Ֆաթիմյան խալիֆայություն

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից
Ֆաթիմյան խալիֆայություն
الدولة الفاطمية
 Թուլունիներ 909 - 1171 Այուբյաններ 
Ալ-Մոհադներ 
Fatimid flag.svg
(Դրոշ)
Քարտեզ

FatimidCaliphate969.png
(969 թ.)

Ընդհանուր տեղեկանք
Մայրաքաղաք Մախդիա (909-969)
Կահիրե (969-1171)
Լեզու Արաբերեն
Ազգություն Արաբներ, բերբերներ
Կրոն Իսլամ
Արժույթ Դինար
Իշխանություն
Պետական կարգ Խալիֆայություն
Պետության գլուխ Խալիֆ
Պատմություն

Ֆաթիմյան խալիֆայություն (արաբերեն الفاطميون), միջնադարյան շիա իսլամական, արաբական խալիֆայություն Կահիրե մայրաքաղաքով (սկսած 972 թ.)։ Իր հզորության գագաթնակետին ներառում էր Եգիպտոսը, Մաղրիբը, Պաղեստինն ու Սիրիան։ Սկզբնապես է մաս է կազմել առավել խոշոր Աբասյանների խալիֆայության։ Անկախացել է Թունիսի բերբերական ցեղերի ապստամբության հետևանքով։ Կործանվել է Սալահ ադ Դինի կողմից։

Պատմություն[խմբագրել]

Ֆաթիմյանների խալիֆայությունը կազմավորվել է Հյուսիսային Աֆրիկայի Իֆրիկիա (այժմ՝ Թունիս) նահանգում, որտեղից Ֆաթիմյանները դուրս են մղել Աղլաբյաններին (800 - 909), գրավել Մաղրիբը, Աիկիլիա կղզին։ Մուիզզ խալիֆայի օրոք, 969-ին, Ֆաթիմյանները նվաճել են Եգիպտոսը, հիմնել Կահիրեն («Հաղթական»), որը 973-ից դարձել է Ֆաթիմյանների խալիֆայության մայրաքաղաքը։ Ազիզ խալիֆայի (975 - 996) օրոք Ֆաթիմյանների խալիֆայությունը տարածվել է Ատլանտյան օվկիանոսից մինչև Ասորիք և Հիջազ։

Ազիզ խալիֆան հանդուրժող քաղաքականություն է վարել քրիստոնյաների և հրեաների հանդեպ, որոնցից նշանակվել են վեզիրներ։ Սակայն նրա որդի Հաքիմը (996 - 1021) դաժան հալածանք է սկսել քրիստոնյաների դեմ, քանդել եկեղեցիները։ Հաքիմը սպանվել է ապստամբության հետևանքով։ Նրա որդու ժամանակ երևացել են պետության քայքայման առաջին նշանները, որոնք նկատելի էին արդեն Մուսթանսիր խալիֆայի (1035 - 34) օրոք։

Ֆաթիմյանները կորցրել են իրենց տիրույթները Մաղրիբում, Սիկիլիայում (այն նվաճել են նորմանները)։ 1062-ին Ֆաթիմյանների պահակազորի թյուրք զինվորների խռովության հետևանքով երկիրն ընկել է ծանր դրության մեջ։ Մուսթանսիրը Ասորիքից հրավիրել է հայազգի զորավար Բեդր էլ Ջեմալի էլ Արմանիին (Բադր ալ Գամալի), որն իր հայկական և սիրիական գնդերով մտել է Կահիրե, կոտորել թյուրք խռովարարներին, դարձել է վեզիր և կարգավորել երկիրը, բարեկարգել տնտեսական վիճակը։

Ֆաթիմյանների վեզիրի պաշտոնում Բկդրին, նրա մահից հետո, փոխարինել է որդին՝ Աֆդաչ Շահնշահը, ապա վեզիրներ են եղել Աֆդալի որդի Ահմադը, Բեդրի որդեգիր հայազգի Ցանիս ալ Արմանին, Վահրամ Պահլավունին և ուրիշներ։

Ֆաթիմյանների պելությունը թուլացել է Երուսաղեմի թագավորության դեմ պատերազմների հետևանքով։ Օգտվելով դրանից, 1169 թվականից Ֆաթիմյանների վեզիր Սաչահ աղ Դինը 1171-ին տապալել է Ֆաթիմյաններին և խլել իշխանությունը։

Պետական կարգ[խմբագրել]

Ֆաթիմյանների խալիֆայության գլուխ կանգնած Էր խալիֆան, որը միաժամանակ իսմաիլական շիաների իմամն էր։ Խալիֆայի իշխանությունը ժառանգական էր, թեև խալիֆա նշանակելուն հաճախ միջամտել են վեզիրները, զորահրամանատարները։ Ֆաթիմյանների զորքը սկզբում կազմված էր բերբերներից, ապա՝ խայտաբղետ տարրերից։ Տնտեսության հիմքը երկրագործությունն էր, որը զարգացած էր հատկապես Նեղոսի հովտում։ X դ. - XI դ. կեսին տիրապետել է պետական հողատիրությունը։ Հիմնական հարկը հողահարկն էր (խարաջ)։ Ղպտիները բացի հողահարկից վճարել են նաև գլխահարկ (ջիզիե)։ Եգիպտոսում արհեստագործության կենտրոններ էին Կահիրեն, Ալեքսանդրիան, Դամիեթը, Ասորիքում և Պաղեստինում՝ Դամասկոսը, Երուսաղեմը։

Ալեքսանդրիայի և Ասորիքի (Տրիպոլի, Բեյրութ, Սի դոն, Տյուրոս, Ակրա և այլն) նավահանգիստները կապված էին իտալական քաղաքների՝ Վենետիկի, Ջենովայի, Պիզայի հետ։ Ֆաթիմյանների պետության բնակչությունը խայտաբղետ էր և` էթնիկական (ղպտիներ, արաբներ, հայեր, բերբերներ, թյուրքեր և այլն), և՝ կրոնական [մահմեդականներ՝ սուննիներ, չափավոր շիաներ (իմամիներ) և ծայրահեղ շիաներ (իսմաիլականներ), քրիստոնյաներ՝ միաբնակներ (ղպտիներ, հայեր, ասորիներ) և երկաբնակներ (հույներ), հուդայականներ (հրեաներ) առումով։

Ներկայացուցիչներ[խմբագրել]

Ֆաթիմյանների ներկայացուցիչներն էին`

  • Ուբայդալլահ (909 - 934),
  • Կասիմ (934 - 946),
  • Մանսուր (946 - 953),
  • Մուիզզ (953 - 975),
  • Ազիզ (975 - 996),
  • Հաքիմ (996 - 1021),
  • Զահիր (1021 - 1036),
  • Մուսթանսիր (1036 - 1094),
  • Մուստալի (1094 - 1101),
  • Ամիր (1101-1130),
  • Հաֆիզ (1130-1149),
  • Զաֆիր (1149-1154),
  • Ֆայիգ (1154-1160),
  • Ադիդ (1160-1171)։

Գրականություն[խմբագրել]

  • Семёнова Л. А., Из истории фатимидского Египта. Очерки и материалы, М., 1974;
  • Нitti Ph., History of the Arabs, 8 ed., L., 1964


Տես նաև[խմբագրել]

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png