Օֆորտ

Վիքիպեդիայից՝ ազատ հանրագիտարանից

Օֆորտ (ֆրանս․ eau-forte — ազոտական թթու, բորակաթթու), մետաղի վրա փորագրության տեսակ, երբ տպաձևի խորացված, փորված տարրերը ստեղծվում են թթուներով մետաղը խածատելու միջոցով։ Հայտնի է XVI դ․ սկզբից։ Մետաղյա (ցինկ, պղինձ) թիթեղի («տախտակի») ողորկ մակերեսը պատում են թթվակայուն լաքով և, ըստ ապագա պատկերի գծերի, պողպատյա ասեղով քերծում լաքը։ Ասեղի ծայրը մերկացնում է մետաղի մակերեսը, որը իջեցնելով ազոտական թթվի [պղինձը՝ երկաթի (III) քլորիդի լուծույթի] մեջ՝ գծված մասերը ենթարկում են քայքայման։ Թթվի ներգործության հետևանքով առաջանում են փոսորակներ, խոռոչներ, որոնց մեջ լցված ներկը տպագրության ժամանակ առաջացնում է պատկերը։ Հանելով առաջին փորձնական նմուշը՝ մշակում են պատկերը՝ որոշ գծեր խորացնելով, ավելացնելով, փոփոխելով անհրաժեշտ մանրամասներ։ Այն տեղերը, որոնք պատկերի լուսավոր մասերը պիտի լինեն՝ կրկին պատում են լաքով ու նորից ենթարկում խածատման և, մի քանի անգամից հետո, ստանում տոների ցանկալի աստիճանավորում։

Լայն առումով «օֆորտ» հասկացության մեջ են ներառնում խածատումով փորագրության նաև մյուս տեսակները՝ աքվատինտան, լավիսը, փափուկ լաքը և այլն, որոնք սովորաբար զուգակցվում են շարիխային օֆորտին։ Այդ բոլոր տեսակնե¬րը (հատկապես աքվատինտան) կարող են, ինչպես և շտրիխային օֆորտը, կիրառվել գունավոր տպագրության համար։

Օֆորտի տեխնիկան բացի քանակից (մինչև 150 բարձրորակ թերթ-տպածո) նկարչին իմպրովիզացիայի մեծ հնարավորություններ է ընձեռում։ Ցուրաքանչյուր վարպետ նկարչի ինքնաստեղծ հնարքները, աքվատինտայի, «չոր ասեղի» և այլ տեխնիկաների բազմազան զուգորդումները, բազմակի խածատումներն ու տպելու այլազան ձևերն օֆորտին հաղորդում են փորագրության մյուս բոլոր տեսակներից առանձնացող յուրահատկություններ։

Պատմություն[խմբագրել]

Մեզ հասած առաջին օֆորտներն ստեղծել են գերմանացի վարպետներ Դ․ Հոպֆերը (1504-ին) և Ա․ Դյուրերը։ XVI դարում օֆորտի համար կիրառվել են երկաթի «տախտակներ», XVII — XVIII դդ․՝ պղնձե, և միայն XIX դ․՝ ցինկի թիթեղներ։ Օֆորտի արվեստը ծաղկում Է ապրել XVII դ․։ Ֆրանսիացի Ժ. Կալլոն առաջիններից Է, որ կիրառել է կրկնվող խածատման տեխնիկան, հասել կատարման առանձնահատուկ վիրտուոզության։ Հոլանդացի Ռեմբրանդը, համադրելով դինամիկ շտրիխը, «չոր ասեղի» հյութեղ կամ հազիվ նկատելի գծերը, կրկնվող խածատումը, ձգտելով նրբագույն լուսաստվերի, բացահայտել է օֆորտի գեղարվեստական արտահայտչամիջոցների համարյա ողջ հարստությունը՝ ստեղծելով արվեստի գլուխգործոցներ։ Հոլանդիայում XVII դ․ աշխատել են նշանավոր օֆորտիստներ՝ Հ․ Մեգերսը, Ա․ վան Օստադեն, Պ․ Պոտտերը, Ֆլանդրիայում՝ Ա․ վան Դեյքը, Իտալիայում՝ Գ․ Ռենին և Ջ․ Կաստիլիոնեն, Իսպանիայում՝ Խ, Ռիբերան։

