Մուրճ (ամսագիր, Թիֆլիս)

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
(Վերահղված է «Մուրճ»ից)
HS Disambig.svg Անվան այլ կիրառումների համար տես՝ Մուրճ (այլ կիրառումներ)

«Մուրճ» ամսագիր հայկական գրական, հասարակական-քաղաքական ամսագիր։ Հրատարակվել է 1889-1907 թթ. Թիֆլիսում։ Խմբագիրներ՝ Ա. Արասխանյան, Լ. Սարգսյան։ Մեծ ուշադրություն է դարձրել Հայկական հարցին։ Հրատարակվելով երկու դարերի սահմանագլխում, բազմաթիվ հարցերում "Մուրճը" կարծես ամփոփում էր 19-րդ դարը և սկզբնավորում 20-րդ դարը։

Հիմնումը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

1888 թ. հայ ազգասեր ու գործունյա մի մարդ՝ Ավետիք Արասխանյանը, նպատակ ունենալով Թիֆլիսում հայերեն լեզվով հրատարակել «Մուրճ» ամսագիրը, ցարական կառավարությանն է դիմում խնդրագրով, որտեղ գրված է՝ «Լինենք թարգման հայ ազգի կարիքների, աշխատենք մեր ազգը ուսումնասիրելով նորա շահերը պաշտպանել։ Հորդորենք նորան մտածել ուղիղ, զգալ ազնիվ զգացումներ, հարթել ջանանք նորա առաջանալու ճանապարհները․․․»։ Ամսագրի տպագրության թույլտվությունը ստացվում է։

1889 թ. հունվարից մինչև 1907 թ. ապրիլը անձնական ունեցվածքի զոհաբերությունների, մեծ դժվարությունների գնով հրատարակվում է ամենամսյա «Մուրճ» ամսագիրը։

Գործունեությունը[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

Ժամանակի արևելահայ ոչ մի հանդես նման ժողովրդականություն չի վայելել, ինչպես «Մուրճը»։ Նրա անունն արդեն խորհրդանշում էր աշխատանքին ու աշխատավոր մարդուն կարևորություն տալու հարցը։ Մուրճը կողմնակիցն էր մասնավոր սեփականության և իր շուրջը համախմբելով ժամանակի ձեռնահաս գործիչներին, առաջ էր քաշում ազգային կյանքի բոլոր բնագավառներում հեղաշրջում առաջացնող հարցեր ու տալիս նրանց պատասխանները։ Այդ հարցերը վերաբերվում էին տնտեսական ու մտավոր կյանքին, հասարակական ու քաղաքական իրադարձություններին, քննարկվում էին խնդիրներ՝ կապված լուսավորությանն ու մշակույթին, գրականությանը, մամուլին ու գիտությանը և այլն։ Ամսագիրը հաճախ էր անդրադառնում տարբեր վայրերում գտնվող հայ համայնքների կյանքին, լուսաբանում նրանց առօրյան, դրվատանքի ու քննադատական խոսք ասում նրանց մասին։ Մերկացվում էր հայկական գյուղերում տիրող անիշխանությունն ու կաշառակերությունը, գյուղական ցեցերի վայրագությունները, թալանն ու օրինազանցությունները։ «Մուրճն» իր շուրջն էր համախմբել հայ գրողներին (Լ. Շանթ, Դ. Դեմիրճյան և այլն), անդրադարձել հայ հին ու նոր գրականության նշանավոր դեմքերին՝ Փ. Բյուզանդ, Սայաթ-Նովա, Րաֆֆի և ուրիշներ։ Դեռ նոր գրական ասպարեզ իջած Հովհաննես Թումանյանից 1891-93 թ. «Մուրճը» տպագրել է ավելի քան 35 ստեղծագործություն։ Ավ. Արասխանյանը գրականությունը դիտում էր մի կողմից իբրև ժողովրդի կյանքն արտացոլելու, մյուս կողմից՝ նրան ծառայելու միջոց։

Տասներկու տարի անընդմեջ Ավետիք Արասխանյանը, որի կյանքն ու գործունեությունն արժանի է բարձր գնահատականի ու մի առանձին ուսումնասիրության, խմբագրում է «Մուրճը»։ Նրանից հետո այն խմբագրել են մի քանի այլ անձինք ևս, որոնք, հաճախ սեփական դրամով են փակել ամսագրի ծախսերն ու պարտքերը։ Այդ անուններից են Կոնստանդին Կրասիլնիկյանը, Վարդուհի Քանանյանը, Լևոն Սարգսյանը։

«Մուրճը» փակվեց 1907 թվականի ապրիլին։ Փակման պատճառը ոչ միայն նյութական դժվարություններն ու «Հերմես» տպարանի գործունեության դադարեցումն էր, այլ նաև՝ ռուսական հեղափոխությունից հետո կյանքում ստեղծված նոր պայմանները, հասարակական ուժերի նոր հարաբերությունները։

Թավատառ տեքստ==Մեջբերումներ ամսագրի մասին== Լավատես դեպի այդ հրատարակության լավագույն ապագան՝ ես ոչ մի զոհաբերության առաջ կանգ չառա, աշխատելով ամսագիրը դարձնել մեր ժողովուրդը դաստիարակող լուրջ և անկախ մի օրգան, որ անվախ որոնում է ճշմարտությունը։

Լևոն Սարգսյան, «Մուրճ» ամսագրի խմբագիր

Եկավ «Մուրճը»․․․ Եղած գրական ու գիտական ուժերից շատերին հավաքեց իր շուրջը։ Երևացին գրական հասկացողության ու ճաշակի տեր մարդիկ, որոնք իրենց հետ բերին լուրջ վերաբերմունք ու հարգանք դեպի գրողն ու գրականությունը։

Հովհաննես Թումանյան

Գրականություն[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Գառնիկ Անանյան, Հայ գրականությունը «Մուրճ» ամսագրում (90-ական թվականներ), Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1972, 80 էջ։

Աղբյուրներ[խմբագրել | խմբագրել կոդը]

  • Արասխանյան Ավետիք. - Եր., Հայկական համառոտ հանրագիտարան, հտ.1, 1990 թ.- էջ 334։
  • Արասխանյան Ավետիք. - Հայ Նոր գրականության պատմություն գրքում։ Հտ.4, Եր; 1972, էջ 114։
  • Մատենագիտություն «Մուրճ» ամսագրի։ Կազմ.՝ Կ. Քացախյան, խմբ. Հր. Կոստիկյան.- Եր., Ալ. Մյասնիկյանի անվան գրադարան, 1977.- 776 էջ։
  • Սարինյան Ռ. Ավ. Արասխանյան.- Եր., Հայաստան, 1980.- 148 էջ։