեզոքության քաղաքականությունը, որը դրական անդրադարձավ երկրի տնտեսության վրա։

1920-ական թվականներին ԱՄՆ-ը պայքարում էր Լատինական Ամերիկայում քաղաքական էքսպանսիայի դեմ՝ հողեր գնելով և իր ընկերությունների միջոցով վարկեր տրամադրելով։ Այդ շրջանի որոշ երկրներում ԱՄՆ-ն ուղղակիորեն վերահսկում էր ֆինանսները և մաքսատունը՝ մի շարք դեպքերում իր ներկայությունն ամրապնդելով զորքով։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ ԱՄՆ-ի ղեկավարող էլիտայի շրջանում հայտնի էր մեկուսացման դոկտրինան։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հաղթական ավարտը և 1945 թվականի օգոստոսին Ճապոնիայի ատոմային ռմբակոծությունները փոխեցին եվրոպական և համաշխարհային քաղաքականության մեջ ԱՄՆ-ի դերն ու նշանակությունը։ 1947-1952 թվականներին Արևմտյան Եվրոպայի երկրներին տնտեսական օգնության ծրագրի բավականին հաջող իրականացումը, որն ստացավ Մարշալի ծրագիր անվանումը, հնարավորություն տվեց ԱՄՆ-ին վերջնականապես ամրապնդել իր դիրքերը որպես Արևմտյան Եվրոպայի, այնուհետև աշխարհի տարբեր երկրների վրա տնտեսական և քաղաքական ազդեցություն ունեցող երկիր։ Ինչպես 2012 թվականին նշում է Հարվարդի համալսարանի պրոֆեսոր Ստիվեն Ուոլթը՝ ԱՄՆ-ը «հեգեմոնիա է արևմտյան կիսագնդում»[2]։

1940-ական թվականներից Միացյալ Նահանգները մասնակցել են աշխարհում տեղի ունեցող բազում զինված հակամարտությունների և ռազմական հեղաշրջումների, որոնց թվում են 1953 թվականին Իրանի հեղաշրջումը, 1961 թվականին Խոզերի ծոցի գործողությունը, պատերազմները Հարավսլավիայում, Աֆղանստանում և Իրաքում։

Ինչպես 2002 թվականին նշում էր «Ժենմին Ժիբաոն»՝ սառը պատերազմի ավարտից հետո ԱՄՆ-ը ձգտում էր ստեղծել իր կողմից ղեկավարվող միաբևեռ աշխարհ[3]։

Պրոֆեսոր Ջոն Նիկոլաս Գրեյի կարծիքով ԱՄՆ-ի աշխարհում առաջինը լինելու հնարավորությունը կորցնելը նշանավորվեց Իրաքում պատերազմի սկսմամբ, որն արագացավ համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամով (2008 թվականից)[4]։

Ռուսաստանում ԱՄՆ նախկին դեսպանի՝ Ջեյմս Ֆրանկլին Քոլինզի հայտարարության համաձայն՝ ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականության վերանայման և առաջնայնությունների փոփոխման մասին խոսակցությունները որևէ հիմք չունեն․ ԱՄՆ-ի առջև նախկինի պես կանգնած են Չինաստանի զսպման, իսլամական արմատականության խնդրի լուծման, նավթային ռեսուրսների վերահսկման, ՆԱՏՕ-ի ամրապնդման, Տրանսատլանտյան հարաբերությունների զարգացման, Հեռավոր Արևելքի դեմոկրատական պետությունների, Հնդկաստանի հետ դաշինքի կնքման հարցերը, հատուկ նշանակություն ունի Իրանի հետ խնդիրը[5]։

Ծանոթագրություններ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • История внешней политики и дипломатии США, 1775—1877 / Отв. ред. Н. Н. Болховитинов. М.: Междунар. отношения, 1994.
  • История внешней политики и дипломатии США, 1867—1918 / Отв. ред. Г. П. Куропятник. М.: Наука, 1997.
  • Иноземцев Н. Н. Внешняя политика США в эпоху империализма. М.: Госполитиздат, 1960.
  • Зубок Л. И. Экспансионистская политика США в начале XX в. М.: Наука, 1969.
  • Современная внешняя политика США. В 2-х тт. Т.1-2 / Отв. ред. Г. А. Трофименко. М.: Наука, 1984.
  • Американский экспансионизм. Новое время / Отв. ред. Г. Н. Севостьянов. М.: Наука, 1985.
  • Американский экспансионизм. Новейшее время / Отв. ред. Г. Н. Севостьянов. М.: Наука, 1986.
  • Брусиловская О.И. Внешняя политика США: концептуальные основы и реальность // Записки історичного факультету Одеського державного університету ім. І.І. Мечникова. - Одеса, 1998. - Вип. 7. - С. 240-247.

Արտաքին հղումներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]