XVIII դ․ կեսից Օֆորտը որոշակիորեն զարգանում է երկու ուղղությամբ՝ ստեղծագործական օֆորտ և նկարների վերարտադրմանը ծառայող օֆորտ։ Ստեղծագործական օֆորտի փայլուն վարպետներ Էին Զ․ Բ․ Տիեպոլոն, Կանալետուոն և Զ․ Բ․ Պիրանեզին (Իտալիա), Ա․ Վատտոն, Ֆ․ Բուշեն և Օ․ Ֆրագոնարը (Ֆրանսիա), Ու․ Հոգարթը (Մեծ Բրիտանիա)։

XVIII դ․ է վերաբերում նաև գունավոր օֆորտի տարածումը։ XIX—XX դդ․ սահմանագծում իսպանացի Ֆ․ Դոյան Օ․, զուգորդելով աքվատինտայի հետ և օգտվելով նրա գեղանկարչական հատկություններից, հասել է իր կերպարների բարձր հուզական լարվածության։ XIX դ․ —XX դ․ սկզբին նշանավոր օֆորտներ են ստեղծել Ժ․ Ֆ․ Միլլեն, Կ․ Կորոն, Շ․ Ֆ․ Դոբինյին, Է․ Մանեն, Թ․ Մտեյնլենը (Ֆրանսիա), Ա․ Մենցելը, Լ․ Կորինտը (Գերմանիա), Ա․ Ցոռնը (Շվեդիա), Ցա․ P․ Ցոնգկինդը (Հոլանդիա), Զ․ Մ․ Ուիսթլերը (ԱՄՆ), Ի․ Ի․ Շիշկինը, Վ․ Վ․ Մատեն, Վ․ Ա․ Մերովը (Ռուսաստան)։

XX դ․ շարունակվում են օֆորտի նոր արտահայտչականության համառ որոնումները։ Օֆորտին դիմել են Պ․ Պիկասոն (Ֆրանսիա), Ֆ․ Բրենգվինը (Մեծ Բրիտանիա), Կ․ Կոլվիցը (Գերմանիա), Զ․ Մորանդին (Իտալիա)։ Օֆոչտի սովետական նշանավոր վարպետներից են Ի․ Ա․ Ֆոմինը, Ի․ Ի․ Նիվինսկին, Ա․ Ի․ Կրավչենկոն, Դ․ Ա․ Վերեյսկին, Դ․ Ի․ Միտրոխքւնը, Դ․ Ֆ․ Զախարովը, Մ․ Գ․ Դերեգուսը, Գ․ Մ․ Գիբավիչյուսը, Է․ Օկասը, Ա․ Կյուսը և ուրիշներ։

Հայ կերպարվեստում առաջին օֆորտներն ստեղծել է Հ․ Շամշինյանը XIX դ․ վերջերին։ Միջազգային առումով նշանակալից է Ա․ Շապանյանի՝ մասնավորապես գունավոր օֆորտի ասպարեզում կատարած աշխատանքը։ Նա ֆրանս․ գունավոր օֆորտի ընկերության հիմնադիրներից Էր։ Հայ և համաշխարհային օֆորտի ամենախոշոր վարպետներից է Է․ Շահինը։ Նշանավոր օֆորտիստ է Շահինի աշակերտ և գործընկեր Տ․Պոլատը։ Արժեքավոր օֆորտներ են ստեղծել հայ սովետական նկարիչներ Մ․ Աբեղյանը, Ա․ Ղարիբյանը, Վ․ Այվազյանը և ուրիշներ։

Գրականություն[խմբագրել]

Звонцов В․, Шистко В․, Офорт, М․, 1971․

Այս հոդվածի կամ նրա բաժնի որոշակի հատվածի սկզբնական տարբերակը վերցված է Հայկական սովետական հանրագիտարանից, որի նյութերը թողարկված են Քրիեյթիվ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թույլատրագրի ներքո։ CC-BY-SA-icon-80x15.png